GÜNCEL YAYIN Koruyucu Hekimlik, Yaşam Tarzı Tıbbı ve Hücresel Biyoloji
📅 16 Kasım 2026 · Bağımsız Editoryal Ağ
Dahiliye

Karaciğer Sirozunda Metabolik ve Elementel Anomali İnvaziv Olmayan Nicel Değerlendirmesi için Spektral BT: Anlatımsal Derleme

✍️ Editör Masası • 📅 15 Kasım 2026 • ⏱️ 39 dk okuma
Karaciğer Sirozunda Metabolik ve Elementel Anomali İnvaziv Olmayan Nicel Değerlendirmesi için Spektral BT: Anlatımsal Derleme

Derleme makalesi

Front. Med., 11 Kasım 2026

Bölüm: Hepatobilyer Hastalıklar

Cilt 13 – 2026 | https://doi.org/10.3389/fmed.2026.1988368

  • RZ

    Ruike Zhang 1

  • ZL

    Zhengying Li 2

  • TL

    Tao Lin 1

  • YL

    Ya Li 1

  • CS

    Can Su 1

  • HS

    Huizhen Song 1

  • TD

    Taoming Du 1*

  • 1. Radyoloji Anabilim Dalı, Chengdu Yedinci İnsan Hastanesi (Chengdu Tıp Fakültesi’ne bağlı Onkoloji Hastanesi), Chengdu, Sichuan, Çin

  • 2. Ultrasonoloji Anabilim Dalı, West China Second University Hastanesi, Sichuan Üniversitesi, Chengdu, Sichuan, Çin

Makale metrikleri

Özet

Kronik karaciğer hastalığına bağlı metabolik ve elementel anormallikler, karaciğer sirozunun klinik değerlendirmesinde sıklıkla altında değerlendirilmektedir; oysa bu anormallikler hastalığın ilerlemesi ve prognozu üzerinde önemli etkiye sahiptir. Spektral bilgisayarlı tomografi (BT), ışın soğurmasındaki enerjiye bağlı farklardan yararlanarak karaciğer bileşenlerinin tek taramayla, invaziv olmayan nicel değerlendirmesini sağlar ve yalnızca morfolojik değerlendirmeye olanak tanıyan konvansiyonel görüntülemenin bu sınırını aşar. Bu anlatısal derleme, karaciğer sirozunda metabolik ve elementel değerlendirmede spektral BT ile malzeme ayrıştırmanın güncel gelişmelerini ve teknik sınırlamalarını özetlemektedir. Sanal demir içeriği (VIC), karaciğer demir birikimini nicelendirebilir ve seçilmiş popülasyonlarda fibroz şiddeti ile ilişkili olabilir; ancak bağımsız bir fibroz evreleme aracı olarak rolünün ortaya konması gerekmektedir. Çok malzeme ayrıştırması (MMD) ile ölçülen karaciğer yağ içeriği, manyetik rezonans görüntüleme proton yoğunluğu yağ fraksiyonu (MRI-PDFF) ile iyi uyum göstermekte ve tanıda düşük dozlu tarama yeterli olabilir. Günümüzde karaciğer kalsiyum nicelendirmesi yalnızca fantom çalışmalarıyla geçerliliği kanıtlanmıştır; ilgili klinik çalışmalar oldukça sınırlıdır; rutin spektral BT çinko ve bakır gibi iz elementleri dolaylı olarak bile nicelendirememektedir. Foton sayımı BT (PCCT) ile derin öğrenme algoritmalarının birleşiminin, iz elementlerinin nicelendirilmesindeki teknik darboğazın aşılmasının beklenmektedir. Özetle, Spektral BT, karaciğer sirozunun görüntüleme değerlendirmesini morfolojik karakterizasyondan metabolik nicelendirmeye taşımaktadır. Yeni donanım ve yapay zekânın birleştirilmesi tanılama verimliliğini artırabilir; ancak klinik uygulamaya geçmeden önce daha fazla teknik ve çok merkezli klinik geçerlilik çalışması gerekmektedir.

1. Giriş

Kronik karaciğer hastalığı, küresel ölçekte yıllık ortalama bir milyonun üzerinde ölüme yol açan başlıca halk sağlığı yüklerinden biridir. Karaciğer sirozu, basit bir lokal lezyon değil; hemodinamik, bağışıklık ve metabolizma gibi çok boyutlu süreçleri içeren sistematik bir bozukluktur. Karaciğer sirozunun ileri evrelerinin temel özellikleri karaciğerin yapısal yeniden şekillenmesi, karaciğer yetmezliği ve çoklu sistem komplikasyonlarını içerir. Ancak klinik uygulamada, metabolik ve elementel bozukluklar genellikle portal hipertansiyonla ilişkili karaciğer fonksiyonlarının değerlendirilmesi ve komplikasyonların yönetimi sırasında görmezden gelinmektedir. Son yıllarda, yapılan çalışmalar metabolik ve elementel bozuklukların karaciğer sirozunun ilerlemesi, komplikasyonları ve uzun vadeli prognozu üzerinde belirleyici bir etkisi olduğunu ortaya koymuştur. Özellikle karaciğerdemir aşırı yüklenmesi, oksidatif stres reaksiyonlarını tetikleyerek fibroz ilerlemesini şiddetlendirebilir ve hepatosellüler karsinom riskini artırabilir. Ayrıca, kalsiyum metabolizması bozukluklarına bağlı olarak gelişen karaciğer kemik hastalığı, fraktür riskini ve uzun vadeli ölüme oranını önemli ölçüde artırmaktadır. Öte yandan, karaciğer yağlanması, basit yağlı karaciğerden steatohepatite, karaciğer sirozu ve hepatosellüler karsinoma kadar tüm patolojik süreklilik boyunca rol oynamaktadır; çinko gibi iz elementlerin eksikliği ise hepatik ensefalopatinin oluşumu ve gelişimiyle yakından ilişkilidir. Günümüzde bu metabolik bozuklukların klinik değerlendirmesi başlıca serolojik testler, karaciğer biyopsisi ve kemik yoğunluğu belirlemesi gibi konvansiyonel yöntemlere dayanmaktadır. Ancak bu yöntemlerin sonuçları kararsızdır, bazıları invazıvdır ve uygulanması zahmetlidir; ayrıca in vivo dinamik olarak değerlendirilemedikleri için klinik doğruluk gerektiren değerlendirme ihtiyaçlarını karşılamakta zorlanırlar.

Spektral BT (bilgisayarlı tomografi) malzeme ayırma teknolojisinin gelişimi, sirozda metabolik ve elementel anormalliklerin invaziv olmayan ve doğru biçimde değerlendirilmesi için yeni bir görüntüleme yaklaşımı sunmaktadır. Geleneksel tek-enerjili BT ile karşılaştırıldığında, spekral BT doku zayıflama verilerini birden fazla x-ışını enerji seviyesinde elde eder. Farklı maddeler ve elementler arasındaki enerjiye bağlı zayıflama farklarından yararlanarak, tek bir taramayla karaciğer demiri, yağı, kalsiyumu ve iyot miktarı nicelendirilebilir (, ), bu da yaygın karaciğer hastalıklarının nicel değerlendirmesi için özgün teknik avantajları öne çıkarmakta ve klinik kullanım değeri giderek daha belirgin hale gelmektedir. Yine de bu alandaki araştırmalar açık sınırlamalara sahiptir. Mevcut çalışmaların çoğu karaciğer demiri ve yağının nicel değerlendirmesine odaklanmaktadır. In vivo biçimde sirozda kalsiyum metabolizmasına ilişkin araştırmalar oldukça sınırlıdır. Bu arada, çinko ve bakır gibi iz elementlerin spektral görüntülemesi, fiziksel görüntüleme mekanizmaları tarafından kısıtlanmakta ve teknik darboğazlarla karşılaşmaktadır.

Bu anlatısal derleme, sirozda metabolik ve elementel anormalliklerin değerlendirilmesinde spekral BT malzeme ayırma teknolojisine ilişkin güncel temel ve klinik araştırm bulgularını; karaciğer demiri nicelendirmesi ve fibroz derecelendirmesi için sanal demir grafisi, intrahepatik kalsiyum nicelendirmenin teknik temeli ve klinik potansiyeli, çoklu malzeme ayrıştırmasının (MMD) karaciğer yağının nicel tanısında etkinliği ile çinko ve bakır gibi iz elementlerin değerlendirmesindeki teknik sınırlamalar ve geleceğe yönelik yönleri özetlemektedir. Temel araştırmaları ve klinik çeviri sürecini bilgilendirmesi beklenmektedir.

1.1 Edebiyat taraması ve derleme metodolojisi

Bu anlatılış özeti, spektral BT, foton sayan BT ve madde ayrıştırma konularında, karaciğer sirozunda metabolik ve elementsel anormalliklere odaklanan çalışmaları inceledi. Literatür taraması için 2005-2026 yılları arasında yayımlanan çalışmalar PubMed ve Web of Science veri tabanlarında taramış; tarama terimleri olarak spektral/çift enerjili BT, madde ayrıştırma, karaciğer sirozu, hepatik demir, hepatik yağlanma, foton sayan BT, eser elementler ve hepatik osteodistrofi kullanılmıştır. Son arama 8 Ağustos 2026’da tamamlanmıştır. Çalışmaya, hepatik demir, kalsiyum, yağ, çinko, bakır ya da ilgili madde ayrıştırma yöntemlerini ele alan, hakemli insan çalışmaları, fantom çalışmaları ve ilgili teknik incelemeler dahil edilmiş; tekrar eden raporlar, karaciğer hastalığı ya da spektral BT ile ilgilenmeyen çalışmalar ve ilgili nicels ya da teknik çıktılar içermeyen yayımlar hariç tutulmuştur. Bu bir anlatılış özeti olduğu için resmi bir PRISMA akış diyagramı ya da nicels hata riski meta-analizi yapılmamıştır.

2. Spektral BT madde ayrıştırma teknolojisinin temeli ve karaciğer sirozunda metabolik ve elementsel anormallikler

2.1 Spektral BT’de kütle ayrıştırmanın temel ilkeleri

Spectral BT, iki veya daha fazla etkili X-ışını enerjisinde soğurma verilerini kaydeder ve X-ışını soğurmasının enerjiye bağımlılığından maddeye özgü bilgileri türetir. Belirli bir madde için lineer soğurma katsayısı, atom numarası ile belirlenen maddenin element bileşimi, fiziksel yoğunluğu (elektron yoğunluğu) ve foton enerjisi üzerinden fotoelektrik etki, Compton saçılması ve tanısal aralıkta daha az ölçüde koherent saçılmanın birleşik etkisiyle belirlenir. Fotoelektrik katkı, atom numarasıyla dik olarak artar ve foton enerjisinin artmasıyla hızla azalır; bu nedenle iyot, demir ve kalsiyum gibi yüksek atom numarasına sahip maddeler düşük etkili enerjilerde belirgin ölçüde daha fazla soğurur. Compton saçılması öncelikle elektron yoğunluğu tarafından belirlenir ve dolayısıyla fiziksel yoğunlukla ölçeklenir, tanısal aralıkta nispeten zayıf bir enerji bağımlılığı gösterir; her iki süreç de yoğunluktan bağımsız değildir. Spectral BT, etkili atom numarasını veya element konsantrasyonunu doğrudan ölçmez; madde nicelendirmesi, seçilen temel-madde çifti, ayrıştırma modeli, kalibrasyon, spektral ayrım ve tarayıcıya ve protokole özgü özelliklere koşullu bir tahmin miktarıdır. Günümüzde bu teknik, temel maddeler olarak karaciğer demiri, yağı, kalsiyumu ve iyotuyu merkeze alan ve yaygın karaciğer hastalıklarının görüntülenmesinde kullanılan, nicelendirilmiş bir değerlendirme sistemini yerleşik kılmıştır.

Spectral CT, sanal tek-enerjili görüntüler, malzeye yoğunluk görüntüleri ve sanal düz tarama görüntüleri olmak üzere birkaç temel görüntü türü üretir. Malzeye yoğunluk görüntüleri, temel malzeme çifti ayrışımı (örneğin demir-su, kalsiyum-su, yağ-yumuşak doku, iyot-su) ile dokudan belirli malzeme bileşenlerini ayırarak, ardından nicel atama ve sahte renk yeniden yapımı gerçekleştirilerek elde edilir. İşletici, hedef alanda ilgi bölgesini (ROI) belirleyerek maddenin konsantrasyon değerini (mg/mL veya %) elde eder (, ). 2015 yılında Radiology‘de yayımlanan bir derlemede McCollough ve arkadaşları, çift-enerjili ve çok-enerjili CT’nin teknik çerçevesini ve klinik uygulama sistemini sistematik olarak inşa ederek, bu alandaki sonraki araştırmalar için standartlaştırılmış bir metodolojik temel oluşturdu ().

Çift-enerjili CT, iki ayrı enerji spektrumundan veri edinir (klinik uygulamada yaygın olarak 80 kVp ve 140 kVp); çok-enerjili görüntüleme, iki enerjiden fazlasından veya enerji diliminden veri edinir; foton sayan CT (PCCT) ise bireysel fotonları sayar ve bunları birden fazla enerji eşiğine atayarak birden fazla enerji çözümlemeli dilim sağlar. Daha fazla enerji dilimi, spektralsal ayrımı iyileştirse de, tek başına güvenilir element nicellemesini garanti etmez; bu aynı zamanda gürültü, doz, kalibrasyon ve ayrışım algoritmasına da bağlıdır.

2.2 Karaciğer sirozunda metabolik ve elementel anormalliklerle spectral CT nicellemesi arasındaki bağlantı

Liver cirrhosis’nde çeşitli elementlerin metabolik homeostazı eşzamanlı olarak bozulmakta ve bu da birbirine bağlı bir metabolik bozukluk ağı oluşturmaktadır. Tek bir göstergeye dayalı değerlendirmeler, hastalığın genel tablosunu kapsamlı biçimde tanımlamak için yeterli değildir. Elbanna ve arkadaşları, spektral BT’nin yaygın karaciğer hastalıklarının tanısı ve yönetimindeki avantajlarını göstermiştir. Tek bir taramayla karaciğerdeki elementlerin çoklu nicel parametrelerini eşzamanlı olarak elde edebilen spectral BT, cirrhosis hastalarına boyutlu bir değerlendirme modeli sunmaktadır (). Tek bir elde etmeden çoklu nicel parametre edinme yeteneği, yalnızca morfolojik yapıları değerlendirebilen konvansiyonel görüntülemeye karşı potansiyel bir avantajdır. Bu yetenek, spectral BT’nin diğer görüntüleme yöntemleriyle karşılaştırıldığında öne çıkan temel güçlüğünü temsil etmektedir.

Her bir görüntüleme yönteminin kendine özgü avantajları ve dezavantajları vardır. Manyetik rezonans görüntüleme (MRG), karaciğer demiri ve yağının nicelendirilmesinde yüksek doğruluk sunar; ancak maliyetli olması, birinci basamak bakım ortamlarında sınırlı yaygınlığa sahip olması ve şiddetli demir yüklenmesinin sinyal doygunluğu artefaktlarına yol açması söz konusudur (, ). Ultrases, ilk karaciğer taramasında uygun ve ekonomik olsa da, yalnızca yarı-nicel değerlendirmeler sunar ve operatörün becerisine büyük ölçüde bağlıdır. Buna karşılık, spectral BT, ek inceleme süresi veya radyasyon maruziyeti olmaksızın rutin çok fazlı kontrastlı taramalar sırasında eşzamanlı olarak elde edilebilir (). Standart tanı iş akışları sırasında karaciğerde gizli metabolik bozuklukları çıkararak spectral BT, cirrhotic hastalarda uzun süreli takip, hastalık sınıflandırma ve tedavi etkinliğinin değerlendirilmesi gibi klinik ihtiyaçlarla iyi uyum göstermekte ve böylece önemli bir çevirim potansiyeline sahip olmaktadır.

3. Spektral BT ile demir metabolizması bozukluklarının nicel değerlendirmesi

3.1. Liver cirrhosis’nde demir metabolizması bozukluğunun patolojik temeli

hepatik stellate hücreleri aktive ederek demir yüklenmesi, oksidatif stres ve ilerleyici hepatik fibrozisle karakterize bir kısır döngü oluşturur. Bu döngü, karaciğer sirozunun malign tümörlere dönüşümünü ve hepatosellüler karsinomun oluşumunu ve gelişimini önemli ölçüde destekler. Sikorska ve arkadaşları, demir birikiminin sadece karaciğer sirozunun ilerlemesi sırasında pasif bir eşlik eden olgu olmadığını vurgulamıştır. Karaciğerdeki demir yüklenmesi; pro-inflamatuar, pro-fibrotik ve pro-kanser mekanizmaları da dahil olmak üzere çoklu yollar aracılığıyla karaciğer sirozunun ilerlemesini hızlandırabilir (). Klinik çalışmalar, karaciğer sirozlu hastaların karaciğerindeki demir miktarının sağlıklı bireylerininkinden önemli ölçüde daha yüksek olduğunu tekrar tekrar doğrulamış ve demir birikme derecesinin karaciğer fibrozunun evresi, karaciğer fonksiyon rezerv kapasitesi ile uzun dönem prognozu ile yakın ilişki içinde olduğunu göstermiştir.

Hastalar (, ).

Karaciğer biyopsisi, karaciğer demir içeriğini kantitatif olarak değerlendirmede hâlâ geleneksel altın standart olarak kabul edilmektedir. Ancak invaziv bir prosedür olması nedeniyle örneklem hatalarına yatkındır ve hastalar arasındaki kabul oranı düşüktür; bu durum rutini tarama ve dinamik takipteki kullanımını sınırlamaktadır (). Serum ferritin tespiti basit ve uygulanması kolay olsa da, iltihaplanma ve enfeksiyon gibi çeşitli faktörlerden kolayca etkilenmekte ve test sonuçlarının stabilitesi iyi olmadığından karaciğerdeki gerçek demir konsantrasyonunu doğru şekilde yansıtmakta zorlanmaktadır. Bu nedenle, noninvaziv, doğru, tekrarlanabilir ve dinamik izleme için uygun bir kantitatif metot geliştirmek, demir aşırı yüklenmesi taraması, fibrozis evrelemesi ve siroz prognoz değerlendirmesi açısından önemli klinik değer taşıyacaktır.

3.2 Sanal demir içeriği görüntüleme teknolojisi ve doğruluk doğrulaması

X-ışını enerjisinin elemente göre zayıflamasındaki farklılıklara dayalı olarak spektral BT, demir-su (Fe-H₂O) çiftlerini kullanan bir malzeme ayrışımı modeli aracılığıyla sanal demir içeriği (VIC) görüntüleri yeniden oluşturarak karaciğer demir konsantrasyonunun invaziv olmayan, görsel biçimde nicelendirilmesini sağlar. Demirin K kabuğu elektron bağlanma enerjisinin (7,1 keV) konvansiyonel spektral BT’nin etkili tarama enerji aralığının altında kalmasına rağmen demir, orta-yüksek atom numarasına sahip bir elementtir ve çift enerjili tarama altında ortaya çıkan BT zayıflama farkı sıradan yumuşak dokudan çok daha fazladır. Bu özellik, malzeme ayrışımı algoritmasının karaciğer dokusu içinde demir bileşenlerini özgül biçimde tanımlamasını ve izole etmesini sağlayarak invaziv olmayan nicel tespite fiziksel bir temel sunar (, ). Werner ve arkadaşları, hematolojik hastalığı olan 147 hastanın toraks çift-spektral BT verilerini retrospektif olarak analiz etmiş; referans standart olarak serum ferritin ve kümülatif infüze demir miktarını kullanmıştır. Araştırma sonuçları, karaciğer VIC değerinin serum ferritin ile pozitif korelasyon gösterdiğini (r = 0,623, P < 0,001) ve transfüze edilen demir miktarıyla da pozitif korelasyon gösterdiğini (r = 0,558, P < 0,001) göstermiştir. Buna ek olarak, tekrarlayan kan transfüzyonu alan hastaların karaciğer VIC seviyeleri böyle bir transfüzyon almayanlara göre belirgin biçimde daha yüksekti (). VIC ölçümünün güvenilirliğini artırmak amacıyla, iltihaplanmaya bağlı olarak sahte yükselmiş ferritin değerlerinden kaynaklanabilecek girişimleri önlemek için ko-enfeksiyon vakalarını bilinçli olarak çalışmadan çıkarmışlardır. 2024 yılında Zhou ve arkadaşları tarafından yürütülen karşılaştırmalı bir çalışma, klinik uygulamada karaciğer demirinin nicelendirilmesinde yaygın olarak kullanılan ve mükemmel hassasiyete sahip olan MRI-R2* yöntemini vurgulamıştır. Ancak, şiddetli demir birikimi vakalarında sinyal zayıflaması ve başarısızlık ortaya çıkabilir. Bazı MRI temelli demir nicelendirme yöntemlerinin aksine, VIC tekniği şiddetli demir yüklenmesinde aynı sinyal-doygunluk tavanına sahip değildir. Ancak erişilebilirliği; kalibrasyon, görüntü gürültüsü, spektral çapraz konuşma ve tarayıcının özgün performans özellikleri gibi faktörlerle sınırlı kalmaya devam etmektedir (, ).

Spektral BT edinim fazı, VIC tespitinin doğruluğu açısından kritik bir rol oynar. İyot ve demirin yelpaze zayıflatmalarının örtüşmesi nedeniyle, kontrastlı edinim sırasında eklenen iyot, demir-suyu ayrışımının demir bileşenine kısmen atfedilebilir ve bu da VIC’in faza bağlı aşırı tahmin edilmesine yol açar. Basso ve arkadaşları, düşük yağlı karaciğerli küçük bir kohortta VIC’in kontrastsız görüntülerde en düşük, arteriyel fazda artan, venöz ve gecikmiş fazlarda ise daha da yükselen olduğunu gözlemişlerdir (). Bu bulgular, nicel VIC amacının birincil olduğu durumlarda kontrastsız edinimin tercih edilmesi gerektiğini, kontrastlı muayenelerin ise doğrulanmış iyot düzeltme ve kalibrasyon prosedürlerini zorunlu kıldığını göstermektedir.

3.3 Karaciğer fibrozisinin değerlendirilmesinde VIC’in potansiyel değeri

Yapılan çalışmalar, karaciğerdeki demir birikiminin derecesinin karaciğer fibrozunun ilerlemesiyle yakından ilişkili olduğunu göstermektedir. Fibroz derecesi derinleştikçe karaciğerin demir yükü sürekli artmakta ve siroz dokusundaki demir konsantrasyonu normal karaciğer parankiminden belirgin şekilde yüksektir. Bu ilerleyici demir metabolizması bozukluğu, karaciğer sirozunda karaciğer fonksiyon dekompansasyonu ve metabolik bozuklukların bir belirleyicisidir; bu nedenle VIC, karaciğer fibroz için umut verici kademeli bir fonksiyonel görüntüleme belirleyicisidir. Serum ferritin’in aksine VIC, karaciğerin demir yükünü in situ doğrudan ölçer ve sistemik iltihaplanma ile enfeksiyon gibi karıştırıcı faktörlerden etkilenmez. MRI-R2* ile karşılaştırıldığında VIC, ağır demir yüklenmesinde sinyal doygunluğundan kaçınabilir, daha hızlı veri edinimi sağlar ve daha yaygın kullanılan cihazlarda tamamlanabilir. Karaciğer demir miktarı, ek tanı veya girişimsel prosedür gerekmeden rutin göğüs ve karaciğer CT muayenelerine sorunsuz biçimde entegre edilebilir. Ancak bu, VIC ile histolojik fibroz evresi arasındaki ilişkinin düz ya da doğrusal olduğu anlamına gelmemelidir. Karaciğer demiri, altında yatan etyoloji, kalıtsal demir metabolizması bozuklukları, kan aktarım öyküsü, iltihaplanma ve beslenme durumu gibi faktörlerden etkilenir. VIC’in bağımsız bir fibroz kadehleme aracı olarak değerlendirilmesinden önce, VIC ile histolojik kadehleme arasındaki farkı doğrudan karşılaştıran, iyi tasarlanmış çalışmalar gereklidir.

3.4 Demir ve yağın bir arada bulunmasının kantitatif doğruluğa etkisi

Metabolik yağlı hastalıktan kaynaklanan karaciğer sirozlu hastalarda karaciğer demir aşırılığı ile yağlanma sıkça birlikte görülmektedir. Bu iki metabolik anormallik, birbirinden bağımsız risk faktörleri oluşturmasının yanı sıra, karaciğer fibrozinin ve malign tümörlerin ilerlemesini hızlandıracak biçimde bir araya da gelebilmektedir. Görüntü fiziği açısından bakıldığında demir ve yağ, düşük enerji seviyelerinde belirgin biçimde farklı x-ışını soğurma özellikleri sergilemektedir. Aynı ortamda bulunan iki maddenin birlikte varlığı durumunda, geleneksel çift madde ayrıştırma algoritaları karışıklığa yol açmakta, bu da nicel sonuçların doğruluğunu azaltmaktadır. Xie ve arkadaşlarının () gerçekleştirdiği in vitro deney çalışması, farklı ayrıştırma modellerinin farklı koşullarda değişken davranışlar sergilediğini göstermektedir. Su (water) referanslı demir modeli, yağlı ortamda karaciğer demir konsantrasyonunu alttan tahmin ederken, demir (fat) modeli normal karaciğer dokusunda demir konsantrasyonunu üstten tahmin etme eğilimindedir. Bu bulgular, demir ve yağın karaciğer sirozunda birlikte bulunduğu karmaşık karaciğer ortamında tek başına bir çift madde ayrıştırma algoritasının yeterli olmadığını göstermektedir. Buna karşılık, demir-yağ-yumuşak doku üçlü madde ayrıştırma tekniği, tek modelin doğuştan gelen ölçüm yanlılığını etkili biçimde ortadan kaldırarak karmaşık ortamlarda karaciğer demirinin nicel değerlendirmesinin doğruluğunu artırmaktadır (). Bu teknoloji, çoklu madde sinyal girişiminin yol açtığı sorunu köklü biçimde çözmektedir. Bunun nedeni, foton sayan CT teknolojinin birden fazla enerji seviyesinde enerji sinyallerini kaydedebilmesi ve böylece demirin, yağın ve yumuşak dokunun soğurma özelliklerini kesin biçimde ayırt edebilmesidir. Derin öğrenmeye dayalı ayrıştırma algoritmalarıyla birleştirildiğinde, bu teknoloji nicel tespitin kullanım potansiyelini ortaya koymaktadır (, ).

4 Karaciğer sirozunda kalsiyum metabolizmasında anormallik: spektral CT’nin olası uygulama değeri

4.1 Karaciğer sirozunda kalsiyum metabolizması bozukluğu ve hepatik kemik hastalığı

İnsan vücudunda kalsiyum metabolizmasının homeostazı, bağırsak emilimi, kemik kalsiyum depolama ve böbrek ekresiyonunu koordine eden düzenlemenin birlikte işleyişine dayanır; bu süreçde karaciğer, bu düzenleyici ağın kararlılığını koruyan merkez bir düğüm olarak görev yapar. D vitamini, deri üzerinden sentezlensin ya da beslenme yoluyla alınsın, önce karaciğerde 25-hidroksilasyona uğrayarak 25-hidroksivitamin D [25(OH)D] oluşturur, ardından böbrekler tarafından biyolojik olarak aktif olan 1,25-dihidroksivitamin D [1,25(OH)₂D]’ye aktifleştirilir. Sonuncu, bağırsak kalsiyum emilimi ve kemik kalsiyum metabolizması süreçlerini yönlendirir (). Pramanik ve arkadaşları, karaciğer kemik hastalığını, kronik karaciğer hastalığı ile ilişkili ancak sıklıkla göz ardı edilen yaygın bir metabolik kemik komplikasyonu olarak tanımlamıştır. Temel bulguları osteoporoz ve kemik kaybını içerir (). Siroz, hepatosit fonksiyonunu bozarak doğrudan 25-hidroksilaz aktivitesini baskılar. Bu baskılama, 25(OH)D sentezinde yetersizliğe yol açar, bağırsak kalsiyum emilimini belirgin şekilde azaltır ve sekonder hiperparatiroidizme neden olur ( 39 , 40 ). Bu durum, kemikten kalsiyum mobilizasyonunu teşvik eder, kemik kaybını hızlandırır ve sonunda karaciğer kemik hastalığının gelişimine yol açar.

Clinik veriler, hepatik kemik hastalığının yüksek insidansla ve gizli sunumla karakterize olduğunu doğrulamaktadır. Korkmaz ve arkadaşları epidemiyolojik verileri gözden geçirmiş; ileri kronik karaciğer hastalığında osteoporoz prevalsansının %12 ile %55 arasında değiştiğini, kırık riskinin sağlıklı bireylerdekinden 2 ile 4 kat daha yüksek olduğunu belirtmiştir. Ayrıca karaciğer sirozuna sahip hastaların %20 ile %30’u vertebral kırık geliştirmektedir. Buna ek olarak, kırık anında kemik yoğunluğu osteoporoz klinik eşiğine henüz ulaşmamış bazı olgular bulunmaktadır ve bunlar atlanmış ya da gecikmiş tanıya yol açmaktadır (41). 125 kronik karaciğer hastalı hastasıyla yürütülen bir çalışmada Jamil ve arkadaşları hastaların %88’inde vitamin D eksikliği veya yetersizliği saptamış; vitamin D düzeylerinin Child-Pugh sınıfıyla belirgin şekilde ters korele olduğunu göstermiştir. Bu bulgu, karaciğer bozukluğunun şiddetiyle kalsiyum metabolizmasındaki bozukluğun ilerlemesi arasındaki ilişkinin ortaya konduğunu düşündürmektedir (42). Azaltılmış vitamin D aktivasyonunun ötesinde, siroz hastalarında kemik kaybını daha da hızlandıran ek faktörler bulunmaktadır; bunlar arasında kronik iltihaplanma, yetersiz beslenme, hipogonadizm ve uzun süreli glukokortikoid tedavisi yer almaktadır. Bu faktörler birbirini karşılıklı olarak güçlendirerek hepatik kemik hastalığının patojenezini karmaşıklaştırmaktadır (43–45). Zhao ve arkadaşları karaciğer-kemik ekseninin karşılıklı düzenlemesini gözden geçirmiş; karaciğerin insülin benzeri büyüme faktörü-1 (IGF-1), kemorfogenetik faktör 9 (BMP9) ve fetuin-A dahil olmak üzere osteoblast farklılaşmasını ve kemik matrisi mineralizasyonunu doğrudan etkileyen çeşitli fonksiyonel proteinler sekrete ettiğini belirtmiştir. Buna karşılık kemik dokusu da hepatosit fonksiyonlarını düzenleyecek şekilde osteokalsin gibi faktörler salabilmektedir (46).

Bununla birlikte, güncel klinik çalışmaların çoğu karaciğer sirozlu hastalarda kemik kalsiyumunun kaybına odaklanmaktadır. Karaciğer içi kalsiyum içeriğinin, kemik dışında, sistemik kalsiyum metabolizması bozukluklarıyla ilişkili anormal değişiklikler gösterip göstermediğini belirlemek için daha fazla araştırmaya ihtiyaç bulunmaktadır (47).

4.2 Spektral BT ile hepatik kemik hastalığı bağlamında karaciğer içi kalsiyum içeriğinin değerlendirilmesi

Kalsiyum-su madde ayrışımı, spektral BT ile kalsiyum kantifikasyonunun teknik temelini oluşturur. Miller ve arkadaşları, bu yaklaşımın uygunluğunu standartize phantom deneyleriyle doğrulamıştır. Çalışmaları, doğru kalsiyum kantifikasyonunun iyot-ağırlıklı ışın sertleşme düzeltmesinin devre dışı bırakılmasını ve boyut-ağırlıklı çift enerjili oranın kullanılmasını gerektirdiğini göstermiştir. BT doz indeksi ve iteratif yeniden inşalama yoğunluğunun kantitatif sonuçlar üzerinde anlamlı bir etkisi yoktur ( 48 , 49 ). Kalsiyum-su ayrışım modeliinden yeniden inşa edilen sanal kalsiyum içerimi görüntüleri, karaciğer parankimal kalsiyum yoğunluğunun doğrudan kantifikasyonunu sağlar ( 50 ). Güncel patolojik anlayış göz önüne alındığında, hepatik kemik hastalığı olan hastalarda karaciğer içi kalsiyum düzeyleri, serum 25(OH)D, paratiroid hormon ve kemik yoğunluğu gibi kalsiyum metabolizması göstergeleriyle ilişkili olabilir. Ayrıca, karaciğer içi kalsiyum birikim düzeyleri, farklı karaciğer fonksiyon dereceleri olan hastalar arasında sistematik olarak farklılık gösterebilir. Anti-osteoporoz tedavisinden sonra karaciğer içi kalsiyum kantifikasyonundaki longitudinal değişiklikler, metabolik bozukluklardaki iyileşmelerin değerlendirilmesinde de kullanılabilir. Yukarıda sıralanan tüm yönler, son derece yüksek klinik araştırma değeri taşır.

4.3 Mevcut boşluklar ve araştırma perspektifleri

Karaciğer demiri kantifikasyonunda yerleşik yöntemlerle karşılaştırıldığında, spektral CT’nin sirozda karaciğer kalsiyumu kantifikasyonundaki uygulaması hâlâ büyük ölçüde kuramsal kalmakta ve klinik kanıt neredeyse tamamen yok. Fantom deneylerinin kalsiyum-su ayrıştırmasının tespit yeteneğini doğrulamış olmasıyla birlikte, bu tekniğin kararlılığı, doğruluğu ve klinik uygulanabilirliği sirozlu hastalarda in vivo çalışmalarla validasyon edilmemiştir ( 49 ). Teknik açıdan bakıldığında, temel karaciğer kalsiyum düzeyleri demir düzeylerinden belirgin biçimde düşüktür ve kalsiyumun K kabuğu bağlanma enerjisi (4,0 keV), demirin (7,1 keV) altında kalır. Konvansiyonel spektral CT’nin etkin enerji aralığında kalsiyumun zayıflama sinyali daha zayıf değişim ve düşük ayrıştırılabilirlik gösterir; tespit hassasiyeti ise karaciğer demiri kantifikasyonundan çok daha düşüktür ve bu durum içsel teknik sınırlamalar getirir. Klinik araştırma açısından bakıldığında, intrahepatic kalsiyum birikmesi; diyet kalsiyum alımı, D vitamini takviyesi, diüretik kullanımı, renal fonksiyon ve sistematik kalsiyum-fosfor düzenleyici ağı gibi çok sayıda faktörle karışmaktadır. Bu değişkenlerin kontrolü zordur ve ilgili klinik çalışmaların gelişimini sınırlar.

Görüntüleme teknolojisi ardışık nesil güncellemeleriyle ilerledikçe, foton sayan CT çok enerjili aralık edinimi ve derin öğrenme tabanlı malzeme ayrıştırma algoritmaları giderek olgunlaşmakta ve konvansiyonel spektral CT’nin tespit sınırlarını aşma potansiyeli taşımaktadır ( 51 , 52 ). Karaciğer kalsiyum içeriği ile hepatik kemik hastalığı ve karaciğer fonksiyon bozukluğunun derecesi arasındaki mekanistik ilişkiyi aydınlatmak için hedefli klinik çalışmalar gereklidir; böylece sirozda sistemik kalsiyum metabolizması bozukluklarının çok boyutlu değerlendirmesi iyileştirilebilir ve siroz komplikasyonlarının erken müdahale ve prognoz değerlendirmesi için yeni bir görüntüleme kanıtı sağlanabilir.

5 Karaciğer yağlanası kantifikasyonunda spektral CT değerlendirmesi

5.1 Karaciğer sirozu ile birlikte hepatik steatozun klinik önemi

Hepatik steatoz, metabolik disfonksiyon ile ilişkili steatozik karaciğer hastalığının (MASLD) temel patolojik özelliğidir ve basit lipid birikiminden steatohepatite, hepatik fibroza ve siroza ilerlemeye yön veren ilk itici güçtür ( 53 ). MASLD’nin küresel düzeyde artan yaygınlığı ile bu nedenden kaynaklanan siroza bağlı olgu oranı giderek büyümekte ve sirozun başlıca nedenlerinden biri haline gelmektedir (). Siroza ilerleme sürecinde karaciğer yağlanmasının düzeyi sabit değildir ve hastalar arasında belirgin biçimde değişir. Bazı hastalar son evre siroza ulaştıkda hepatic steatozda kendiliğinden azalma gösterirken, önemli bir oranı göstermez; son durumundakiler uzun dönemde belirgin hepatic yağ infiltrasyonunu korur. Mevcut klinik çalışmalar, kalıcı hepatic steatozun fibroz ilerlemeyi sürdüreceğini, siroza hastalarında malignite riskini artıracağını ve karaciğer rezeksiyonundan sonra komplikasyon olasılığını yükselteceğini ortaya koymuştur ( 54 ). Bu nedenle, yerleşik siroza sahip hastalar arasında bile karaciğer yağ içeriğinin doğru biçimde kantifikasyonu, prognoz sınıflandırması ve bireyselleştirilmiş tedavi planlaması açısından büyük klinik değere sahiptir.

5.2 Spektral BT yağ kantifikasyon tekniği ve MRI-PDFF ile uyumu

Spektral BT tabanlı karaciğer yağı nicelendirmenin fiziksel temeli, farklı x-ışını enerjilerinde yağ ile normal karaciğer yumuşak doku arasındaki zayıflama farkının belirgin olmasıdır (55). Klinik pratikte, karaciğer yağ fraksiyonu haritası, yağ-yumuşak doku çifti ayrışımı veya gelişmiş çok malzemeli ayrışım (MMD) algoritmaları kullanılarak hızlı bir şekilde yeniden oluşturulabilir ve bu da karaciğer içeriğindeki yağın invaziv olmayan şekilde nicelendirilmesini sağlar. Haghshomar ve arkadaşlarının 2024 yılında gerçekleştirdiği, 42 çalışmayı (14.186 katılımcı) kapsayan sistematik derleme ve meta-analizi, BT’nin karaciğer yağlanmasının tanısal doğruluğunu değerlendirmiştir. Kontrastsız BT, herhangi bir derece yağlanmayı tespit etmede birleşik duyarlılık ve özgüllük sırasıyla %72 (95% IG: 60,9–80,4) ve %88 (95% IG: 81,1–92,6); en az orta derece yağlanmayı tespit etmede ise sırayla %82 (95% IG: 66,9–91,4) ve %94 (95% IG: 87,8–96,6) olarak bulunmuştur. İki enerjili BT (DECT) genel olarak %84 duyarlılık ve %93 özgüllük göstermiştir; ancak DECT, referans standart olarak biyopsi veya MR proton yoğunluğu yağ fraksiyonu (PDFF) ile karşılaştırıldığında birleşik özgüllük %88 (95% IG: 80,8–93,3) olarak saptanmış ve bu değer kontrastsız BT’ninkine temelde eşit bulunmuştur. Bu tahminler dolayısıyla DECT’nin konvansiyonel BT’ye göre belirgin üstünlüğü olduğu iddiasını desteklememektedir (56).

Günümüzde MRI-PDFF, klinik uygulamada karaciğer yağı nicelendirmesi için görüntülemenin referans standardı olarak yaygın olarak kullanılmaktadır. Yayınlanmış kontrollü çalışmalar, CT tabanlı yağ nicelendirmesi ile MRI-PDFF arasında genellikle güçlü korelasyonlar bildirmektedir (r = 0,75–0,95, yöntemden bağımlı olarak); bu çalışmalar arasında madde ayrıştırılmasıyla elde edilen yağ fraksiyonu en yakın uyumu gösterirken, zayıflama temelli ölçümler daha orta düzeyde korelasyon göstermektedir ( 57 , 58 ). Çalışmalar arası farklılıklar öncelikle ekipman platformları, tarama protokolleri, ilgi bölgesi sınırlaması ve referans tanı standartlarındaki farklardan kaynaklanmaktadır. Hyodo ve arkadaşları, MMD algoritmasıyla hesaplanan karaciğer yağ hacim fraksiyonunun (FVF) MR spektroskopiyle elde edilen yağ fraksiyonu ile yakın korelasyon gösterdiğini, ancak sistematik oransal bir sapma içerdiğini göstermiştir. Bland–Altman analizi, denge fazının hasarsız taramaya yakından uyduğunu (ortalama fark %0,7) ve hasarsız ile kontrastlı FVF’ler arasındaki %95 uyum sınırlarının yaklaşık %2 içinde olduğunu göstererek, kontrastlı (özellikle denge fazı) görüntülemelerin yağ nicelendirmesinde kullanımını desteklemektedir ( 59 ). Molwitz ve arkadaşları, 1998–2019 yılları arasında karaciğer ve kemik iliği yağ nicelendirmesini kapsayan 19 çalışmayı sistematik olarak gözden geçirmiş ve enerji çifti CT’nin yumuşak doku yağ nicelendirmesindeki güvenilirliğini doğrulamıştır ( 60 ). Korelasyon ile tanı doğruluğu ayrı kavramlardır ve MRI-PDFF geçerliliği kanıtlanmış bir görüntüleme referans standardı olsa da, her bağlamda histolojik değerlendirmenin doğrudan yerini tutmamaktadır.

5.3 Yağ nicelendirmesinin klinik değeri ve sınırlamaları

Spektral BT karaciğer yağı kantifikasyonu, karaciğer sirozunun yönetimindeki tüm süreç boyunca uygulanabilir ve çeşitli klinik senaryolar için hizmet verir. Canlı bağışçı karaciğer nakli öncesinde cerrahi değerlendirme için DECT, ciddi karaciğer yağlanmasını hızlı şekilde tespit ederek nakil öncesi değerlendirmeyi kolaylaştırabilir veya MRI’yı tamamlayabilir ( 61 ); sirozlu hastaların uzun süreli takibinde spectral BT taraması, dinamik karaciğer yağ izlemesi ile hepatosellüler karsinom taramasını eşzamanlı olarak sağlayarak çok parametreli değerlendirme sunar; tedavi değerlendirmesi düzeyinde, takip sırasında FVF’deki ardışık değişiklikler, yaşam tarzı müdahalelerinin ve farmakolojik tedavinin karaciğer yağı birikimi üzerindeki etkisini doğrudan görselleştirebilir. Demir ve lipidin eşzamanlı birikimi gibi yaygın klinik zorlukları ele almak için üç madde ayrıştırma tekniği, karaciğerdeki demir, yağ ve yumuşak demin sinyallerini eşzamanlı olarak eşleyebilir ve böylece geleneksel iki-madde ayrıştırmanın doğuştan gelen sinyal belirsizliği sorununu ( ) etkili şekilde önleyerek karmaşık intrahepatik ortamlarda kantifikatif analiz doğruluğunu artırabilir. Buna ek olarak, klinik karaciğer yağı kantifikasyonunda hâlâ dikkate değer birkaç pratik sorun bulunmaktadır; bunlar arasında kontrastlı tarama sırasında bağıl FVF’nin etkisi, hastanın vücut tipinin madde ayrıştırma doğruluğu üzerindeki müdahalesi ve farklı üreticilerin spectral BT platformları arasında kantifikatif değerlerin sınırlı uyumluluğu yer alır ( 57 ).

6 Çinko, bakır ve diğer iz elementlerin tespitinde mevcut durum ve teknik tıkanıklıklar

6.1 Karaciğer sirozunda çinko ve bakır metabolizma bozukluklarının klinik kanıtları

Zink, bağışıklık düzenlemesinde, protein sentezinde ve kan amonyak metabolizmasında rol alan, homeostazı büyük ölçüde karaciğere bağlı olan gerekli bir iz elementtir. Karaciğer sirozu geliştiğinde, birden fazla patolojik mekanizma zink metabolizmasını birlikte etkiler ve genellikle kalıcı zink eksikliği biçiminde ortaya çıkar. Himoto ve arkadaşları, kronik karaciğer hastalıklarında zink, bakır, demir ve selenyum metabolik bozukluklarını sistematik olarak analiz etmiş ve zink eksikliğinin karaciğer sirozu hastalarında yaygın olduğunu doğrulamıştır. Patojenez; portal hipertansiyon ve hipalbuminemiye bağlı bağırsak zink absorpsiyon bozukluğu, azalmış zink taşıma kapasitesi ve karaciğer parankim hasarına bağlı karaciğer içi zink rezervlerinin belirgin şekilde düşmesini içerir (). Takip eden çalışmalar, zink eksikliğinin klinik risklerini daha net ortaya koymuştur. Ullah ve arkadaşları, yetersiz zink seviyelerinin karaciğer sirozu hastalarında bağışıklık bozukluğunu şiddetlendirebileceğini, hepatik ensefalopatinin ilerlemesini hızlandırabileceğini ve yara iyileşmesini geciktirebileceğini düşünmektedir. Hedefli zink takviyesi, söz konusu komplikasyonları etkili biçimde iyileştirir ve önemli bir klinik uygulama potansiyeli taşır ( 62 ). Tan ve arkadaşlarının meta-analizi, zink takviyesinin faydaları için sistematik kanıt sağlamış ve ekzojen zink takviyesinin karaciğer sirozu hastalarının uzun vadeli klinik sonuçlarını iyileştirebileceğini doğrulamıştır ( 63 ). 2026 tarihli derlemede Grüngreiff ve arkadaşları, zinkin bağırsak-karaciğer ekseninin düzenlenmesindeki rolünü vurgulamış ve zink eksikliğinin karaciğer sirozunun ilerlemesini nasıl teşvik ettiğini anlamak için yeni bir bakış açısı sunmuştur ( 64 ). Buna ek olarak, Bloom ve arkadaşları da kronik karaciğer hastalıklarının yönetiminde zink takviyesinin faydalarını derinlemesine incelemiştir ( 65 ).

Zinc eksikliğinin patolojik bulgularının aksine, karaciğer sirozu genellikle karaciğerde anormal kumülasyon ile birlikte gelir. İnsan vücudunda bakır metabolizması ve ekresyonu, hepatositler tarafından aracılık edilen safra taşıma yolu üzerinden büyük ölçüde gerçekleşir. Karaciğer fonksiyonları bozulduktan ve safra sekresyonu ile ekresyon tılandıktan sonra bakır normal şekilde ekretilemez, bunun yerine karaciğer parankiminde anormal bir şekilde birikir (66). Wilson hastalığı, kalıtsal bakır metabolizma bozukluğunun uç bir tezahürüdür ve karaciğerde biriken bakır miktarı normal fizyolojik üst sınırı ciddi biçimde aşabilir. Wilson hastalığına bağlı olmayan siroz hastalarında, klinik altı düzeyde yükselmiş karaciğer bakırı tespit edilebilir; bu da bakır aşırı yüklenmesinin sirozda yaygın bir metabolik bozukluk olduğunu düşündürür. Aşırı serbest bakır iyonları, Fenton benzeri reaksiyonlar aracılığıyla oksidatif hasar tetikleyerek kalıcı hepatosit hasarına yol açar ve karaciğer sirozunun ilerlemesini hızlandırır. Marzec ve arkadaşları, bir sıçan modelinde bakır alımı ile diyet lifi tipleri arasındaki karaciğer lipid metabolizması ve iltihaplanma arasındaki etkileşimi daha da teyit etmiştir (67).

6.2 Spektral CT ile çinko ve bakırın doğrudan tespitinin teknik darboğazı

Spektral CT ile karaciğer demiri, yağı, kalsiyumu ve diğer elementlerin kantitatif analiz teknolojisi giderek olgunlaşırken, konvansiyonel Spektral CT yine de kaçınılmaz fiziksel bir sınırlama nedeniyle çinko ve bakır gibi eser elementleri doğrudan ve özgül biçimde kantitatif analiz edemez. Bu sınırlama, çinkonun (9,66 keV) ve bakırın (8,98 keV) K-eme absorption enerjilerinin, konvansiyonel Spekral CT’nin etkili enerji aralığının (yaklaşık 50–80 keV) belirgin biçimde altında kalmasından kaynaklanır. Buna ek olarak, bu iki element arasındaki zayıflama farkı son derece küçüktür ve sinyal ayrıştırmayı son derece zorlaştırmaktadır. Bu nedenle, bu eser elementlerin klinik kantitatif analizi konvansiyonel Spekral CT ile şu anda mümkün değildir ve foton sayan CT bu amaç için araştırma aşamasındadır.

6.3 Gelecek araştırma yönleri

Foton sayan BT ile yapay zeka algoritmalarının iteratif gelişimi, iz element nicelendirmesinin darboğazını aşmak için yeni bir teknik yön sunmaktadır. Geleneksel bütünleşik BT ile karşılaştırıldığında, foton sayan BT birden fazla enerji aralığında eşzamanlı sinyal toplama, kişiselleştirilmiş enerji eşiği ayarını destekleme ve tespit eşiğini daha düşük enerji aralığına indirerek çinko ve bakır K-enerji seviyeleriyle arasındaki boşluğu etkili biçimde daraltma özelliğine sahiptir; böylece iz elementlerin zayıf sinyallerini yakalama yeteneğini donanım düzeyinde artırmaktadır (, 68 ). Aynı zamanda, derin öğrenme ile güçlendirilen yeni materyal ayrıştırma algoritması, geleneksel fiziksel modellerin tanıyamayacağı ince enerji zayıflama farklarını derinlemesine ortaya çıkarabilir, geleneksel algoritmaların yetersiz duyarlılığındaki açığı kapatır ve iz element sinyallerinin çözünürlük doğruluğunu daha da artırır.

Günümüzde bu yeni teknolojiler temel araştırma ve preklinik keşif aşamasındadır; iz elementlerin kesin nicelendirmesi için teknik tavan, hem donanım yükseltmeleri hem de algoritma optimizasyonunda daha ileri gelişimler gerektirmektedir. Mevcut teknik kısıtlamalar göz önüne alındığında, spektral BT ile kesin biçimde tespit edilen demir, kalsiyum, yağ ve diğer göstergelerle çinko ve bakır iz element metabolizması arasındaki ilişkiyi kuran ve aynı zamanda karaciğer sirozundaki genel metabolik ve elementel anormallikleri dolaylı biçimde betimlemeye çalışan bir ilişki modeli kurmak (), bu aşamada daha ulaşılabilir bir araştırma yolu temsil edebilir ve iz element hassas görüntilemenin sonraki klinik çeviri için de ön zemin hazırlayabilir.

7 Zorluklar ve beklentiler

Spektral BT, karaciğer sirozunda metabolik ve elementel anormalliklerin invaziv olmayan nicel değerlendirmesini sağlayarak, geleneksel klinik BT’ye kıyasla tanısal performansı artırır. Günümüzde yalnızca karaciğer demir miktarlandırması ve yağ miktarlandırması için kullanılan teknikler klinik pratikte uygulanmaktadır. Karaciğer demir miktarlandırma sistemi nispeten olgun ve güvenilirdir; bu nedenle klinik pratikte karaciğer demir aşırı yüklenmesinin taramasında ve fibrozisin katmanlı değerlendirmesinde değerlidir. Bununla birlikte, intrahepatic kalsiyum metabolizmasının görüntüleme temelli değerlendirmesi ile çinko ve bakır iz elementleri güncel olarak teorik araştırma ve erken teknik doğrulama aşamalarında bulunmaktadır. Çift enerjili BT’nin çok malzemeli ayrıştırmada avantajları olduğunu gösteren çalışmalar olmasına rağmen, bu teknolojinin klinik pratikteki uygulaması hâlâ birçok teknik zorlukla karşılaşmaktadır.

Karmaşık metabolik koşullarda, çoklu madde ayrıştırmalarının standardizasyonu temel zorluklarla karşı karşıya gelmektedir. Karaciğer sirozlu hastaların karaciğerindeki metabolik bozukluklar yalnızca tek bir maddenin anormallikleriyle sınırlı değildir; aksine demir aşırılığı, steatoz ve kalsiyum tuzu birikme bozuklukları gibi birden fazla metabolik anormalliğin birlikte görüldüğü bir tablo sıkça ortaya çıkar. Yapılan çalışmalar, karaciğer dokusunda aynı element içinde birden fazla maddenin birlikte bulunması durumunda, farklı elementlerin x-ışını zayıflama sinyallerinin birbirini örtüp müdahale ettiğini göstermektedir. Bu müdahale, geleneksel iki-madde ayrıştırmalı algoritmaların sinyal çapraz kirlenmesini etkili biçimde önlemesini zorlaştırarak ortadan kaldırılması zor nicel hatalar oluşmasına yol açmaktadır (, ). Yüksek mertebe madde ayrıştırmalı algoritmalar (örneğin üç-madde ve dört-madde ayrıştırmaları) fantom deneyleri ve hayvan çalışmalarında doğrulanmış; karmaşık matrislerde nicel doğruluğun iyileştirilmesinde etkili oldukları teyit edilmiş olsa da, farklı üreticilerin spektral BT ekipmanları arasındaki farklar, tutarsız tarama parametreleri ve hastaların bireysel fiziksel özellikleri söz konusu algoritmaların istikrarsızlığına yol açabilir. Buna ek olarak, birleşik teknik standartlar oluşturmak amacıyla büyük örneklemlili, çok merkezli klinik çalışmaların eksikliği, bu teknolojinin klinik uygulamayı ve yaygınlaşmasını sınırlamaktadır.

İkinci olarak, spesifik bir patolojik durum olan karaciğer sirozunun kantitatif analizin doğruluğu üzerindeki etkisi halen belirsizdir. Karaciğer sirozu hastaları genellikle bozulmuş karaciğer parankim yapısı, yaygın fibroz doku hiperplazisi, portal hipertansiyon ve büyük miktarda asit ile başvurur. Bu patolojik değişiklikler doğrudan x-ışını geçiş yolunu ve saçılma dağılımı desenini değiştirir, spektral CT’de malzeme ayrışmasının sinyal edinme doğruluğunu bozar ve böylece VIC, sanal kalsifikasyon giderme (VNCa) ve FVF gibi temel kantitatif parametreleri etkiler. Ayrıca, gelişmiş CT’de kontrast madde dozajı, enjeksiyon hızı ve tarama fazı değişiklikleri gibi değişken parametrelerin çeşitli elementlerin kantifikasyonundaki etkisini araştıran sistematik kontrollü çalışmalar halen eksiktir. Buna ek olarak, standartlanmış tarama ve işlem sonrası protokoller henüz oluşturulmadığı için çalışmalar arası karşılaştırılabilirlik zayıf olup, birleşik klinik değerlendirme standartlarının oluşturulmasını engellemektedir.

Ek faktörler, spektral CT kantifikasyonunun tekrarlanabilirliğini ve genellenebilirliğini daha da sınırlar. İlgi bölgesinin yerleştirilmesi ve boyutu ölçülen değerleri önemli ölçüde etkileyebilir ve standartlanmış, önceden tanımlanmış ilgi bölgeleri gereklidir. Kontrast fazı, enjeksiyon hızı ve iyot dozu, demir için tartışıldığı gibi malzeme ayrışmasını etkiler. Tarama platformu, dedektör tipi ve yeniden inşaal algoritması üreticiler arasında değişmekte ve kantitatif değerler henüz uyumlaştırılmamıştır. Çalışmaların çoğu tek merkezli ve küçük örneklemlidir; bu ölçümler kurumlar arasında karşılaştırılabilmmeden önce çok merkezli standartlaşma, fantom kalibrasyonu ve uyumlaştırılmış sinyal edinme parametreleri gerekmektedir.

Sunayi yapay zeka ile spektral BT madde ayrıştırmasının derin entegrasyonunun, geleneksel algoritmaların sınırlamalarını aşmanın önemli bir yolu olması mümkündür. Geleneksel yöntemlerle karşılaştırıldığında, makine öğrenimi ve derin öğrenmeye dayalı yapay zeka (YZ) görüntüleme teknolojisi, dijital görüntülerdeki ince farkların çıkarılması ve tanınmasında, özellikle karaciğer görüntülerinin nicel analizinde avantajlar sunmaktadır. Son dönem derlemelerde ( 69 ), derin öğrenme algoritmalarının, metabolik disfonksiyonla ilişkili yağlı karaciğer hastalığı (MAFLD) ile ilgili görüntüleme biyarkerlerinin otomatik ve kesin nicelendirmesini başarıyla gerçekleştirdiği açıkça belirtilmektedir. Buna ek olarak, BT yağ azalma değeri ve manyetik rezonans görüntülemede manyetik rezonans görüntüleme proton yoğunluğu yağ fraksiyonu (MRI-PDFF) gibi görüntüleme yöntemleri artık klinik ihtiyaçları karşılamaktadır. Geleneksel lineer madde ayrıştırma modellerinden farklı olarak derin öğrenme, çok enerjili x-ışını koşulları altında farklı maddelerin karmaşık azalma davranışlarını doğrudan öğrenebilmekte ve örtüşen girişim sinyallerinin yol açtığı sorunu etkili biçimde çözmektedir. Bu teknolojinin uygulamasının, önceki algoritmaların fiziksel sınırlamalarını aşması ve karaciğer değerlendirmesini güçlendirmesi beklenmektedir. Dolayısıyla, karaciğerdeki çok bileşenli metabolik nicelendirmenin doğruluğunu ve istikrarını artırabilmektedir.

Foton sayıcı bilgisayarlı tomografi (PCCT), spektral CT’nin çoklu enerji boyutuna evriminde önemli bir gelişmedir. Enerji entegrasyon dedektörülü spektral CT’nden farklı olarak PCCT, yarı iletken tabanlı doğrudan dönüşüm dedektörleme yöntemini benimser ve her bir düşen fotonu ayrı ayrı sayarak aynı anda çoklu enerji aralıklarına sınıflandırabilir. Bu teknoloji, gürültü seviyesini azaltma, uzaysal çözünürlüğü iyileştirme ve daha kapsamlı enerji çözümlemeli bilgi sağlama açısından avantajlar sunar ( 51 ). Yakında DeSantis ve arkadaşları PCCT’nin madde çözümlemesi yeteneğindeki ilerlemeyi gözden geçirmiş, bu teknolojinin çift enerjili dönemden çoklu enerjili döneme geçtiğini belirtmiştir ( 70 ). Ichikawa ve arkadaşları ise PCCT’nin odak karaciğer lezyonlarının tespitinde daha iyi iyodin kontrastı sağladığını ve lezyonun önemini artırdığını daha kesin biçimde doğrulamıştır ( 71 ). Kuramsal olarak PCCT, karaciğer sirozunun metabolik durumunun eşzamanlı nicel değerlendirmesini gerçekleştirebilir. Bu nedenle PCCT’in, karaciğer sirozunda sistemik metabolik bozuklukların değerlendirmesini geliştirmesi ve böylece bireyselleştirilmiş ve kesin tanı ile tedaviyi kolaylaştırması beklenmektedir.

Bu görüntüleme yaklaşımı, kanıt düzeyi, klinik durum ve başlıca sınırlamalar arasındaki farklar Tablo 1’de özetlenmiştir.

Tablo 1

Hedef Görüntüleme yaklaşımı Kanıt düzeyi Klinik durum Ana sınırlamalar
Demir Spectral CT VIC; demir–su veya çoklu malzeme ayrıştırması İnsan çalışmaları; seçili kohortlarda ferritin ile orta düzeyde korelasyon Potansiyel karaciğer demir yükü göstergesi; fibrozis evrelemesi kesinlik kazanmadı Etiyoloji, kan transfüzyonu, iltihap, kontrast fazı, iyot çapraz etkileşimi, demir–yağ birlikteliği, kalibrasyon, ROI tekrarlanabilirliği
Kalsiyum Kalsiyum–su ayrıştırması Çoğunlukla fantom ve teknik doğrulama Karaciğer kalsiyum metabolizması ile ilişkili olarak klinik olarak doğrulanmadı Işın sertleşmesi, boyut etkileri, iyot etkileşimi, in vivo sonuç çalışmalarının eksikliği
Yağ Çoklu malzeme ayrıştırması / yağ hacim fraksiyonu MRI-PDFF ile karşılaştırmalı insan çalışmaları Potansiyel tarama ve takip aracı Korelasyon = uyum değildir; eşik, yaygınlık, protokol, platform, fiziksel yapı doğrulamayı etkiler
Çinko/Bakır Rutin spectral CT: güvenilir doğrudan kantifikasyon yok; PCCT araştırma aşamasında Preklinik/teknik gerekçe Rutin klinik görüntüleme yöntemi yok K-edge (kenar emilimi) konvansiyonel aralığın altında, düşük konsantrasyon, gürültü, kalibrasyon, insan doğrulamasının eksikliği

Karaciğer sirozunda metabolik ve elementel anormalliklerin spectral CT ile kantifikasyonu: görüntüleme yaklaşımı, kanıt düzeyi, klinik durum ve ana sınırlamalar.

8 Sonuç

Spectral CT, sirozda metabolik ve elementel anormallikleri invaziv olmayan şekilde kantitatif olarak değerlendirmeye olanak tanıyan, umut verici bir görüntüleme teknolojisidir. Günümüzde klinik uygulamaya yalnızca karaciğer demiri ve karaciğer yağı kantifikasyon teknikleri yerleşmiştir. Karaciğer demiri için kantitatif sistem nispeten olgunlaşmıştır; VIC, karaciğer demir yükünün potansiyel bir görüntüleme işareti ve fibrozis riskinin sınıflandırılmasında araştırma aracı olabileceği düşünülmektedir. Çalışmalar, karaciğer yağı kantitatif sonuçlarının MRI-PDFF ile iyi uyumlu olduğunu ve rutin klinik tarama ile uzun süreli takib için uygun olduğunu doğrulamıştır. Buna karşılık, karaciğer kalsiyumunun kantifikasyonu henüz yalnızca modele dayalı teknik doğrulamayı tamamlamış olup, karaciğer osteodistrofisi ile birleştirilen in vivo çalışmaların yürütülmesi gerekmektedir. Klinik uygulama değeri daha ileri düzeyde incelenmelidir. Ayrıca, çinko ve bakır gibi iz elementlerin görüntüleme üzerinden doğrudan tespiti, elementlerin fiziksel özellikleri ve tespit ekipmanının hassasiyeti nedeniyle kısa vadede klinik uygulamaya yaygınlaşması zorlaşmaktadır. Foton sayan CT donanımının ve derin öğrenmeye dayalı ayrışmanın iteratif geliştirmeleriyle, iz elementlerin çoklu madde ayrımı ve zayıf sinyal tespiti nihayetinde sağlanabilir; ancak klinik çeviri öncesinde daha ileri teknik ve çok merkezli klinik validasyon gerekmektedir.

Açıklamalar

Yazar katkıları

RZ: Metin – taslak, Proje yönetimi, Kavramsal tasarım, Metin – inceleme & düzenleme. ZL: Soruşturma, Kaynaklar, Metin – taslak. TL: Veri düzenleme, Biçimsel analiz, Metin – inceleme & düzenleme. YL: Yazılım, Gözetim, Metin – inceleme & düzenleme. CS: Görselleştirme, Doğrulama, Metin – inceleme & düzenleme. HS: Gözetim, Metin – inceleme & düzenleme, Veri düzenleme, Proje yönetimi. TD: Proje yönetimi, Metin – inceleme & düzenleme, Gözetim, Veri düzenleme.

Finansman

Yazar(lar), bu çalışma ve/veya yayını için finansal destek alınmadığını bildirmiştir.

Çatışma

Makaleyi hazırlayan yazar(lar), bu çalışmanın ticari veya finansal hiçbir ilişkinin bulunmaması koşullarında gerçekleştirildiğini ve böyle bir ilişkinin potansiyel bir çatışma olarak değerlendirilemeyeceğini beyan etmektedir.

Üretken yapay zeka bildirimi

Makaleyi hazırlayan yazar(lar), bu el yazısının hazırlanmasında üretken yapay zekanın kullanılmadığını beyan etmektedir.

Bu makaledeki şekillerle birlikte sağlanan alternatif metinler (alt text), yapay zeka desteğiyle Frontiers tarafından oluşturulmuş olup, mümkün olduğunca yazarların da gözden geçirmesini içeren makul çabalarla doğruluğunun sağlanması için gerekli özen gösterilmiştir. Herhangi bir sorunu tespit ederseniz, lütfen bizimle iletişime geçin.

Yayıncının notu

Bu makalede ifade edilen tüm iddialar yalnızca yazarların görüşlerini yansıtır ve mutlaka bağlı oldukları kuruluşların, yayıncının, editörlerin veya hakemlerin görüşlerini temsil etmeyebilir. Bu makalede değerlendirilen herhangi bir ürün veya üreticisinin yapabileceği herhangi bir iddia, yayıncı tarafından garanti edilmez veya desteklenmez.

  • 1.

    GBD 2017 Cirrhosis Collaborators. The global, regional, and national burden of cirrhosis by cause in 195 countries and territories, 1990–2017: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2017. Lancet Gastroenterol Hepatol. (2020) 5(3):245–66. 10.1016/S2468-1253(19)30349-8

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 2.

    TsochatzisEABoschJBurroughsAK. Liver cirrhosis. Lancet. (2014) 383(9930):1749–61. 10.1016/S0140-6736(14)60121-5

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 3.

    AsraniSKDevarbhaviHEatonJKamathPS. Burden of liver diseases in the world. J Hepatol. (2019) 70(1):151–71. 10.1016/j.jhep.2018.09.014

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 4.

    Pietrangelo A. Demir ve karaciğer. Liver Int. (2016) 36(Suppl 1):116–23. 10.1111/liv.13020

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 5.

    Sikorska K, Bernat A, Wroblewska A. Karaciğer sirozunda demir aşırı yüklenmesinin moleküler patogenez ve klinik sonuçları. Hepatobiliary Pancreat Dis Int. (2016) 15(5):461–79. 10.1016/S1499-3872(16)60135-2

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 6.

    Guañabens N, Parés A. Kronik karaciğer hastalığında osteoporoz. Liver Int. (2018) 38(5):776–85. 10.1111/liv.13730

    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 7.

    Younossi ZM, Koenig A, Abdelatif D, Fazel Y, Henry L, Wymer M. Alkolsüz yağlı karaciğer hastalığının küresel epidemiyolojisi—prevalans, insidans ve sonuçların meta-analitik değerlendirmesi. Hepatology. (2016) 64(1):73–84. 10.1002/hep.28431

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 8.

    Grüngreiff K, Reinhold D, Wedemeyer H. Karaciğer sirozunda çinkonun rolü. Ann Hepatol. (2016) 15(1):7–16. 10.5604/16652681.1184191

    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 9.

    Himoto T,asaki T. Kronik karaciğer hastalığı hastalarında eser elementlerin güncel eğilimleri. Nutrients. (2020) 12(7):2084. 10.3390/nu12072084

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 10.

    McCollough C, Leng S, Yu L, Fletcher JG. Çift- ve çok enerjili BT: ilkeler, teknik yaklaşımlar ve klinik uygulamalar. Radiology. (2015) 276(3):637–53. 10.1148/radiol.2015142631

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 11.

    Marri UK, Madhusudhan KS. İki enerjili bilgisayarlı tomografi: yaygın karaciğer hastalıklarında. J Gastrointest Abdominal Radiol. (2022) 5(2):94–106. 10.1055/s-0042-1742432

    • CrossRef
    • Google Scholar
    • Kaynağa makale içinde bakın
  • 12.

    Johnson TRC. İki enerjili CT: genel ilkeler. Am J Roentgenol. (2012) 199(5 Ekle):S3–8. 10.2214/AJR.12.9116

    • CrossRef
    • Google Scholar
    • Kaynağa makale içinde bakın
  • 13.

    Coursey CA, Nelson RC, Boll DT, Paulson EK, Ho L, Neville A ve ark. İki enerjili çok detektörlü CT: nasıl çalışır, bize ne söyleyebilir ve karın-baç bölgesi görüntülemesinde ne zaman kullanabiliriz? Radiographics. (2010) 30(4):1037–55. 10.1148/rg.304095175

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • Kaynağa makale içinde bakın
  • 14.

    Patino M, Prochowski A, Agrawal MD, Simeone FJ, Gupta R, Hahn PF ve ark. İki enerjili CT ile malzeme ayrımı: güncel ve gelişmekte olan uygulamalar. Radiographics. (2016) 36(4):1087–105. 10.1148/rg.2016150220

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • Kaynağa makale içinde bakın
  • 15.

    Silva AC, Morse BG, Hara AK, Paden RG, Hongo N, Pavlicek W. İki enerjili (spektral) CT: karın görüntülemesinde uygulamalar. Radiographics. (2011) 31(4):1031–50. 10.1148/rg.314105159

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • Kaynağa makale içinde bakın
  • 16.

    Borges AP, Antunes C, Caseiro-Alves F. Spektral CT: güncel karaciğer uygulamaları. Diagnostics. (2023) 13(10):1673. 10.3390/diagnostics13101673

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • Kaynağa makale içinde bakın
  • 17.

    Karçaaltıncaba M, Aktaş A. Çoklu dedektörlü BT ile yeniden değerlendirilen çift enerjili BT: ilkeler ve klinik uygulamaların gözden geçirilmesi. Diagn Interv Radiol. (2011) 17(3):181–94. 10.4261/1305-3825.DIR.3860-10.0

    • CrossRef
    • Google Scholar
    • Makalede referansı görüntüle
  • 18.

    Siegel MJ, Kaza RK, Bolus DN, Boll DT, Rofsky NM, De Cecco C ve ark. Bilgisayarlı vücut tomografisi ve manyetik rezonans derneğinin çift enerjili BT konusundaki beyan namede: Bölüm 1 – teknoloji ve terminoloji. J Comput Assist Tomogr. (2016) 40(6):841–5. 10.1097/RCT.0000000000000531

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • Makalede referansı görüntüle
  • 19.

    Elbanna KY, Mansoori B, Mileto A, Rogalla P, Guimarães L. Yaygın karaciğer hastalıklarında çift enerjili BT: bir rol var mı? Abdom Radiol. (2020) 45(11):3413–24. 10.1007/s00261-020-02702-4

    • CrossRef
    • Google Scholar
    • Makalede referansı görüntüle
  • 20.

    Labranche R, Gilbert G, Cerny M, Vu K-N, Soulières D, Olivié D ve ark. Görüntüleme ile karaciğer demiri miktarının belirlenmesi: radyologlar için bir rehber. Radiographics. (2018) 38(2):392–412. 10.1148/rg.2018170079

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • Makalede referansı görüntüle
  • 21.

    Hernando D, Levin YS, Sirlin C, Reeder SB. MRI ile karaciğer demiri miktarının belirlenmesi: güncel durum ve kalan zorluklar. J Magn Reson Imaging. (2014) 40(5):1003–21. 10.1002/jmri.24584

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • Makalede referansı görüntüle
  • 22.

    Parakh A, Macri F, Sahani D. Çift enerjili bilgisayarlı tomografi: çift enerjili bilgisayarlı tomografide doz azaltma, seri azaltma ve kontrast yükünün azaltılması. Radiol Clin North Am. (2018) 56(4):601–24.

    • Pubmed Abstract
    • Google Scholar
    • Makalede referansı görüntüle
  • 23.

    Ganz TN, Nemeth E. Hepcidin demir homeostazı. Biochim Biophys Acta. (2012) 1823(9):1434–43. 10.1016/j.bbamcr.2012.01.014

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 24.

    Brissot P, Roberts L, Le Lan C, Lioréal O. Transferrin ile bağlanmayan demir: demir aşırılığında ve demir toksisitesinde anahtar rol. Biochim Biophys Acta. (2012) 1820(3):403–10. 10.1016/j.bbagen.2011.07.014

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 25.

    Kowdley KV, Belt P, Wilson L, Yeh M, Neuschwander-Tetri BA, Chalasani N ve ark. Serum ferritin, alkolik olmayan yağlı hastalığı hastalarında histolojik şiddetin ve ileri fibrozisin bağımsız öngörücüsüdür. Hepatology. (2012) 55(1):77–85. 10.1002/hep.24706

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 26.

    Teschke R. Hemochromatoz: ferroptoz, ROS, bağırsak mikromikrobiyotası ve karışık değişken olarak alkol ile klinik zorluklar. Int J Mol Sci. (2024) 25(5):2668. 10.3390/ijms25052668

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 27.

    Angelucci E, Baronciani D, Lucarelli G, Baldassarri M, Galimberti M, Giardini C ve ark. Talasemide iğneli biyopsi: 1184 ardışık biyopside tanısal doğruluk ve güvenliğin analizi. Br J Haematol. (1995) 89(4):757–61. 10.1111/j.1365-2141.1995.tb08412.x

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 28.

    Fischer MA, Reiner C, Raptis D, Donati O, Goetti D, Clavien PA ve ark. Bilinçli demir içeriğinin BT ile kantifikasyonu: çift enerjinin katma değeri. Eur Radiol. (2011) 21(8):1727–32. 10.1007/s00330-011-2119-1

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 29.

    Kim J, Lee S H, Jang J J, Lee J Y, Lee J M ve ark. Kaynaklı çift kaynaklı çift enerji BT ile invaziv olmayan karaciğer demir birikiminin belirlenmesinde kullanılabilirlik ve doğruluk. Radiology. (2012) 262(1):126–35. 10.1148/radiol.11110060

    • Pubmed Özeti
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • Makalede referansı gör
  • 30.

    Werner S, Krauss B, Haberland U, Bongers M, Starke U, Bakchoul T ve ark. Hematolojik hastalığı olan hastalarda karaciğer demir kantifikasyonu için enerji BT. Eur Radiol. (2019) 29(6):2868–76. 10.1007/s00330-018-5785-4

    • Pubmed Özeti
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • Makalede referansı gör
  • 31.

    Zhou X, Jia X, Chen Y, Song B. Karaciğer demir aşırılığında bilgisayarlı tomografi ve manyetik rezonans görüntüleme: kesin kantifikasyondan prognoz değerlendirmeye. Biomedicines. (2024) 12(11):2456. 10.3390/biomedicines12112456

    • Pubmed Özeti
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • Makalede referansı gör
  • 32.

    Wood J C. Doku demir yükünün tahmini: mevcut durum ve geleceğe dair beklentiler. Br J Haematol. (2015) 170(1):15–28. 10.1111/bjh.13374

    • Pubmed Özeti
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • Makalede referansı gör
  • 33.

    Basso L, Baldi D, Mannelli L, Cavaliere C, Salvatore M, Brancato V. Karaciğer demir kantifikasyonu için çift enerji BT kontrastlı fazların incelenmesi: ön çalışma. Dose Response. (2021) 19(2):1–6. 10.1177/15593258211011359

    • CrossRef
    • Google Scholar
    • Makalede referansı gör
  • 34.

    Xie T, Li Y, Zhang Z, Shi Q, Cheng G. Karaciğer yağı birikiminin hızlı kV anahtarlama çift enerjili BT görüntüleme ve madde ayrıştırma tekniği kullanılarak karaciğer-demir fraksiyonunun kantitatif değerlendirmesi üzerindeki etkisi: in vitro deneysel bir çalışma. Quant Imaging Med Surg. (2019) 9(4):654–61. 10.21037/qims.2019.04.06

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 35.

    Peng Y, Ye J, Liu C, Jia H, Sun J, Ling J ve ark. Demir ve yağın eşzamanlı olarak bulunduğu bir tavşan modelinde çift enerjili BT ile eşzamanlı karaciğer demiri ve yağının kantitatif değerlendirmesi. Quant Imaging Med Surg. (2021) 11(5):2001–12. 10.21037/qims-20-902

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 36.

    Willemink MJ, Persson M, Pourmorteza A, Pelc NJ, Fleischmann D. Foton sayan BT: teknik ilkeler ve klinik beklentiler. Radiology. (2018) 289(2):293–312. 10.1148/radiol.2018172656

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 37.

    Holick MF. D vitamini eksikliği. N Engl J Med. (2007) 357(3):266–81. 10.1056/NEJMra070553

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 38.

    Pramanik S, Palui R, Ray S. Hepatik osteodistrofi: tanınmayan bir metabolik kemik hastalığı. World J Hepatol. (2025) 17(8):109093. 10.4254/wjh.v17.i8.109093

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 39.

    Collier J. Kronik karaciğer hastalığında kemik bozuklukları. Hepatology. (2007) 46(4):1271–8. 10.1002/hep.21852

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
  • 40.

    Nakchbandi IA, Van Der Merwe SW. Karaciğer hastalığı ile ilişkili osteoporoz hakkındaki güncel anlayış. Nat Rev Gastroenterol Hepatol. (2009) 6(11):660–70. 10.1038/nrgastro.2009.166

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
  • 41.

    Korkmaz HA, Kahveci A. Kronik karaciğer hastalığı ile osteoporoz arasındaki ilişkiye dair klinik bakış açıları. Osteoporos Int. (2026) 37:2221–38. 10.1007/s00198-026-08135-x

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
  • 42.

    Jamil Z, Arif S, Khan A, Durrani AA, Yaqoob N. Kronik karaciğer hastalığı hastalarında D vitamini eksikliği ve bunun Child-Pugh sınıfıyla ilişkisi. J Clin Transl Hepatol. (2018) 6(2):135–40. 10.14218/JCTH.2017.00055

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
  • 43.

    Handzlik-Orlik G, Holecki M, Wilczyński K, Duława J. Karaciğer hastalığında osteoporoz: patogenezi ve yönetim. Ther Adv Endocrinol Metab. (2016) 7(3):128–35. 10.1177/2042018816641351

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
  • 44.

    López-Larramona G, Lucendo AJ, González-Castillo S. Hepatik osteodistrofi: kronik karaciğer hastalığında göz önünde bulundurulması gereken önemli bir konu. World J Hepatol. (2011) 3(12):300–7. 10.4254/wjh.v3.i12.300

    • CrossRef
    • Google Scholar
  • 45.

    Jadzic J, Djonic D. Kronik karaciğer hastalıklarında kemik kaybı: sağlıklı bir karaciğer iyi kemik sağlığı için bir gereklilik olabilir mi? World J Gastroenterol. (2023) 29(5):825–33. 10.3748/wjg.v29.i5.825

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
  • 46.

    Zhao J, Lei H, Wang T, Xiong X. Alkolsüz yağlı karaciğer hastalığında karaciğer-kemik etkileşimi: klinik çıkarımlar ve altında yatan patofizyoloji. Front Endocrinol. (2023) 14:1161402. 10.3389/fendo.2023.1161402

    • CrossRef
    • Google Scholar
  • 47.

    Ehnert S, Aspera-Werz R, Ruß M, Dooley S, Hengstler JG, Nadalin S ve ark. Hepatik osteodistrofi: gelişimini desteklediği öne sürülen moleküler mekanizmalar. Int J Mol Sci. (2019) 20(10):2555. 10.3390/ijms20102555

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
  • 48.

    Arora A, Rajesh S, Bansal K, Sureka B, Patidar Y, Thapar S ve ark. Siroza ilişkili kas-iskelet hastalığı: radyolojik derleme. Br J Radiol. (2016) 89(1066):20150450. 10.1259/bjr.20150450

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
  • 49.

    Miller J, DiMaso L, Huang-Vredevoogd J, Shah J, Lawless M. İyod olmayan malzemelerin çift enerjili BT malzeme ayrıştırılması sırasında boyuta özgü etkilerin karakterizasyonu. J Appl Clin Med Phys. (2021) 22(12):168–76. 10.1002/acm2.13471

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
  • 50.

    Mallinson P, Coupal TM, McLaughlin PD, Nicolaou S, Munk PL, Ouellette HA. Kas-iskelet sistemi için çift enerjili BT. Radiology. (2016) 281(3):690–707. 10.1148/radiol.2016151109

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
  • 51.

    Leng S, Bruesewitz M, Tao S, Rajendran K, Halaweish AF, Campeau NG ve ark. Foton sayıcı dedektörlü BT: ortaya çıkan bir teknolojinin sistem tasarımı ve klinik uygulamaları. Radiographics. (2019) 39(3):729–43. 10.1148/rg.2019180115

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
  • 52.

    Boeken T, Feydy J, Leclera A, Soyer P, Feydy A, Barat M ve ark. Karın görüntülemesinde foton sayıcı BT: güncel durum ve gelecek perspektifleri. Diagn Interv Imaging. (2023) 104(1):1–11. 10.1016/j.diii.2022.11.004

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
  • 53.

    Adams LA, Lymp JF, St. Sauver J, Sanderson SO, Lindor KD, Feldstein A ve ark. Alkolsüz yağlı hastalık geçmişi: popülasyon temelli kohort çalışması. Gastroenterology. (2005) 129(1):113–21. 10.1053/j.gastro.2005.04.014

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
  • 54.

    Hong SB, Lee N, Kim S, Um K, Kim K, Kim IJ. Düşük doz kontrastsız çift enerjili bilgisayarlı tomografi ile çoklu malzeme ayrıştırma algoritması kullanarak karaciğer yağı nicelendirmesi: prospektif olarak kaydedilen bir kohort çalışması. Medicina. (2022) 58(10):1459. 10.3390/medicina58101459

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
  • 55.

    Reeder SB, Cruite I, Hamilton GS, Sirlin CB. Karaciğer yağının manyetik rezonans görüntüleme ve spektroskopi ile nicelendirmesi. J Magn Reson Imaging. (2011) 34(4):729–49. 10.1002/jmri.22580

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
  • 56.

    Haghshomar M, Antonacci D, Smith T, Thaker S, Miller FH, Borhani AA. Hepatik steatozin saptanmasında CT’nin tanısal doğruluğu: sistematik derleme ve meta-analiz. Radiology. (2024) 313(2):e241171. 10.1148/radiol.241171

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
  • 57.

    Pickhardt PJ, Graffy PM, Reeder SB, Hernando D, Li K. Kontrastsız çoklu dedektörlü bilgisayarlı tomografi ile karaciğer yağ içeriğinin nicelendirmesi: fantom ve MRI proton yoğunluğu yağ fraksiyonu ile klinik korelasyon. Am J Roentgenol. (2018) 211(3):W151–7. 10.2214/AJR.17.19391

    • CrossRef
    • Google Scholar
  • 58.

    Starekova J, Hernando D, Pickhardt PJ, Reeder SB. Bilgisayarlı tomografi ve MRI ile karaciğer yağ içeriğinin nicelendirmesi: güncel durum. Radiology. (2021) 301(2):250–62. 10.1148/radiol.2021204288

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
  • 59.

    Hyodo T, Hori M, Lamb P, Sasaki K, Wakayama T, Chiba Y ve ark. Hızlı kV anahtarlama çift enerjili BT kullanarak karaciğer yağ içeriğinin kantifikasyonu için çoklu malzeme ayrıştırma algoritması: klinik değerlendirme. Radiology. (2017) 285(2):381–9. 10.1148/radiol.2016160129

    • CrossRef
    • Google Scholar
  • 60.

    Molwitz I, Leiderer M, Özden C, Yamamura J. Karaciğer ve kemik iliğinde yağ kantifikasyonu için çift enerjili bilgisayarlı tomografi: edebiyat taraması. Rofo. (2020) 192(12):1137–53. 10.1055/a-1212-6017

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
  • 61.

    Lee S, Park S, Kim HJ, Kim S, Kim M-Y, Kim D ve ark. Hepatik steatozun invaziv olmayan değerlendirmesi: görüntüleme incelemelerinin doğruluğunun prospektif karşılaştırması. J Hepatol. (2010) 52(4):579–85. 10.1016/j.jhep.2010.01.008

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
  • 62.

    Ullah M, Alameen A, Al-Oanzi ZH, Eltayeb L, Atif M, Munir M ve ark. Karaciğer cirrhosis’ında çinkonun biyolojik rolü: güncellenmiş bir derleme. Biomedicines. (2023) 11(4):1094. 10.3390/biomedicines11041094

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
  • 63.

    Tan H, Streeter A, Cramp M, Dhanda. Karaciğer cirrhosis’lu hastalarda çinko tedavisinin klinik sonuçlara etkisi: sistematik derleme ve meta-analiz. World J Hepatol. (2020) 12(7):389–98. 10.4254/wjh.v12.i7.389

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
  • 64.

    Grüngreiff K, Reinhold D, Maret W. Bağırsak-karaciğer ekseninde çinkonun rolleri. Ann Hepatol. (2026) 102188. 10.1016/j.aohep.2026.102188

    • CrossRef
    • Google Scholar
  • 65.

    Bloom A, Bloom S, Silva H, Nicoll AJ, Sawhney R. Kronik hastalık yönetiminde çinko takviyesi ve yararları: derinlemesine edebiyat taraması. Ann Hepatol. (2021) 25:100549. 10.1016/j.aohep.2021.100549

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
  • 66.

    Caraci, L., et al. Wilson hastalığı: güncel yaklaşım. World J Hepatol. (2024) 6(12):1045–63. 10.4254/wjh.v6.i12.1045

    • CrossRef
    • Google Scholar
  • 67.

    European Association for the Study of the Liver. EASL klinik uygulama rehberleri: Wilson hastalığı. J Hepatol. (2012) 56(3):671–85. 10.1016/j.jhep.2011.11.007

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
  • 68.

    Marzec A, Fotschki B, Napiórkowska D, Fotschki J, Cholewińska E, Listos P, et al. Bakır nanoparçacıkların karaciğer metabolizması üzerindeki etkisi diyet lifinin türüne bağlıdır. Nutrients. (2024) 16(21):3645. 10.3390/nu16213645

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
  • 69.

    Pourmorteza A, Symons R, Sandfort V, Mallek M, Fuld M, Henderson G, et al. Kontrastlı foton sayıcı BT ile karaciğer görüntülemesi: ilk insan deneyimi. Radiology. (2016) 279(1):239–45. 10.1148/radiol.2016152601

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
  • 70.

    Maghsoudi H, Khonche A, Gereami R, Gharebakhshi F. Nicel MASLD biyomarker haritalama için fizik bilincine sahip görüntüleme yapay zekâsı: ultrasonografi, BT ve MR arasında derin öğrenme ve radyomik sistematik derlemesi. Abdom Radiol. (2026) 51(6):2919–31. 10.1007/s00261-025-05317-9

    • CrossRef
    • Google Scholar
  • 71.

    De Santis D, Del Gaudio A, Santangeli C, Fanelli F, Pacelli F, Capece Minutolo Del Sasso L, et al. Her damla (foton) önemlidir: foton sayıcı dedektörlü BT’nin karaciğer görüntülemesinde güncel uygulamaları ve gelecekteki zorlukları. Invest Radiol. (2025) 60(10):647–57. 10.1097/RLI.0000000000001178

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
  • 72.

    Ichikawa S, Sofue K, Nakamura Y, Higaki T, Morisaka H, Hyodo T, et al. Karaciğerde tek enerji, çift enerji ve foton sayıcı bilgisayarlı tomografi: odaklı karaciğer lezyonlarının değerlendirilmesinde güncel gelişmeler ve klinik yarar. Invest Radiol. (2026) 61(3):175–84. 10.1097/RLI.0000000000001187

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar

Özet

Anhtar kelimeler

hepatik demir, hepatik osteodystrofi, hepatik steatoz, karaciğer sirozu, materyal ayrıştırma, foton sayan BT, spektral/çift enerjili BT, iz elementleri

Başvuru

Zhang R, Li Z, Lin T, Li Y, Su C, Song H ve Du T (2026) Spectral CT material decomposition for non-invasive quantitative assessment of metabolic and elemental abnormalities in liver cirrhosis: a narrative review. Front. Med. 13:1988368. doi: 10.3389/fmed.2026.1988368

Cep

04 Eylül 2026

Gözden geçirildi

26 Ekim 2026

Kabul edildi

27 Ekim 2026

Yayınlandı

11 Kasım 2026

13 – 2026

Ralf Weiskirchen, RWTH Aachen Üniversitesi, Almanya

Hamed Naghibi, Tahran Tıp Bilimleri Üniversitesi, İran

Wenjuan Lv, Tianjin Tıp Üniversitesi, Çin

© 2026 Zhang, Li, Lin, Li, Su, Song ve Du T.

Frontiers | Spectral CT material decomposition for non-invasive quantitative assessment of metabolic and elemental abnormalities in liver ci
Frontiers | Spectral CT material decomposition for non-invasive quantitative assessment of metabolic and elemental abnormalities in liver ci

Bu makale, Creative Commons Atıf Lisansı (CC BY) koşulları altında erişime açık olarak dağıtılmıştır. Orijinal yazar(lar)ın ve telif hakkı sahibinin atıf yapılması ve kabul edilen akademik uygulamalar doğrultusunda bu dergideki orijinal yayının gösterilmesi şartıyla, diğer forumlarda kullanım, dağıtım veya çoğaltma izinlidir. Bu koşullara uymayan hiçbir kullanım, dağıtım veya çoğaltma izinlidir.

*İletişim: Taoming Du dtm0528@163.com

Bu makalede ifade edilen tüm iddialar yalnızca yazarlara aittir ve bağlı oldukları kuruluşların, ya da yayıncının, editörlerin ve inceleyenlerin görüşlerini kesinlikle yansıtmaz. Bu makalede değerlendirilebilecek herhangi bir ürün veya üreticisinin yapabileceği herhangi bir iddia, yayıncı tarafından garanti edilmez veya desteklenmez.

İlginizi Çekebilir: Çince Dilinde PET/CT Raporlarından Otomatik Kanseri Evreleme: İki Büyük Dil Modeli Kullanılarak Yapılan Retrospektif Tek Merkez Çalışması →
Kaynak: Frontiersin ↗
BENZER İNCELEMELER

İlgili Diğer Rehberler