GÜNCEL YAYIN Koruyucu Hekimlik, Yaşam Tarzı Tıbbı ve Hücresel Biyoloji
📅 17 Kasım 2026 · Bağımsız Editoryal Ağ
Klinik Rehber

Kritik Hastalarda Erken Mobilizasyon ve Uyku Kalitesi: Bir Anlatısal Derleme

✍️ Editör Masası • 📅 16 Kasım 2026 • ⏱️ 31 dk okuma
Kritik Hastalarda Erken Mobilizasyon ve Uyku Kalitesi: Bir Anlatısal Derleme

Özet

Arka Plan:

Yeterli ve yüksek kaliteli uyku, hem fiziksel hem de zihinsel sağlığı korumada kilit bir faktör olarak kabul edilmektedir. Ancak kritik hastalar, hem hastalığın şiddetinden hem de Yoğun Bakım Ünitesi (YBÜ) ortamından kaynaklanan ciddi uyku bozulmaları ve derin sirkadiyen ritim düzensizlikleri yaşamaktadır. YBÜ’de erken mobilizasyon ve rehabilitasyon, güvenli, uygulanabilir ve kritik öneme sahip müdahaleler olarak kabul edilmekte olup, YBÜ sonrası nöropsikiyatrik sonuçların iyileştirilmesi ve deliryumun daha etkili kontrolüyle doğrudan ilişkilendirilmiştir.

Amaç:

Bu derlemenin amacı, kritik bakım hastalarında erken mobilizasyonun (EM) uyku kalitesi ve yapısı üzerindeki etkisine ilişkin mevcut bilgileri özetlemektir.

Yöntemler:

Bu, 2021’den bu yana PubMed’de dizinlenen ve fizyoterapinin YBÜ’deki uyku üzerindeki etkisine değinen çalışmaları eleştirel bir şekilde inceleyen bir anlatısal derlemedir.

Bulgular:

Kritik bakım hastalarında erken mobilizasyon ve rehabilitasyonun, YBÜ sonrası nöropsikiyatrik sonuçları değiştirebilen ve deliryumun şiddetini önleyebilen veya azaltabilen başarılı bir nöroprotektif müdahale olarak işlev gördüğü gösterilmiştir. Ayrıca, bu müdahalelerin bilişsel ve fonksiyonel bozuklukları iyileştirdiği, YBÜ ile ilişkili anksiyeteyi azalttığı ve Yoğun Bakım Sonrası Sendrom (PICS) görülme sıklığını düşürdüğü bildirilmiştir. Ancak, mevcut çalışmaların azlığı, küçük örneklem boyutları ve heterojenliği nedeniyle uykuya özgü sonuçlar üzerindeki etkilerine dair sağlam kanıtlar sınırlıdır.

Sonuç:

Mevcut kanıtlar fizyoterapi ve erken mobilizasyonun uyku kalitesini iyileştirebileceğini göstermektedir; ancak kritik bakım hastalarında erken mobilizasyonun uyku üzerindeki etkisi hakkında kesin sonuçlara varmak için yeterli veri bulunmamaktadır.

1 Giriş

Uyku, fiziksel ve zihinsel sağlığın temel fizyolojik belirleyicilerinden biri olarak, bireyin fizyolojik homeostazını, duygusal düzenlenmesini ve bilişsel işlevlerini sürdürmede kritik bir rol oynamaktadır (, ). Yeterli ve yüksek kaliteli uyku, fiziksel ve zihinsel sağlığı güvence altına almanın yanı sıra günlük işlevselliği sürdürmede de kilit bir faktör olarak kabul edilmektedir (). Kritik hastalar, hem ciddi hastalık hem de Yoğun Bakım Ünitesi (YBÜ) ortamı ve tedavisiyle ilişkili ciddi uyku bozulmaları, uyku-uyanıklık düzensizlikleri, anormal uyku yapısı () ve derin sirkadiyen ritim bozuklukları yaşamaktadır (, ). Uyku yoksunluğu; zayıflamış bağışıklık ve kardiyovasküler fonksiyonlar, bozulmuş metabolizma ile enfeksiyonların ve deliryumun artan görülme sıklığı ve şiddetiyle ilişkilendirilmiştir. Ayrıca, YBÜ’de kalış süresinin uzamasına, daha kötü klinik sonuçlara ve Yoğun Bakım Sonrası Sendrom (PICS) oranlarının artmasına katkıda bulunmaktadır (, , , ). Sedatifler, analjezikler ve anksiyolitik ajanların ötesinde, YBÜ’de uykunun hem kalitesini hem de miktarını artırma potansiyeline sahip çeşitli non-farmakolojik müdahaleler değerlendirilmiştir. Bu müdahaleler arasında kulak tıkacı ve göz maskesi kullanımı, masaj terapisi, müzik, aromaterapi, ayak banyoları ve diğer gevşeme teknikleri bulunmaktadır ().

YBÜ’de erken mobilizasyon (EM) ve rehabilitasyon, kritik hastalar için güvenli, uygulanabilir ve kritik öneme sahip bir müdahale olarak kabul edilmektedir (). Bu uygulamalar, mekanik ventilasyon (MV) süresinin kısalması ve atelektazi ile pnömoni gibi hava yolu ve akciğer komplikasyonlarının daha az görülmesiyle ilişkilendirilmiştir; bunun nedeni muhtemelen dik pozisyonda ventilasyon-perfüzyon eşleşmesinin, mukosiliyer temizliğin iyileşmesi ve solunum işinin azalmasıdır (). Ayrıca, alt ekstremite egzersizlerinin erken ve sık yatak dışı mobilizasyon yoluyla derin ven trombozu ve pulmoner emboli gibi vasküler komplikasyonların azalmasıyla da ilişkilendirilmiştir (). Ek olarak, sadece YBÜ ve hastanede kalış süresinin kısalmasıyla değil, aynı zamanda YBÜ’de kazanılan zayıflık ve deliryumun daha az görülmesi, YBÜ’den taburcu olma oranının artması ve hem YBÜ’de hem de hastaneden taburcu olduktan sonraki fiziksel fonksiyonların iyileşmesiyle de ilişkilendirilmiştir (, ).

Diğerlerinin yanı sıra, düzenli egzersiz uyku kalitesini artırmak için uygulanabilir, etkili ve non-farmakolojik bir yaklaşımdır (, ). Ağırlık yönetimini olumlu etkilemesi ve fiziksel, zihinsel, solunum ve kardiyovasküler kondisyonu desteklemesi gibi çeşitli sağlık faydalarının ötesinde, egzersiz aynı zamanda gündüz modunu ve odaklanmayı iyileştirmede, ağrıyı azaltmada ve uyku bozukluklarını düzenlemede de kritik bir rol oynamaktadır (). Düzenli fiziksel egzersiz, yavaş dalga uykusunu (SWS) artırarak, hızlı göz hareketi (REM) uykusunun başlangıcını geciktirerek, toplam uyku süresini (TST) uzatarak ve toplam REM uyku süresini azaltarak uyku yapısını iyileştirmekte görünmektedir ().

Son araştırmalar, düzenli egzersizin uyku kalitesini iyileştirdiğini, uyku parçalanmasını ve başlangıç süresini azalttığını ve uyku ilaçlarına olan bağımlılığı düşürdüğünü göstermektedir. Birçok uyku değerlendirme çalışması, yaşlı yetişkinleri (–), menopoz sonrası kadınları (), üniversite öğrencilerini (), alkol kullanıcılarını (), duyguyla ilişkili uykusuzluğu olan hastaları (), romatoid artrit (, ), fibromiyalji (), depresyon (, ), anksiyete, travma sonrası stres (), kronik kas-iskelet ağrısı (–), otizm spektrum bozukluğu olan çocukları (, ) veya uyku sorunları yaşayan bireyleri incelemiştir.

Bu anlatısal derlemenin amacı, kritik bakım hastalarında erken mobilizasyonun YBÜ’deki uyku kalitesi üzerindeki etkisine ilişkin mevcut bilgileri özetlemektir.

2 Yöntemler

Bu, 2021’den bu yana PubMed’de dizinlenen ve şu anahtar terimler kullanılarak yapılan güncel literatürün eleştirel bir şekilde incelendiği bir anlatısal derlemedir: “fiziksel egzersiz”, “erken mobilizasyon”, “rehabilitasyon”, “fizyoterapi”, “uyku kalitesi”, “Yoğun Bakım Ünitesi”, “sirkadiyen bozulma” ve “PICS”. Kapsamlı literatür taraması, son 4 yılda yayımlanan, İngilizce, klinik araştırma veya deneysel çalışmalar içeren, YBÜ’de yatan yetişkin kritik hastaları içeren makalelerle sınırlı tutulmuş ve egzersizin farklı popülasyon gruplarında uyku kalitesi üzerindeki etkisine değinen birkaç derleme ve meta-analiz de dahil edilmiştir. Seçilen makalelerin referans listeleri de potansiyel olarak uygun diğer çalışmaları belirlemek için manuel olarak taranmıştır.

Başlıklar ve özetler olası alaka açısından tarandıktan ve yinelenen çalışmalar çıkarıldıktan sonra 207 makale incelenmiştir; dört makale geri çekilmiş ve 94 makale ya tam metni İngilizce olmadığı, ya pediatrik veya YBÜ dışı popülasyonu ya da palyatif bakım ünitesi popülasyonunu içermesi, ya tedavinin YBÜ kalışının ötesinde uygulanması ya da “mobilizasyon”, “fizyoterapi” veya “fiziksel egzersiz” terimlerinin yer almaması nedeniyle dışlanmıştır. Makalelerin referansları da potansiyel olarak ilgili diğer çalışmalar için incelenmiştir. Son olarak, 109 tam metin makale ilgili olarak dahil edilmiştir; bunlardan 10 retrospektif çalışma (ROS), 27 prospektif çalışma (POS), 22 randomize kontrollü çalışma (RCT), 41 sistematik derleme ve meta-analiz, iki klinik kılavuz ve yedi derleme bulunmaktadır.

3 YBÜ’de Uyku Bozukluğu

Yetersiz süre, bozulmuş yapı, düşük süreklilik ve düşük kalite içeren uyku yoksunluğu, YBÜ’de yaygındır ve kritik hastalar için önemli bir sıkıntı kaynağıdır (, ). Deliryuma, bağışıklık sisteminin düzensizliğine ve mekanik ventilasyonun uzaması () ile YBÜ’de kalış süresinin uzaması (, ) gibi daha kötü sonuçlara katkıda bulunabilir. Ayrıca, YBÜ’de kötü uyku, YBÜ’den sağ kurtulanlar arasında uzun vadeli PICS, anksiyete ve depresyon riskini artırmaktadır () (Şekil 1; Tablo 1). Normal koşullar altında uyku, homeostatik ve sirkadiyen mekanizmaların etkileşimiyle düzenlenir; bu mekanizmalar, güneşin gündüz ve gece döngüsünü insan vücudunun beyin dışı dokularında bulunan çok sayıdaki periferik saatle senkronize eden hipotalamik sirkadiyen saat tarafından kontrol edilir (). Işık ve karanlık, beslenme, egzersiz ve günlük sosyal etkileşim gibi ipuçları, güneş gününü ve gecesini merkezi saatle ve insan vücudunun ekstra-serebral dokularında bulunan çok sayıdaki periferik saatle uyumlu hale getiren zeitgeberler (sürücüler veya senkronize ediciler) olarak işlev görür (). Bu sirkadiyen ritmiklik sadece uyku-uyanıklık döngüsünü kontrol etmekle kalmaz, aynı zamanda stres hormonlarının salgılanmasını, glukoz homeostazını, çekirdek sıcaklık düzenlemesini ve bağışıklık yanıtını da etkiler ().

Referanslar Çalışma tasarımı Materyal Müdahale Tanı araçları Sonuçlar (müdahale vs. kontroller)
Tonna ve ark. () İki merkezli SICU POS 646 SICU hastası Gece ve gündüz çok bileşenli müdahale paketi CAM-ICU, RCSQ Müdahale döneminde, müdahale öncesi döneme kıyasla daha az deliryum günü gözlemlendi (%20,31; P 0,022); ayarlanmış öncesi-sonrası düşüş %4,9 idi (%95 GA, %0,5–%9,2; P 0,03).
Genel RCSQ ile algılanan uyku kalitesi derecelendirmeleri değişmedi, ancak RCSQ gürültü alt puanı arttı.
Sun ve ark. () Tek merkezli POS 48 yoğun bakım hastası Deliryum gelişen hastalar ile gelişmeyenler arasında uyku ve sirkadiyen ritmi karşılaştırma 24 saatlik polisomnografi, serum melatonin ve serum kortizol seviyeleri Azalmış REM uykusu, daha düşük serum melatonin ve daha yüksek serum kortizol deliryum ile anlamlı şekilde ilişkiliydi.
Thille ve ark. () Tek merkezli POS Ekstubasyon başarısızlığı riski yüksek 52 medikal yoğun bakım hastası Ekstubasyon sonrası solunum yetmezliği gelişen veya yeniden entübasyon gerektiren hastalar ile diğerleri arasında uyku karşılaştırması Ekstubasyon hemen ardından, gece dahil olmak üzere polisomnografi TST ile derin ve REM uyku evrelerinin süreleri, yeniden entübasyon gerektiren hastalar ile diğerleri arasında farklılık göstermedi.
Lin ve ark. () Tek merkezli kesitsel çalışma 117 kardiyak-SICU hastası Anketler aracılığıyla veri toplama Uyku verimliliği indeksi Yara ağrısı ve gürültü rahatsızlığı nedeniyle ortalama uyku verimliliği indeksi %70,4 idi (< %85).
Thille ve ark. () Tek merkezli POS Hipoksemik solunum yetmezliği ve HFNO olan 34 yoğun bakım hastası Acil hipoksemik ARF nedeniyle sonunda entübasyon gerektiren hastalar ile gerektirmeyenler arasında uyku karşılaştırması Yoğun bakıma yatıştan sonraki gece polisomnografi TST, derin uyku süresi ve REM uyku evreleri iki grup arasında farklılık göstermedi.
Marchasson ve ark. () Üç POS’un post-hoc analizi Spontan nefes alırken ARF olan 34 yoğun bakım hastası, 45 mekanik ventilasyonlu (MV) yoğun bakım hastası ve ekstubasyon hemen sonrası 52 yoğun bakım hastası Acil hipoksemik ARF olan hastalar arasında uyku karşılaştırması Polisomnografi Spontan nefes alan ARF hastalarında derin uyku korunmuşken, mekanik ventilasyon ve ekstubasyon sonrası derin uyku belirgin şekilde azaldı; REM uykusu yoğun bakımda nadirdi ve REM uykusunun tamamen kaybolması kötü klinik sonuçlarla ilişkiliydi.
Lkoul ve ark. () Tek merkezli kesitsel çalışma 328 yoğun bakım hastası Anketler aracılığıyla veri toplama Freedman Uyku Sorunuzu’nun Arapça versiyonu EVA ve APACHE II skorlarının uyku kalitesi üzerinde istatistiksel olarak anlamlı bir etkisi varken, Charlson ve hızlı SOFA skorlarının etkisi görülmedi.
Gürültü ve ışık gibi çevresel faktörler ile hemşirelik müdahaleleri uyku kalitesini önemli ölçüde etkiledi.
Zhang ve ark. () Tek merkezli kesitsel çalışma Uyanık 200 yoğun bakım hastası Veri toplama Kendi kendini bildiren anketler, aktigrafi Anksiyete, depresyon, ağrı/analjezik kullanımı ve hastalıkla ilişkili faktörler uyku kalitesi üzerinde olumsuz bir etkiye sahipti.
Gao ve ark. () Tek merkezli POS Uyanık 172 yoğun bakım hastası Veri toplama RCSQ Uyanık yetişkin yoğun bakım hastalarının algılanan uyku kalitesi fizyolojik, psikolojik, tanısal prosedürler, yoğun bakım ortamı ve diğer faktörlerden etkilenmektedir.
Kim ve Kang () RCT 96 yoğun bakım hastası 20 dakikalık sanal gerçeklik + gevşeme meditasyonu vs. standart bakım (SC) Verran ve Snyder-Halpern Uyku Ölçeği Müdahale grubunda subjektif uyku kalitesi iyileşti (47,82 vs. 39,75).
Fitbit cihazları kullanılarak yapılan objektif uyku ölçümleri TST’de anlamlı bir fark göstermedi. Deliryum insidansları aynıydı.

APACHE skoru, Akut Fizyoloji ve Kronik Sağlık Değerlendirmesi; ARF, Akut Solunum Yetmezliği; CAM-ICU, Yoğun Bakım Ünitesi için Konfüzyon Değerlendirme Yöntemi; EVA, Echelle Visuelle Analogique; HFNO, yüksek akışlı nazal oksijen; MV, mekanik ventilasyonlu; POS, Prospektif Gözlemsel Çalışma; RCSQ, Richards-Campbell Uyku Sorunuzu; RCT, Rastgele Kontrollü Çalışma; SICU, cerrahi yoğun bakım ünitesi; SC, Standart Bakım; SOFA skoru, Sekansiyel Organ Yetmezliği Değerlendirmesi; TST, Toplam Uyku Süresi.

Yoğun bakımda uyku oldukça parçalıdır ve sık uyanmalar, bozulmuş sirkadiyen ritimler, artmış hafif uyku (N1 ve N2 evreleri) ile azalmış yavaş dalga (N3 evresi) ve REM (Hızlı Göz Hareketi) uykusu ile karakterize edilir (). Uyku bozuklukları ve sirkadiyen ritim değişiklikleri üç ana nedenden kaynaklanır. Birincisi, uyku mimarisi ciddi kritik hastalık () ve katekolaminler, ilaçlar ve mekanik ventilasyon gibi bakım ile ilişkili faktörler tarafından parçalanır (, , ). İkincisi, anksiyete, stres, rahatsızlık, hareketsizlik ve ağrı gibi bilişsel faktörler uyku kalitesini etkiler (, , ). Üçüncüsü, sürekli beslenme, ışık, gürültü ve gece yarısı tıbbi müdahaleler gibi yoğun bakım ortamındaki faktörler uykuyu olumsuz etkiler (, ) (Şekil 1). Özellikle, bu bulgular hastalar ve alt gruplar arasında önemli ölçüde değişebilir; hastalar akut hastalıktan iyileştikçe zamanla değişebilir () veya sonraki klinik kötüleşme durumlarında da farklılık gösterebilir, çünkü REM uykusunun tamamen kaybolması kötü klinik sonuçlarla ilişkilendirilmiştir ().

Birkaç çalışma müdahale paketlerini () veya sanal gerçeklik meditasyonunu () incelemiş, ancak yoğun bakımdaki uyku kalitesi üzerinde anlamlı bir etki bulamamıştır.

Yetişkin Yoğun Bakım Hastaları için Ağrı, Ajitasyon/Sedasyon, Deliryum, Hareketsizlik ve Uyku Bozukluğunun Önlenmesi ve Yönetimine Yönelik En Son Hollanda Klinik Uygulama Kılavuzlarına (PADIS) göre, hem farmakolojik (melatonin ve dekスメdedetomidin gibi) hem de non-farmakolojik (aromaterapi, akupresür, müzik terapisi, gürültü ve ışık azaltımı gibi) müdahalelerin uyku kalitesini iyileştirmek için önerilmektedir (). Ancak fizyoterapi ve erken mobilizasyon bu listeye dahil edilmemiştir (), çünkü yoğun bakımdaki uyku kalitesini rehabilitasyon programlarıyla ilişkilendiren veriler sınırlıdır ().

4 Fiziksel egzersiz ve uyku arasındaki olası etkileşimin arkasındaki patofizyolojik mekanizma

Fiziksel aktivite (FA), daha derin Yavaş Dalga Uykusu (SWS), daha uzun Toplam Uyku Süresi (TST), artmış non-hızlı göz hareketli (non-REM) uyku, azalmış uyku başlangıç gecikmesi ve uyku sonrası daha az uyanıklık ile ilişkilidir (), ki bunlar birlikte önemli bilişsel faydalar sağlar (, ). Temel hayvan araştırmaları, kronik aerobik egzersizin parçalı uykuyu önemli ölçüde azalttığını ve uyku sırasında yavaş dalga aktivitesini artırdığını göstermektedir. Bu etkiler egzersiz döneminden sonra da devam eder, bu da FA’nın merkezi sinir sistemi üzerindeki kalıcı faydalarına işaret eder. Egzersiz ve uyku arasındaki etkileşimli patofizyolojik mekanizmalar, özellikle FA’nın diyet, duygular ve sirkadiyen ritmi nasıl etkilediği konusunda daha fazla araştırmaya yönelik artan bir talep bulunmaktadır ().

Birincisi, düzenli egzersiz, insan vücudunun homeostazını etkileyebileceği ve temel saat genlerinin düzenlenmesini uyarabileceği için yaygın olarak davranışsal bir tedavi olarak araştırılmıştır (). Tutarlı FA güçlü bir zeitgeber olarak işlev görür, sirkadiyen ritimleri stabilize eder ve hizalar, böylece sirkadiyen bozulmaların olumsuz etkilerini azaltır (). Tutarlı bir günlük programa göre planlanan egzersiz müdahalesi, sirkadiyen ritimleri modüle eden, bu ritimlerin genliğini artıran ve fizyolojik fonksiyonların dış çevresel ipuçlarıyla senkronizasyonunu iyileştiren kritik bir non-fotik sinyal olarak işlev görebilir (). Ayrıca, egzersizin vücut sıcaklığını artırdığı, bunun da periferik vazodilatasyona yol açtığı ve distal-proksimal deri sıcaklık gradyanını yükselttiği bildirilmiştir. Bu süreç, glabrous deri kan akışını artırır ve vücut ısısının dağılmasını güçlendirerek çekirdek vücut sıcaklığının düşmesine, uyku başlangıç gecikmesinin kısalmasına ve uyku kalitesinin iyileşmesine neden olur (, ).

Ayrıca, fiziksel aktivitenin (PA) hormonal sistemi etkilediği görülmektedir. Egzersizin yol açtığı metabolik ve hormonal seviye değişiklikleri, merkezi nörotransmitterleri ve bağışıklık sistemi fonksiyonlarını önemli ölçüde değiştirmektedir. Gece uykusu sırasında hipotalamus–hipofiz–böbrek üstü bezi (HHPB) ve sempatik sinir sistemi (SNS) aktiviteleri azalarak plazma kortizol, epinefrin ve norepinefrin seviyelerinin düşmesine, büyüme hormonu, plazma tiroid uyarıcı hormon, prolaktin ve melatonin seviyelerinin ise belirgin şekilde artmasına yol açar (). Gün içinde yapılan egzersiz daha düşük kortizol ve daha yüksek melatonin seviyeleriyle ilişkilendirilmekle birlikte (–), melatonin üzerindeki etkisi ışık maruziyeti, zamanlama, yoğunluk, cinsiyet ve yaşa göre değişmekte ve dolayısıyla uykuyu dolaylı yoldan etkilemektedir (). Ek olarak, fizyolojik adaptasyonların ötesinde, egzersizin ruh halini iyileştirdiği, anksiyete ve depresyonu azalttığı ve beyin kaynaklı nörotrofik faktör (BDNF) seviyelerini yükselttiği yaygın olarak bilinmektedir; bunların tümü uyku kalitesinin artmasına önemli ölçüde katkıda bulunur (). Ancak mevcut çalışmaların çoğu, sürekli aktif egzersiz yapan sağlıklı veya hareket kabiliyeti olan bireylere odaklanmışken, yoğun bakım ünitesindeki erken mobilizasyon (EM) çoğunlukla pasif veya çok düşük yoğunlukludur ve benzer bir yük gerektirmez.

5 Farklı tıbbi durumlarda egzersiz ve uyku kalitesi

Son on yılda araştırmacılar, farklı türdeki fiziksel egzersizlerin yaşlı yetişkinler () ve uyku sorunları olan sağlıklı bireyler (, , –), örneğin menopoz sonrası kadınlar (, ) ve öğrenciler gibi yüksek stres altındaki gruplar (, –) üzerindeki etkilerini incelediler (Tablo 2). Bulgular, uyku kalitesinde orta düzeyde iyileşme, uykuya dalma süresinin kısalması ve uyku ilaçlarına olan bağımlılığın azalması olduğunu göstermektedir (, ). Ayrıca, aerobik egzersizin huzursuz bacak sendromu (RLS) (), majör depresyon (, ) ve alkol kötüye kullanım bozuklukları (, , ) olan hastalarda semptomları ve uyku kalitesini etkili bir şekilde iyileştirdiği kanıtlanmıştır.

Kaynaklar Çalışma tasarımı Materyal Müdahale Tanı araçları Sonuçlar
Su ve ark. () POS Uykusuzluk çeken 80 yetişkin Farkındalıkla nefes alma + uyku indiren bir egzersiz + SC vs. kontrol grupları PSQI, GAD-7 ölçeği ve ISI skoru Uyku kalitesi, gündüz işlevselliği, olumsuz duygular, uyku başlangıç gecikmesi, uyku süresi, uyku verimliliği, anksiyete seviyesi ve ISI’de önemli iyileşmeler.
Siu ve ark. () RCT Uykusuzluk çeken 320 yaşlı yetişkin (>60 yaş) TC vs. geleneksel egzersiz vs. kontrol grupları Aktigrafi ile uyku değerlendirmesi, PSQI, ISI skoru, 7 günlük uyku günlüğü ile öz bildirimli uyku Egzersiz ve TC gruplarında uyku verimliliğinde iyileşme ve uykudan sonraki uyanıklık süresi ile uyanma sayısında azalma görüldü.
Egzersiz ve TC grupları arasında anlamlı bir fark yoktu.
Tracy ve ark. () İkincil analiz 18–50 yaş arası 70 yetişkin Demografik veriler için betimsel analiz 7 günlük aktigrafi ile uyku değerlendirmesi, monitör aracılığıyla fiziksel aktivite kaydı, bir gecelik evde apne izlemi Ortalama (7 günlük) yoğun fiziksel aktivite dakikaları daha fazla olanlarda uykudan sonraki uyanıklık süresi daha azdı.
Gün içindeki daha uzun fiziksel aktivite süresi, o geceki daha düşük uyku parçalanmasıyla ilişkiliydi, ancak bu sadece alkol alımı daha düşük olanlar için geçerliydi.
McKenna ve ark. () Pilot RCT 20 RA’lı yetişkin 8 haftalık (haftada 2–5 kez) yürüyüş tabanlı müdahale PSQI Kontrol grubuna kıyasla uyku süresi ve uyku kalitesinde iyileşmeler.
Agarwal ve ark. () RCT dışı 56 yetişkin OSA hastası Sadece CPAP vs. CPAP + 8 haftalık haftada üç kez ayaktan hastane tabanlı PR 6MWD, SGRQ, ESS ve FOSQ CPAP ile PR karşılaştırıldığında BMI, 6MWD, SGRQ, ESS ve FOSQ başlangıç değerlerine göre anlamlı şekilde iyileşti.
Loeppenthin ve ark. () RCT RA’lı 38 yetişkin Aerobik PE (haftada 3 seans, 6 hafta boyunca) Polisomnografi ile değerlendirilen uyku verimliliği, PSQI EG’de uyku verimliliği, müdahalenin sonuna (6 hafta) kıyasla başlangıç değerine göre anlamlı şekilde iyileşti.
Ternay ve ark. () Kesitsel çalışma 382 AUD IPAQ ve MET seviyesine göre yetersiz vs. yeterli PA grubu PSQI skoru Yetersiz PA, daha yüksek BMI, daha yüksek AUD DSM-5 kriterleri, daha yüksek PSQI ve daha düşük WHO yaşam kalitesi skoru ile ilişkiliydi.
Çoban ve ark. () POS RLS çeken 18 yetişkin AE vs. esneme egzersizi vs. kontrol grupları Uluslararası Huzursuz Bacak Sendromu Çalışma Grubu Derecelendirme Ölçeği, uyku değerlendirmesi için PSQI ve Aktigrafi ve yaşam kalitesi değerlendirmesi için John Hopkins Huzursuz Bacak Sendromu Yaşam Kalitesi Anketi RLS semptomlarında azalma, subjektif uyku kalitesinde iyileşme, genel uyku kalitesinde iyileşme, yaşam kalitesinde iyileşme, AE’nin uykudan sonraki uyanıklık süresini azaltmada daha etkili olması ve esneme egzersizlerinin uyku bozukluklarını azaltması.
Baron ve ark. () RCT Uykusuzluk çeken 24 yetişkin kadın 12 haftalık AE vs. kontrol grupları ISI, Aktigrafi kaydı, 24 saat boyunca sürekli kaydedilen çekirdek vücut sıcaklığı ISI’de azalma, daha iyi uyku kalitesi, gündüz uykululuğunda azalma ve daha düşük ortalama gece çekirdek vücut sıcaklığı.
Dadgostar ve ark. () POS Uykusuzluk çeken 32 yetişkin AE-RE vs. kontrol grupları PSQI Uyku kalitesinde iyileşme, subjektif uyku kalitesinde ve gerçek uyku süresinde artış ve uyku sorunlarına bağlı gündüz işlev bozukluğunda azalma.
Norouzi ve ark. () RCT MDD’li 67 hasta PA vs. MBSR vs. MBSR + PA vs. kontrol grubu Uyku kalitesi, depresyon, anksiyete ve algılanan stres üzerine öz bildirimli anketler Kontrol grubuna kıyasla tüm durumlarda uyku bozukluğu ve psikolojik sorunlar azaldı.
MBSR+PA’nın algılanan stres, anksiyete, depresif semptomlar ve uyku kalitesi üzerinde daha olumlu etkileri oldu.
Takemura ve ark. () RCT İleri evre akciğer kanseri olan 226 yetişkin AE vs. TC vs. kontrol grupları PSIQ, Aktigrafi, Kısa Yorgunluk Envanteri, Hastane Anksiyete ve Depresyon Ölçeği, Avrupa Araştırma ve Tedavi Kalite Çekirdek Anketi, fiziksel işlev testleri ve tükürük örneklerindeki kortizol konsantrasyonu AE ve TC uyku, psikolojik sıkıntı, fiziksel işlev ve sirkadiyen ritmi iyileştirdi; TC uyku ve hayatta kalma üzerinde daha büyük faydalar gösterdi.
Zhang ve ark. () RCT 160 lisansüstü öğrenci BT grupları vs. kontrol grupları PSQI, SAS, dinlenme kalp atış hızı ve kan basıncı Özel BT uyku kalitesini önemli ölçüde iyileştiriyor, anksiyete seviyelerini düşürüyor ve dinlenme kalp atış hızını azaltıyor.
Wang ve ark. () İki dalgalı uzunlamasına çalışma 2.748 üniversite öğrencisi SARS-CoV-2 pandemisi sırasında (2022) vs. COVID-19 pandemisi sonrası (2024) Fiziksel aktivite, uyku ve psikolojik değişkenler (depresif semptomlar, anksiyete semptomları ve algılanan stres) öz bildirimli anketlerle ölçüldü Fiziksel aktivite oranı arttı, kötü uyku kalitesi azaldı, depresyon ve anksiyete semptomları iyileşti, algılanan stres yüksek kalmaya devam etti.
Wu ve ark. () Geriye dönük çalışma 64 doktora öğrencisi Hedefli egzersiz vs. TC grubu Epworth Uykululuk Ölçeği, ISI, PSQI, Algılanan Stres Ölçeği-10, Genelleştirilmiş Anksiyete Bozukluğu Ölçeği-7 ve Hasta Sağlık Anketi-9 Hedefli egzersiz müdahaleleri anksiyete, stres ve depresyon semptomlarını hafifletmede ve uyku kalitesini iyileştirmede anlamlı derecede etkili oldu.
Hu ve ark. () RCT 18–28 yaş arası 113 erkek öğrenci AE vs. direnç egzersizi Uyku kalitesi, idrar aMT6s konsantrasyonu, kandaki inflamatuar faktörler ve ruh hali değişiklikleri RE uyku başlangıç zamanını, uyku başlangıç gecikmesini, TST’yi, uykudan sonraki uyanıklık süresini ve uyku verimliliğini iyileştirdi; oysa AE sadece uyku başlangıç zamanını ve uyku verimliliğini iyileştirdi. RE ve AE idrar aMT6s’yi ve IL-10’ı artırdı, IL-6’yı ise azalttı.
Calapai ve ark. () Unisentrik POS Unilateral veya bilateral mastektomi sonrası 180 kadın Uluslararası Fiziksel Aktivite Anketi aracılığıyla ölçülen PA IPAQ, serum kortizol, serum ACTH ve serum melatonin seviyeleri Ağrı şiddetinde azalma, daha iyi yaşam kalitesi, uyku bozukluğunda azalma, kortizol seviyelerinde azalma, ACTH seviyelerinde azalma ve melatonin seviyelerinde artış.
Moreira ve ark. () POS EG’de 55 postmenopozal kadın vs. 20 kontrol 16 haftalık çok bileşenli açık hava egzersiz programı, haftada üç kez 60 dakikalık seanslar Uyku parçalanma indeksi Daha iyi uyku verimliliği ve daha küçük uyku parçalanma indeksi.
Martins ve ark. () RCT 47 postmenopozal kadın 12 aylık Jazz Dansı eğitimi 6-MWT, PSQI Uyku kalitesinde iyileşme.
Hofmo ve ark. () FYSIOPRIM POS’un post-hoc analizi İskelet kası ağrısı olan yetişkinler Fizyoterapi tedavisi Öz bildirimli anketler İlk birincil bakım fizyoterapisti konsültasyonundan sonraki ilk 3 ayda uyku kalitesinde iyileşme bildiren bireylerin, iyi uyku olmayanlara kıyasla 12 aya kadar pozitif tedavi sonuçları alma olasılığı daha yüksekti.
Beatty ve ark. () Geriye dönük çalışma 22 OSA hastası Egzersiz müdahalesinden önce ve sonra polisomnografi Polisomnografi Apne-hipopne indeksinde iyileşme, vücut ağırlığında anlamlı bir değişiklik olmaması, kas telafisinde iyileşmeler ve BMI’de azalma olmaksızın uyanma eşiğinde azalmalar.

ACTH, Adrenokortikotropik Hormon; AE, Aerobik Egzersiz; aMT6s, 6-Sülfatoksimelatonin; AUD, alkol kullanım bozukluğu; BMI, Vücut Kitle İndeksi; BT, Badminton Eğitimi; CPAP, sürekli pozitif hava yolu basıncı; DSM-5, Zihinsel Bozuklukların Tanısal ve İstatistiksel El Kitabı; EG, deneysel grup; ESS, Epworth Uyku Yorgunluğu Ölçeği; ESSE-RF, Rusya Federasyonu Bölgelerinde Kardiyovasküler Risk Faktörleri ve Hastalıklarının Epidemiyolojisi; FOSQ, Uykunun Fonksiyonel Sonuçları Sorunuzu; GAD-7, Genelleştirilmiş Anksiyete Bozukluğu 7 maddelik; IPAQ, Uluslararası Fiziksel Aktivite Anketi; IRLSSGRS, Uluslararası Huzursuz Bacak Sendromu Çalışma Grubu Derecelendirme Ölçeği; ISI, Uykusuzluk Şiddet Endeksi; JHRLSQLQ, John Hopkins Huzursuz Bacak Sendromu Yaşam Kalitesi Sorunuzu; MBSR, farkındalık temelli stres azaltma; MDD, majör depresyon bozuklukları; MET, görevin metabolik eşdeğeri; 6MWD, 6 dakikalık yürüme mesafesi; PA, fiziksel aktivite; PE, fiziksel egzersiz; OSA, Obstrüktif Uyku Apnesi; PA, fiziksel aktivite; POS, Prospektif gözlemsel çalışma; PR, pulmoner rehabilitasyon; PSQI, Pittsburgh Uyku Kalitesi Endeksi; RA, Romatoid Artrit; RCT, Rastgele Kontrollü Çalışma; RE, direnç egzersizi; RLS, Huzursuz Bacak Sendromu; SAS, Kendi Kendine Derecelendirme Anksiyete Ölçeği; SGRQ, St. George Solunum Sorunuzu; SC, standart bakım; TC, Tai Chi.

Ayrıca, çeşitli çalışmalar egzersizin obstrüktif uyku apnesi (OSA) üzerindeki etkinliğini incelemiş ve potansiyel tedavi seçeneklerine dair değerli bilgiler sunmuştur (). Esas olarak obez erkekleri etkileyen OSA, egzersiz yoluyla hafifletilebilecek sistemik etkilere neden olur; çünkü PA kardiyovasküler, solunum, bilişsel ve metabolik fonksiyonları ve genel yaşam kalitesini iyileştirir (). Ancak Beatty ve arkadaşları (), egzersiz programından sonra apne-hipopne indeksinin, belirgin bir vücut ağırlığı değişikliği olmaksızın iyileştiğini göstermiştir. Dolayısıyla bu iyileşme, daha güçlü kas telafisine ve uyanma eşiğindeki azalmaya bağlanmıştır. Benzer şekilde, Peng ve arkadaşları (), Lin ve arkadaşları () ve Siatkowski ve arkadaşları () tarafından yapılan meta-analizler, önceki bulguları pekiştirmektedir. Polisomnografiden elde edilen OSA hastalarını da içeren başka bir sistematik inceleme, 12 haftalık bir egzersiz programına katılmanın N2 uyku evresini önemli ölçüde azaltabileceğini ve TST boyunca N3 uyku evresi oranlarını artırabileceğini, dolayısıyla uyku kalitesinin iyileştiğini göstermiştir ().

Son çalışmalar, PA’nın kanser hastaları için potansiyel faydalarını, özellikle ameliyat sonrası ağrı, uykusuzluk ve uyku kalitesi konularında ele alarak vurgulamıştır (, ). Ayrıca, fibromiyalji (, ) veya romatoid artrit (, ) gibi kronik kas-iskelet ağrısı çeken hastalarda uyku bozukluklarının yönetimi için fiziksel aktivitenin etkili bir non-farmakolojik müdahale olduğunu gösteren literatür giderek artmaktadır (, , ). Özellikle, farkındalık ve egzersizi birleştiren entegratif tekniklerin —yoga, tai chi ve qigong gibi ()— veya aerobik ve fiziksel egzersiz ile direnç egzersizinin (, ) ya da gevşeme terapisi ve egzersizin () bir arada kullanılması daha etkili görünmektedir.

6 Kritik hastalardaki erken mobilizasyonun etkisi

Erken mobilizasyon, yoğun bakım ünitesine (YBÜ) kabulden sonraki 72 saat içinde fizyoterapinin başlatılması olarak tanımlanır (aralık 2 ila 5 gün) (, –) ve güvenli kabul edilir (, , ). Amacı, YBÜ’de edinilen zayıflık, kemik yoğunluğu kaybı, cilt perfüzyonu, gastrointestinal dismotilite ve bilişsel yetenek gibi fiziksel gerilemeleri önlemektir () (Tablo 3). Yakın zamanda Ichikawa ve arkadaşları (), travma hastaları için YBÜ kabulünden sonraki 48 saat içinde rehabilitasyonun başlatılmasının, daha geç başlatmaya kıyasla evde taburcu olma oranını önemli ölçüde artırdığını, YBÜ ve hastane taburculuğundaki fiziksel durumu iyileştirdiğini ve YBÜ ile hastane kalış süresini kısalttığını göstermiştir; ancak erken mobilizasyonun uyku kalitesi üzerindeki potansiyel etkisi incelenmemiştir.

Referanslar Çalışma tasarımı Materyal Karşılaştırma Sonuçlar (müdahale vs. kontrol grubu)
TEAM çalışması Araştırmacıları ve ANZICS Klinik Denemeler Grubu ve arkadaşları () RCT 750 YBÜ mekanik ventilasyon (MV) hastası Erken mobilizasyon (EM) vs. standart bakım (SC) Hastaların hayatta olduğu ve hastaneden çıktığı gün sayısında fark yok (143 vs. 145).
180 günlük mortalitede fark yok (%22,5 vs. %19,5).
Yaşam kalitesi, günlük yaşam aktiviteleri, engellilik, bilişsel ve psikolojik fonksiyonlarda fark yok.
Daha ciddi advers olaylar (%9,2 vs. %4,1).
Gan XY ve arkadaşları () Retrospektif çalışma 81 YBÜ’de 8 günden fazla MV alan hasta 42 erken pasif ortostatik eğitim vs. 37 eğitim almayan Daha büyük Tdi ee.
7 günlük eğitimden sonra Tdi ee ve TFdi’de daha az azalma.
Orta arteriyel basınç, inspirasyon fraksiyonu ve beyaz kan hücresi seviyeleri düşmüştür.
Laktat asit seviyeleri hafifçe düşmüştür.
Patel ve arkadaşları () Tek merkezli RCT 199 YBÜ’de 96 saatten fazla MV alan hasta EM vs. SC 1 yıl sonraki bilişsel bozukluk oranı: %24 vs. %43.
Hastane taburculuğundaki bilişsel bozukluk oranı: %54 vs. %69.
1 yıl sonraki YBÜ’de edinilen zayıflık: %0 vs. %14.
1 yıl sonraki yaşam kalitesi testi: 52,4 vs. 41,1.
1 yıl sonraki fonksiyonel bağımsızlık: %65 vs. %62.
1 yıl sonraki zihinsel bileşen skorları: 55,9 vs. 55,2.
Advers olaylar: %6 vs. %0.
Rood ve arkadaşları () Tek merkezli zaman serisi denemesi 130 YBÜ nörolojik hastası Çok bileşenli non-farmakolojik müdahale programı vs. SC Deliryumdan arınmış gün medyanı azalmıştır (15 vs. 10).
Komadan arınmış günler azalmıştır.
Unoki ve arkadaşları () Veri tabanının retrospektif analizi 33.568 YBÜ hastası EMRP vs. SC YBÜ taburculuğunda Barthel İndeksinde iyileşme.
Daha kısa hastane kalış süresi (LOS).
Ichikawa ve arkadaşları () Retrospektif öncesi-sonrası tek merkezli çalışma ISS’si 9’dan büyük olan 552 travma YBÜ hastası 298 EMRF sonrası vs. 254 EMRP öncesi (2 vs. 4 gün) Daha yüksek evde taburcu olma oranı (%52,1 vs. %41,1).
Hastane taburculuğunda daha yüksek Barthel İndeksi skoru (95 vs. 80).
Daha kısa YBÜ kalış süresi (5 vs. 7 gün).
IMS seviyeleri ≥ 3’e ulaşan hastaların oranı daha yüksek (HR: 1,29), ≥4 (HR: 1,27), ≥7 (HR: 1,36).

ADL, Günlük yaşam aktiviteleri; AMI, akut miyokard enfarktüsü; EM, erken mobilizasyon; EMRP, Erken mobilizasyon ve rehabilitasyon protokolü; FSS, Fonksiyonel durum skoru; YBÜ, Yoğun Bakım Ünitesi; YBÜ-AW, YBÜ’de edinilen zayıflık; IMS, YBÜ mobilite ölçeği; ISS, Yaralanma Şiddet İndeksi; LOS, Kalış süresi; MRC, Tıp Araştırma Konseyi skoru; MV, Mekanik Ventilasyon; PT, fizyoterapi; RCSQ, Richards-Campbell Uyku Sorunuzu; RH, Rehabilitasyon; SC, standart bakım; Tdi ee, son ekspirasyonda diyafram kalınlığı; TFdi, diyafram kalınlığı ve diyafram kasılabilirlik fraksiyonu; VAP, ventilatörle ilişkili pnömoni.

Benzer şekilde, Unoki ve arkadaşları (), YBÜ’de erken mobilizasyonun hem YBÜ hem de hastane taburculuğunda Barthel indeksinin iyileşmesine ve daha kısa hastane kalış süresine yol açtığını bildirmişlerdir. Çok sayıda çalışma ise erken mobilizasyonu diyafram atrofisinin önlenmesi ve YBÜ’de edinilen miyopatinin daha az görülmesiyle ilişkilendirmiştir (, ). Ek olarak, erken fiziksel rehabilitasyonun, YBÜ hastaları için çok bileşenli, non-farmakolojik mesleki programlara entegre edildiğinde deliryum insidansının daha düşük olması ve hayatta kalanlar arasında fonksiyonel durumun iyileşmesiyle ilişkili olduğu görülmüştür (–).

Ayrıca, yakın zamanda yapılan sistematik incelemeler (, , , ), erken mobilizasyonu (EM) standart tedaviyle karşılaştırarak mekanik ventilasyon süresinde, yoğun bakım kalma süresinde ve deliryum oranlarında önemli bir azalma bildirmiştir. Dahası, erken tedavi edilen grupta yoğun bakımdan sağ kurtulanlar arasında kas gücü ve fonksiyonel durumda iyileşme gözlenmiş, olumsuz olay riskinde ise artış görülmemiştir. Ancak uyku kalitesi veya PICS sıklığına ilişkin verilerin bu incelemelerde yer almadığı belirtilmelidir. Ek olarak, yoğun bakımdaki hastalarda PADIS’in önlenmesi ve yönetimine yönelik en son Hollanda klinik uygulama kılavuzuna göre EM, mekanik ventilasyon süresini önemli ölçüde kısaltmakta ve deliryum için potansiyel fayda sunmaktadır; yine de uykuyla ilgili veriler sınırlıdır (). Öte yandan, uluslararası, çok merkezli TEAM (Mekanik Ventilasyondaki Yetişkinlerin Erken Aktivite ve Mobilizasyon ile Tedavisi) RCT’si, EM uygulanan mekanik ventilasyondaki yetişkin hastalarda yoğun bakım sonuçları ve 180 günlük mortalite açısından herhangi bir fayda gösterememiş; buna karşın olumsuz olayların müdahale grubunda 2,5 kat daha sık meydana geldiği tespit edilmiştir (). Özellikle, her iki gruptaki hastalar da Richmond Agitasyon-Sedasyon Skalası (RASS) skorunda −3 (aralık: −4 ila −2) olacak şekilde sedasyon altındaydı; bu nedenle gözlemlenen olumsuz etkiler bu düşük bilinç düzeyiyle ilişkili olabilir.

7 Fizyoterapinin yoğun bakımdaki uyku üzerindeki etkisi

Önceki araştırmalar, aerobik fiziksel aktivitenin (PA), öz bildirimle ölçülen uyku kalitesi testlerine göre faydalı olduğunu göstermiştir. Bu etki, gündüz uykululuğunun azalması ve endorfin salgılanmasıyla ilişkilidir; her ikisi de uyku kalitesini iyileştirmeye yardımcı olur (, ). Yoğun bakımda EM’nin aynı zamanda başarılı bir nöroprotektif müdahale olduğu, yoğun bakımdan sonraki nöropsikiyatrik sonuçları değiştirebildiği (, ) ve deliryumu önleyebildiği veya şiddetini azaltabildiği gösterilmiştir (, ). Ayrıca, yeni ortaya çıkan kanıtlar, yoğun bakımda erken ve yoğun fiziksel rehabilitasyonun bilişsel bozukluğu iyileştirdiğini (), fiziksel fonksiyonu artırdığını, yoğun bakımdaki deliryum ve PICS sıklığını azalttığını doğrulamaktadır (, ) (Tablo 3).

EM’nin bu nöropsikolojik etkisi, serebral perfüzyonun ve glukoz metabolizmasının teşvik edilmesine, sosyal etkileşimin iyileştirilmesine ve sirkadiyen ritimlerin korunmasına bağlanmıştır (). Mevcut kanıtlar, fiziksel egzersizin, gliogenez, nörogenez, sinaptogenez ve sinaps oluşumu gibi nöroplastisite için temel olan süreçleri destekleyen dolaşımdaki büyüme faktörlerinin (beyinden türetilmiş nörotrofik faktör (BDNF), insülin benzeri büyüme faktörü ve vasküler endotelyal büyüme faktörleri) seviyelerini değiştirebildiğini göstermektedir (). Ayrıca egzersiz, serebral kan akışını artırarak anjiyogenezi teşvik eder ve bilişsel ile motor fonksiyonları iyileştirir (). Ek olarak, yoğun bakımda fiziksel rehabilitasyon, hastanın sağlık profesyonelleriyle düzenli etkileşim kurma fırsatı sunar; zira bu süreç hasta ile personel arasında yakın iletişim ve işbirliği gerektirir. Bu durum, kişilerarası bağ kurma potansiyelini artırır; izolasyonu azaltır, sağlık ve iyileşme süreci hakkında daha fazla bilgi ve kontrol sağlar, böylece stres ve kaygıyı düşürür (). Ancak, uykuya özgü sonuçlar üzerindeki etkilerine dair sağlam kanıtlar, büyük ve yüksek kaliteli çalışmaların eksikliği nedeniyle sınırlıdır.

Yakın zamanda yapılan EFFORT-ICU RCT’si, mekanik ventilasyondaki yoğun bakım hastalarına uygulanan ve EM’yi de içeren erken ergoterapinin, 90 günlük Fonksiyonel Bağımsızlık Ölçeği’nde (FIM) ve Modifiye Barthel İndeksi’nde (MBI) iyileşme ile ilişkili olduğunu, bilişsel ve fonksiyonel durumda orta ila büyük etki büyüklüğü gösterdiğini ortaya koymuştur (). Benzer şekilde, Patel ve arkadaşlarının () yaptığı bir RCT, EM’nin kritik hastalıktan sağ kurtulanlarda uzun vadeli bilişsel bozukluğu azaltıp azaltamayacağını değerlendirmiştir. Yazarlar, EM’nin yoğun bakımdan sağ kurtulanlarda yoğun bakımda kazanılan zayıflık ve yaşam kalitesi skorlarında belirgin bir fayda sağladığını bildirmişlerdir. Ancak fonksiyonel bağımsızlık oranlarında, zihinsel bileşen skorlarında veya uzun vadeli bilişsel bozuklukta anlamlı bir fark gözlenmemiştir. EM üzerine odaklanan büyük, çok merkezli ve çok uluslu bir klinik çalışma olan önceki TEAM çalışması da 6 aydaki bilişsel bozukluk da dahil olmak üzere müdahalenin herhangi bir uzun vadeli faydasını gösterememiştir. Bu farklılaşma eksikliği muhtemelen hem müdahale hem de kontrol gruplarının yoğun sedasyon altında olmasından kaynaklanmıştır; medyan RASS skorları −3 (aralık: −4 ila −2) olarak korunmuş ve bu durum iki kohort arasında mobilizasyon süresinde yalnızca 12 dakikalık önemsiz bir farka yol açmıştır (). Ayrıca, sedasyonun hem yoğun bakımdaki () hem de yoğun bakımdan sonraki hastalarda uyku kalitesini bozduğu, mobilizasyon sırasında olumsuz olay riskini ise artırdığı iyi bilinmektedir ().

Son zamanlarda, henüz keşif aşamasında olsa da, sanal ve artırılmış gerçeklik destekli rehabilitasyon yoğun bakımda potansiyel bir alternatif olarak ortaya çıkmaktadır (). Bu bağlamda, internet tabanlı ve ailenin katılımıyla uygulanan erken rehabilitasyonun (IFPER) uyku arketektürü ve ağrı hafifletme üzerindeki etkinliğini değerlendirmek için büyük ölçekli, tek merkezli bir RCT gerçekleştirilmiştir (). Yoğun bakım hastaları, eğitimli aile üyelerinin bir mobil uygulama rehberliğinde rehabilitasyon aktiviteleri yürüttüğü IFPER grubuna veya standart tedavi grubuna rastgele atanmıştır. Fizyoterapi programı pozisyon alma, pasif eklem hareket açıklığı egzersizleri, kavrama gücü antrenmanı ve direnç ile nefes egzersizlerini içermiştir; ilerleyen aşamalarda hastaların bağımsızlıklarını yeniden kazanmaları için günlük yaşam aktivitelerinin yeniden oluşturulmasına yardımcı olunmuştur. Birincil sonuç, gece boyunca yapılan polisomnografi ile değerlendirilen, başlangıçtan yoğun bakımdan taburcu olmanın bir gün öncesine kadar olan uyku verimliliğindeki değişim iken, ikincil sonuçlar arasında Kritik Hastalıkta Sosyal Damgalanma skorları ve günlük prosedürel ağrı skorları yer almıştır. Yazarlar, standart tedaviye kıyasla IFPER ile uyku verimliliğinde anlamlı bir pozitif korelasyon bildirmişler ve herhangi bir olumsuz olay rapor edilmemiştir. Detaylı olarak, IFPER grubu daha yüksek REM uykusu yüzdesi, daha az uyanma sayısı, daha düşük Kritik Hastalıkta Sosyal Damgalanma skorları, yeterli prosedürel ağrı hafiflemesi ve daha düşük deliryum insidansı göstermiştir. Ayrıca, 7 günlük gözlem süresince sedasyon ve analjeziklerin kümülatif günlük dozu müdahale grubunda önemli ölçüde daha düşüktür. Uyku, gece boyunca standart polisomnografi kullanılarak 8 saat boyunca izlenmiştir (); bu yöntem, kapsamlı uyku verileri sağlayan altın standart değerlendirme aracı olarak kabul edilmektedir (, ).

Ayrıca, Lassen ve arkadaşları () EM ve fiziksel rehabilitasyonu, mekanik ventilasyon süresinin kısalması, deliryum sıklığının azalması, yoğun bakım kalma süresinin kısaltılması ve yoğun bakımdan sağ kurtulanlarda daha iyi bilişsel ve fonksiyonel durumla ilişkili temel müdahaleler arasında saymışlardır. 2011’den bu yana yayınlanan 27 çalışmanın sistematik ve entegratif bir incelemesiyle yazarlar, yoğun bakım süresince uygulanan bilişsel rehabilitasyon müdahalelerini sunmuş ve bunlarla ilişkili hasta için önemli sonuçları özetlemişlerdir. Erken mobilizasyon, fonksiyonel ve fiziksel rehabilitasyon kilit müdahaleler olarak tanımlanırken; deliryum süresi, bilişsel fonksiyon ve sağlıkla ilişkili yaşam kalitesi (HRQoL) ölçülen sonuçlar arasında yer almıştır. Yazarlar, hem fiziksel hem de bilişsel aktiviteleri içeren çok bileşenli müdahalelerin birleştirilmesinin daha iyi sonuçlarla ilişkili olduğunu belirtmişlerdir. Bu analizde yer alan 27 çalışmadan 17’si, pasif veya aktif egzersizlerden oturmaya, ayakta durmaya, yürümeye, bisiklet ergometrisine veya fonksiyonel elektriksel stimülasyona kadar değişen EM veya fiziksel rehabilitasyonu müdahale bileşenleri olarak içermiştir. Ancak mobilizasyon bileşenleri sıklıkla diğer müdahale kategorileriyle örtüşmüş, bu da onların entegratif bilişsel rehabilitasyon müdahalelerinin bir parçası olduğunu vurgulamıştır. Dahası, dahil edilen çalışmalardan yalnızca 12’si yoğun bakımdaki deliryum oranını ve şiddetini, 11’i ise çok çeşitli nöropsikolojik araçlar kullanarak bilişsel fonksiyonu değerlendirmiştir. Yoğun bakımdaki uyku kalitesini değerlendiren hiçbir çalışmanın analize dahil edilmediğini belirtmek gerekir; bu nedenle bilişsel rehabilitasyon müdahaleleriyle olası herhangi bir etkileşim değerlendirilmemiştir ().

Benzer şekilde, Garegnani ve arkadaşları () 2016 ile 2023 yılları arasında yayımlanan, yoğun bakım ünitesinde (YBÜ) deliryum tanısı konmuş ve fizyoterapi alan 491 hastayı kapsayan beş randomize kontrollü çalışmayı (RCT) sistematik olarak incelemişlerdir. Bu incelemenin amacı, erken mobilizasyonun (EM) deliryum insidansı, şiddeti, süresi ve tedavisi üzerindeki etkisini standart bakımla karşılaştırmaktı. Yazarlar, fiziksel müdahale yapılmadığı veya sadece olağan bakım uygulandığı durumlara kıyasla deliryum süresi ve YBÜ kalış süresi açısından potansiyel bir fayda olduğunu göstermişlerdir. Ancak, dahil edilen çalışmaların küçük ve heterojen olması ile hiçbirinin uyku veya sağlıkla ilgili yaşam kalitesi sonuçlarını raporlamaması nedeniyle kanıtın güvenilirliği düşük ila orta düzeydeydi.

Yakın zamanda Wu ve arkadaşları (), 2020 ile 2025 yılları arasında yayımlanan ve 1.356 YBÜ hastasını içeren 16 RCT’yi kapsayan sistematik bir inceleme ve meta-analiz yoluyla, sanal gerçeklik tabanlı EM’nin YBÜ ile ilişkili anksiyetede azalma ve esas olarak Richards-Campbell Uyku Anketi (RCSQ) aracılığıyla değerlendirilen öznel uyku kalitesinde iyileşme ile ilişkili olduğunu göstermişlerdir. Ancak, incelenen çalışmalarda nesnel uyku değerlendirmeleri değişmemiş; ne toplam uyku süresi (TST), ne de uyanıklık sonrası uyanıklık süresi (WASO) ve uyku verimliliği istatistiksel olarak anlamlı bir iyileşme göstermiştir (). Dahil edilen tüm hastalar EM ile tedavi edilmiştir, çünkü müdahaleler YBÜ’ye kabulden sonraki 24 saat içinde uygulanmıştır. Özetlenen müdahale yönleri arasında erken bilişsel rehabilitasyon (dört çalışmada oyunlar veya görevler aracılığıyla reaksiyon ve yürütücü fonksiyon eğitimi), erken motor rehabilitasyon (beş çalışmada meyve kesme veya bisiklete binme gibi sanal aktivitelerin hareket yakalama ile birleştirilmesi), çok boyutlu deliryum önleme için duygusal destek ve bilişsel eğitim (bir çalışmada), sanal gevşeme terapisi (üç çalışmada doğal sahnelerde fiziksel ve zihinsel gevşemenin gerçekleştirilmesi), sanal meditasyon (iki çalışmada farkındalığın birleştirilmesiyle uyku ve ruh halinin iyileştirilmesi) ve sanal ameliyat öncesi ziyaret (bir çalışmada YBÜ ortamına, tedavi sürecine ve rehabilitasyona yapılandırılmış bir giriş) yer almıştır. EM çok modlu bir tedavi paketinin parçası olarak sunulduğundan, uyku kalitesine olan spesifik katkısı diğer eş zamanlı müdahalelerden ayrılamaz.

Ayrıca, analizde yer alan 18 RCT’den sadece altısı (n = 500 hasta) YBÜ kalışı sırasında öznel uyku kalitesini değerlendirmiş, yalnızca ikisi ise (n = 141) nesnel uyku kalitesini incelemiştir. Alt grup analizi, olumlu etkilerin yalnızca uyku RCSQ kullanılarak değerlendirildiğinde görüldüğünü, diğer öznel ölçeklerde ise böyle bir etkinin olmadığını ortaya koymuştur (). YBÜ’deki uyku değerlendirme yöntemleri genel olarak nesnel ve öznel yaklaşımlar olarak ikiye ayrılabilir (). Nesnel ölçümler, beyin aktivitesi (elektroensefalografi, EEG), göz hareketleri, çene ve uzuvlardaki kas tonusu (elektromiyografi, EMG), kalp aktivitesi (elektrokardiyografi, ECG), hava akımı, nefes alma çabası ve oksijen doygunluğu (pulsoksimetre) gibi çok sayıda fizyolojik parametrenin eş zamanlı kaydıyla uykuyu nicel olarak değerlendirir. Buna karşılık, nesnel olmayan yöntemler hasta tarafından bildirilen veya gözlemciye dayalı değerlendirmelere—hasta anketleri ve hemşire gözlem araçları gibi—dayanarak algılanan uyku kalitesi hakkında bilgi sağlar. Bu yaklaşımlar uykunun farklı boyutlarını yakaladığından birbirlerinin yerine kullanılamazlar ().

PSG, sağlıklı bireylerde uyku kalitesini ve miktarını değerlendirmek için altın standarttır; çünkü beyin aktivitesi (elektroensefalografi, EEG), göz hareketleri, çene ve uzuvlardaki kas tonusu (elektromiyografi, EMG), kalp aktivitesi (elektrokardiyografi, ECG), hava akımı, nefes alma çabası ve oksijen doygunluğu (pulsoksimetre) gibi çok sayıda fizyolojik parametrenin eş zamanlı kaydını yapar. Ancak karmaşıklığı, yüksek maliyeti ve lojistik zorlukları nedeniyle YBÜ ortamlarında rutin kullanımı sınırlıdır (). Bir diğer önemli sınırlama ise geleneksel AASM skorlama kurallarının YBÜ popülasyonunda güvenilir olmamasıdır; çünkü atipik uyku ve patolojik uyanıklık durumları için değiştirilmiş sınıflandırmalar gereklidir (). Aktigrafi ve tüketici giyilebilir cihazları, hareketleri izleyen, non-invaziv ve akselerometre tabanlı alternatif yöntemler olarak önerilmektedir. Vücut hareketlerini tespit ederek uyku ve uyanıklık durumlarını tahmin ederler ve uygulanabilirlikleri nedeniyle giderek daha popüler hale gelmektedirler. Yüksek hassasiyet göstermelerine rağmen özgüllükleri düşüktür; yani uyanıklığı sık sık uyku olarak yanlış sınıflandırırlar. Hastaların sık sık hareketsiz bırakıldığı veya sedasyon uygulandığı YBÜ’de bu yöntemler, PSG’ye kıyasla TST ve uyku verimliliğini genellikle fazla tahmin ederler (, ).

Hasta anketlerine gelince, uyku değerlendirmesini hastanın bakış açısından yaparlar; bu nedenle yalnızca bilişsel olarak bütünlüğü yerinde olan ve yanıt verebilen hastalar için uygundurlar. YBÜ için birçok uyku anketi önerilmiş olsa da, RCSQ en yaygın kullanılan ve PSG ile karşılaştırılarak geçerliliği kanıtlanmış olanıdır. RCSQ, algılanan uyku derinliği, uyku başlangıç gecikmesi, uyanma sıklığı ve genel uyku kalitesini ölçerek uykuyu kapsamlı bir şekilde değerlendirmek üzere tasarlanmış beş maddelik bir ankettir (). Öte yandan, Pittsburg Uyku Kalitesi Endeksi (PSQI) bir aylık bir süre boyunca genel uyku kalitesini değerlendirir ve günlük uyku değişkenliğini kapsamaz. Başlangıçta psikiyatrik hastalar için tasarlanmış olup YBÜ ortamlarında PSG ile karşılaştırılarak geçerliliği kanıtlanmamıştır (). Uyku kalitesi değerlendirme araçlarının tüm bu sınırlamaları, uykuya özgü sonuçların neden nadiren raporlandığını açıklamaktadır.

8 Uygulama ve/veya ileri araştırmalar için öneriler

Erken Mobilizasyon ve rehabilitasyon, kritik hastalar için umut verici bir non-farmakolojik yaklaşımdır. Bu müdahaleler uyku yoksunluğunu hafifletebilir, sirkadiyen ritim parçalanmasını azaltabilir, PICS riskini düşürebilir ve hem YBÜ’de hem de hastaneden taburcu olduktan sonra fiziksel fonksiyonları önemli ölçüde iyileştirebilir (, ). Ancak, egzersizin uyku arkitürü üzerindeki etkisine ilişkin veriler sınırlıdır; çünkü teknik kısıtlamalar ve uygulanabilirlik zorlukları, YBÜ’deki uyku ve sirkadiyen bozulma çalışmalarının ölçeğini, süresini ve genel kalitesini ciddi şekilde sınırlamıştır. Dahası, EM neredeyse her zaman bir paket içinde sunulduğundan, uyku üzerindeki spesifik katkısı eş zamanlı müdahalelerden ayrılamaz. Tersine, bu ilişkinin yönü belirsizdir; çünkü kötü uyku ve deliryum da mobilizasyona katılımı azaltabilir. Ayrıca, mevcut çalışmalar uyku kalitesini değerlendirmek için kullanılan çeşitli ve birbirinin yerine kullanılamayan araçlar nedeniyle önemli bir heterojenlik göstermektedir.

Uyku yoksunluğunun erken tahmini ve tanımlanması, zamanında müdahalelere olanak sağlayarak ilerlemesini önleyebilir, durdurabilir veya yavaşlatabilir. Daha sağlam bir model elde etmek için tahmin aracına biyobelirteçleri, genetik yatkınlıkları ve klinik göstergeleri dahil etmek gerekir. Bu tür tahmin edicilerin klinik uygulamaya entegre edilmesi, yüksek riskli hastalar için erken bir uyarı sistemi sağlayarak hızlı müdahaleye olanak tanıyabilir.

Gelecekteki işbirlikçi denemeler, çok yönlü önleyici önlemleri birleştirerek YBÜ’deki uyku düzensizliğini azaltmak için gereken en uygun strateji kombinasyonunu aydınlatabilir ve bunun bilişsel, zihinsel ve fiziksel sonuçlar üzerindeki etkisini değerlendirebilir. Ayrıca, gelecekteki çalışmaların kişiselleştirilmiş EM uygulamasının en uygun dozunu ve zamanlamasını (örneğin yoğunluk, süre ve sıklık) araştırması da esastır.

9 Sonuç

Kritik hastalar, hem altta yatan kritik hastalıktan hem de YBÜ ortamı ve tedavisinden kaynaklanan ciddi uyku bozulması, uyku-uyanıklık düzensizliği, anormal uyku arkitürü ve derin sirkadiyen ritim parçalanması yaşarlar. Düzenli fiziksel aktivitenin, hem sağlıklı bireylerde hem de çeşitli tıbbi durumları olan kişilerde uyku düzenini sağlayarak uyku kalitesine fayda sağladığı gösterilmiştir. YBÜ’de erken mobilizasyon ve rehabilitasyon, etkili bir nöroprotektif müdahale olarak önerilmiştir. Bu uygulamalar, YBÜ sonrası nöropsikiyatrik sonuçların iyileşmesi ve deliryum kontrolünün daha iyi olmasıyla ilişkilendirilmiştir; her ikisi de uyku bozukluğu ile yakından bağlantılı durumlardır. Mevcut kanıtlar fizyoterapi/mobilizasyonun uyku kalitesi üzerinde potansiyel olumlu bir etkiye işaret etse de, kritik bakımdaki hastalarda EM’nin uyku üzerindeki etkisi hakkında şu anda kesin bir sonuca varılamaz; çünkü yeterli veri bulunmamaktadır.

Beyanlar

Yazar katkıları

ES: Araştırma, Görselleştirme, Yazılım, Proje yönetimi, Doğrulama, Kaynaklar, Denetim, Metodoloji, Formal analiz, Yazım – orijinal taslak, Yazım – inceleme ve düzenleme, Veri kürasyonu. KN: Araştırma, Görselleştirme, Yazılım, Proje yönetimi, Doğrulama, Kaynaklar, Denetim, Metodoloji, Formal analiz, Yazım – orijinal taslak, Yazım – inceleme ve düzenleme, Veri kürasyonu. PB: Yazım – inceleme ve düzenleme, Veri kürasyonu. MS: Veri kürasyonu, Yazım – inceleme ve düzenleme. IT: Yazım – inceleme ve düzenleme, Veri kürasyonu. ZC: Veri kürasyonu, Yazım – inceleme ve düzenleme. VP: Veri kürasyonu, Yazım – inceleme ve düzenleme. CA: Fon sağlama, Kaynaklar, Formal analiz, Yazım – inceleme ve düzenleme, Proje yönetimi, Görselleştirme, Metodoloji, Yazım – orijinal taslak, Yazılım, Araştırma, Doğrulama, Denetim, Kavramsallaştırma, Veri kürasyonu.

Çıkar çatışması

Yazar(lar), bu çalışmanın potansiyel bir çıkar çatışması olarak yorumlanabilecek herhangi bir ticari veya finansal ilişki olmaksızın yürütüldüğünü beyan etmiştir.

Üretken yapay zeka beyanı

Yazar(lar), bu makalenin oluşturulmasında üretken yapay zekanın kullanılmadığını beyan etmiştir.

Bu makaledeki şekillerin yanında yer alan herhangi bir alternatif metin (alt metin), Frontiers tarafından yapay zeka desteğiyle oluşturulmuştur ve yazarlar tarafından mümkün olduğunda incelenmesi de dahil olmak üzere doğruluğu sağlamak için makul çabalar gösterilmiştir. Herhangi bir sorun tespit ederseniz lütfen bizimle iletişime geçin.

Yayıncının notu

Bu makalede ifade edilen tüm iddialar yalnızca yazarlara aittir ve yazarların bağlı olduğu kurumların, yayıncının, editörlerin ve hakemlerin görüşlerini yansıtmak zorunda değildir. Bu makalede değerlendirilebilecek herhangi bir ürün veya üreticisi tarafından yapılabilecek herhangi bir iddia, yayıncı tarafından garanti edilmez veya onaylanmaz.

Kısaltmalar

ACTH, Adreno Kortikotropik Hormon; AHI, Apne–Hipopne İndeksi; BDNF, Beyinden Türetilmiş Nörotrofik Faktör; BMI, Vücut Kitle İndeksi; CPAP, Sürekli Pozitif Havayolu Basıncı; FOSQ, Uykunun Fonksiyonel Sonuçları Anketi; EM, Erken Mobilizasyon; ESS, Epworth Uykululuk Ölçeği; FEV1, Birinci Saniyedeki Zorlu Ekspirasyon Hacmi; FIM, Fonksiyonel Bağımsızlık Ölçeği; YBÜ, Yoğun Bakım Ünitesi; IFPER, İnternet Tabanlı, Aile Katılımlı Erken Rehabilitasyon; LOS, Kalış Süresi; 6MWD, 6 Dakikalık Yürüme Mesafesi; MBI, Modifiye Barthel İndeksi; MV, Mekanik Ventilasyon; NIV, Non-invaziv Ventilasyon; ODI, Oksijen Doygunluğu Düşüş İndeksi; OSA, Obstrüktif Uyku Apnesi; PADIS, Ağrı, Huzursuzluk/sedasyon, Deliryum, Hareketsizlik ve Uyku Bozulması; PICS, Yoğun Bakım Sonrası Sendromu; RCSQ, Richards-Campbell Uyku Anketi; RCT, Rastgele Kontrollü Çalışma; REM, Hızlı Göz Hareketi; RLS, Huzursuz Bacak Sendromu; SWS, Yavaş Dalga Uykusu; TST, Toplam Uyku Süresi; WASO, Uykudan Sonra Uyanma.

Özet

Anahtar kelimeler

serkadyen, bilişsel, erken mobilizasyon, YBÜ, fiziksel egzersiz, fizyoterapi, PICS, rehabilitasyon

Atıf

Sertaridou EN, Nikolaou K, Bebeletsi P, Staikoura M, Tryfonidou I, Chatzimouratidou Z, Papaioannou VE ve Alexopoulou C (2026) Erken mobilizasyon ve kritik hastalardaki uyku kalitesi: bir anlatısal derleme. Front. Neurol. 17:1946450. doi: 10.3389/fneur.2026.1946450

Alındı

23 Temmuz 2026

Değiştirildi

23 Ekim 2026

Kabul edildi

28 Ekim 2026

Yayınlandı

16 Kasım 2026

Cilt

17 – 2026

Editör

Bradley Jay Edelman, E-SENSE Innovation and Technology, Hong Kong SAR, Çin

Siti Chandra Widjanantie, Endonezya Üniversitesi, Endonezya

Marie-Anne Melone, Rouen Üniversite Hastanesi (CHU), Fransa

Dimitrios Toumpanakis, Atina Ulusal ve Kapodistriyan Üniversitesi, Yunanistan

© 2026 Sertaridou, Nikolaou, Bebeletsi, Staikoura, Tryfonidou, Chatzimouratidou, Papaioannou ve Alexopoulou.

Bu, Creative Commons Atıf Lisansı (CC BY) şartları altında dağıtılan açık erişimli bir makaledir. Orijinal yazar(lar) ve telif hakkı sahibi(leri)nin belirtilmesi ve bu dergideki orijinal yayına kabul edilen akademik uygulamalara uygun olarak atıfta bulunulması koşuluyla, diğer platformlarda kullanımı, dağıtımı veya çoğaltılması mümkündür. Bu şartlara uymayan hiçbir kullanım, dağıtım veya çoğaltma izni verilmemektedir.

*Yazışma: Christina Alexopoulou, calexopo@med.duth.gr

†
Bu yazarlar bu çalışmaya eşit derecede katkıda bulunmuştur

Bu makalede ifade edilen tüm iddialar yalnızca yazarlara aittir ve yazarların bağlı olduğu kurumların, yayıncının, editörlerin ve hakemlerin görüşlerini yansıtmak zorunda değildir. Bu makalede değerlendirilebilecek herhangi bir ürün veya üreticisi tarafından yapılabilecek herhangi bir iddia, yayıncı tarafından garanti edilmez veya onaylanmaz.

Frontiers | Early mobilization and sleep quality in critically ill patients: a narrative review
Kritik Hastalarda Erken Mobilizasyon ve Uyku Kalitesi: Bir Anlatısal Derleme
İlginizi Çekebilir: Frontiers | Büyük Dil Modelleri Tarafından Oluşturulan Onkoloji Beslenme Yanıtlarının Değerlendirilmesi: Kavramsal Bir Çerçeve ve Doğrulama Yol Haritası →
Kaynak: Frontiersin ↗
BENZER İNCELEMELER

İlgili Diğer Rehberler