Özet
İntervertebral disk dejenerasyonu (IVDD), bel ağrısına katkıda bulunabilir; ancak dejenerasyonun görüntüleme kanıtları tek başına semptomatik bir omurga seviyesini tanımlamaz. İntervertebral disk ile kemiksi vertebral uç plakası arasında yer alan kıkırdak uç plakası (CEP), madde taşınımına, yük aktarımına ve nükleus pulposus dokusunun sınırının korunmasına katkıda bulunur. Bu derleme, CEP fizyolojisini, yapısal ve fonksiyonel anormallikleri, deneysel mekanizmaları ve mevcut klinik önemini incelemektedir. İnsan doku ve görüntüleme çalışmaları, fokal CEP anormalliklerini ve bunların disk dejenerasyonuyla ilişkilerini ortaya koymuştur. Ex vivo, hücre ve hayvan çalışmaları ayrıca besin ve laktat alışverişindeki değişikliklerin, anormal yüklenmenin, inflamasyonun, oksidatif stresin, düzensiz otofajinin ve ferroptozun CEP ile komşu disk dokuları arasındaki etkileşimlere katkıda bulunabileceğini göstermektedir. Ancak bu bulgular, bu süreçlerin hastalardaki zaman sıralamasını veya klinik önemini kesinleştirmemektedir. Geleneksel manyetik rezonans görüntüleme (MRG) ve bilgisayarlı tomografi (BT) esas olarak diski, kemiksi uç plakasını ve komşu vertebral iliği gösterir; Modic değişiklikleri, CEP dejenerasyonunun doğrudan bir ölçüsü değil, iliğe ait anormalliklerdir. Ultra kısa eko süresi ve hacimsel enterpole edilmiş nefes tutma görüntülemesi CEP morfolojisinin değerlendirilmesini iyileştirebilirken, dinamik kontrastlı ve yüklü görüntüleme daha geniş uç plakası bölgesi hakkında dolaylı bilgi sağlar. Doğrudan CEP görüntülemesi, standartlaşmanın sınırlı olması, histolojik doğrulamanın eksikliği ve uzun süreli kanıtların yetersizliği nedeniyle hala araştırma aşamasındadır. Ağrıya neden olan bir seviyeyi bağımsız olarak belirlemek veya tedavi seçimini yönlendirmek için CEP’e özgü hiçbir görüntüleme veya moleküler belirteç doğrulanmamıştır; ayrıca, yerleşik klinik ve görüntüleme ölçütlerinin ötesindeki prognostik değeri de tam olarak anlaşılamamıştır. Mevcut kanıtlar, CEP–nükleus pulposus arayüzündeki fonksiyon bozukluğunun IVDD’ye katkıda bulunabileceği ve bunu şiddetlendirebileceği test edilebilir bir modeli desteklemektedir. CEP anormalliklerinin dejenerasyonu başlatıp başlatmadığı, mevcut bir süreci şiddetlendirip şiddetlendirmediği veya ikincil olarak ortaya çıkıp çıkmadığı insanlarda hala belirsizdir.
1 Giriş
Bel ağrısı, dünya çapında ölümcül olmayan hastalık yükünün başlıca nedenlerinden biridir. 2020 yılında dünya genelinde yaklaşık 619 milyon insan bel ağrısından etkilenmiş olup, tahminlere göre bu sayının 2030 yılına kadar yaklaşık 707 milyona ulaşması beklenmektedir; bu durum insanların yaşamlarını önemli ölçüde etkilemekte ve ağır bir ekonomik yük oluşturmaktadır (). İntervertebral disk dejenerasyonu (IVDD), bel ağrısının başlıca nedenlerinden biridir (). IVDD, esas olarak nükleus pulposusun susuzlaşması, proteoglikan kaybı, anulus fibrosusta çatlaklar ve intervertebral disk yüksekliğinin azalmasıyla karakterize edilen dejeneratif bir süreç ve bel ağrısının arkasındaki ana patojenik mekanizma olarak anlaşılmıştır (, ). Ancak, nükleus pulposus veya anulus fibrosus merkezli açıklama çerçeveleri, aynı omurga içindeki segmentler arasında dejenerasyon derecesinin, ağrı fenotiplerinin ve Modic değişikliklerinin dağılımının neden önemli ölçüde farklılık gösterdiğini tam olarak açıklayamamaktadır (–). Son yıllarda, vertebral uç plakasının IVDD patogenezi içindeki rolü giderek daha fazla ilgi görmektedir (). TwinsUK Kaydı’ndan elde edilen büyük, popülasyon tabanlı bir MRG çalışması, vertebral uç plakası defektlerinin tüm lomber seviyelerde IVDD ile güçlü ve bağımsız bir şekilde ilişkili olduğunu göstermiştir; toplam uç plakası skoru (TEP skoru) ≥5 olduğunda, Pfirrmann derecelendirmesiyle tanımlanan IVDD prevalansı belirgin şekilde artmıştır (). TwinsUK kohortunun kesitsel analizinde, geleneksel MRG ile elde edilen daha yüksek uç plakası defekt skorları, daha yüksek Modic değişiklik prevalansı ile ilişkiliydi; ancak bu bulgular zaman sıralamasını belirlememekte veya CEP’e özgü patolojiyi tanımlamamaktadır (). Bununla birlikte, vertebral uç plakasının IVDD’ye spesifik olarak nasıl katkıda bulunduğının yeterince anlaşılamadığı bir gerçektir. Bu derleme öncelikle normal CEP’in fizyolojik rollerini ve dejenerasyonuyla birlikte ortaya çıkan yapısal ve fonksiyonel değişiklikleri özetlemektedir. Ardından, önerilen moleküler mekanizmaları özetleyerek destekleyici kanıtların kaynaklarını ve sınırlamalarını belirlemekte ve CEP değerlendirmesinin dejeneratif disk hastalığı olan hastalarda tanı, prognoz ve tedavi seçimine şu anda ne gibi ek değer kattığını incelemektedir. Birbirini dışlamayan üç olasılığı ele alıyoruz: CEP değişikliklerinin disk dejenerasyonunu başlatması, mevcut bir süreci şiddetlendirmesi veya ikincil bir sonuç olarak ortaya çıkması; ancak bunların insan IVDD’sinde nedensel bir rolü olduğunu önceden varsaymıyoruz. Metin boyunca, klinik gözlemleri ve insan dokusuyla ilgili bulguları, ex vivo, hayvan ve hücre bazlı deneylerden elde edilen mekanistik bulgulardan ayırarak klinik ekstrapolasyonun sınırlarını vurgulamaktayız.
2 Normal CEP’in fizyolojik rolleri: taşınım, mekanik tamponlama ve hücresel sınır arayüzleri
Normal intervertebral disk (IVD), nükleus pulposus (NP), anulus fibrosus (AF) ile superior ve inferior kıkırdak uç plakalarından (CEP) oluşur ve yük aktarımını, darbe tamponlamasını ve çok düzlemli hareketin düzenlenmesini entegre eden kompozit bir yapıdır (–). CEP, intervertebral disk ile kemiksi uç plakası (BEP) arasında yer alır. NP ve iç AF’nin kranial ve kaudal yüzeylerini kaplayan ince bir kıkırdak arayüzüdür ve bölgesel lifli bağlantılar aracılığıyla disk–vertebral yapısal entegrasyona katkıda bulunur (). Artan kanıtlar, CEP’in intervertebral disk homeostazını sürdürmede önemli bir rol oynadığını göstermektedir. Fizyolojik olarak CEP’in üç temel işlevi vardır: madde alışverişi (), mekanik tamponlama () ve doku sınırlarının korunması (). Şekil 1’de gösterildiği gibi, normal CEP, IVD homeostazını korumak için madde taşınımını, mekanik tamponlamayı ve doku sınırı korumasını koordine eden entegre bir fizyolojik arayüz olarak işlev görür.
Olgun ve sağlıklı IVD’de NP ve iç AF büyük ölçüde avaskülerdir ve besinlerini esas olarak komşu vertebral kemik iliğindeki terminal kapiller yataklardan alırlar (). Glukoz ve oksijen gibi küçük kan kaynaklı moleküller, BEP’deki gözenekler veya kemik iliği temas kanalları aracılığıyla CEP’e ulaşır, CEP matrisinde konsantrasyon gradyanları boyunca ilerler ve ardından NP ile iç AF’ye difüze olur (); disk hücrelerinde glikoliz sonucu oluşan laktat gibi metabolik ürünler ise ters konsantrasyon gradyanı boyunca temizlenir (). Ancak CEP, pasif bir anatomik sınır değil, olgun IVD’de önemli bir seçici taşınım arayüzüdür. Madde bölünme ve difüzyon kapasitesi; moleküler boyut, konformasyon ve yüke, doku hidrasyonuna, porozitesine, proteoglikan ve kolajen bileşimine, mineralizasyon derecesine ve yüklenme durumuna bağlı olarak ortaklaşa belirlenir (, , ). Uç plakası kalsifikasyonu küçük moleküllü besinlerin ve metabolitlerin alışverişini önemli ölçüde kısıtlayabilirken, uç plakası proteoglikan kaybı matris geçirgenliğini anormal şekilde artırabilir (). Wong ve arkadaşları, düşük difüzyon kapasitesine sahip CEP’lerin daha yüksek kolajen, aggrecan ve mineral içeriklerine ve daha düşük kolajen çapraz bağlanma olgunluğuna sahip olduğunu bulmuşlardır. Bu tür uç plakalarından besin alan NP hücreleri daha kısa bir hayatta kalma mesafesine sahipti ve ACAN, COL2A1 ve MMP-2 ekspresyonunda azalma gösterdi; bu da uç plakası matris anormalliklerinin NP hücrelerinin matris sentezini ve yeniden modellenmesini bozulmuş besin taşınımı yoluyla baskılayabileceğini göstermektedir ().
CEP aynı zamanda disk içi basınç dağılımına ve yük aktarımına katkıda bulunan ve NP’nin anormal dışbükeyliğini engelleyen önemli bir mekanik tampon arayüzüdür (). Buchweitz ve arkadaşları, insan servikal intervertebral disklerinin farklı bölgelerinin bifazik mekanik özelliklerini karşılaştırmış ve servikal CEP’nin agregat modülüsünün NP ve AF’den önemli ölçüde daha yüksek olduğunu, şişme basıncının ise NP’den önemli ölçüde daha yüksek olduğunu tespit etmiştir; sonlu eleman analizi ayrıca etkin gerilimin esas olarak CEP bölgesinde yoğunlaştığını göstermiştir (). Hu ve arkadaşları, sıçanların kaudal intervertebral disklerine sirkadiyen aşırı aksiyel yükleme uygulamış ve yüklenme süresi arttıkça kıkırdak uç plakasında ilerleyici incelme, mikroporların kaybı ve yapısal yırtılma ile birlikte aggrecan ve tip II kolajen ekspresyonunda azalma, Schmorl nodüllerinin oluşumu, NP dehidrasyonu ve fibrozu ile AF’nin düzensizleşmesi gözlemlemiştir. Sıçan kaudal yüklenme modelinde, CEP’nin yapısal bozulması disk dejenerasyonu ile birlikte meydana gelmiştir; bu bulgular, sürekli aşırı yüklemenin taşıma ve disk homeostazını etkileyebileceği olası bir yol sunsa da bu sıralamanın insanlarda geçerli olduğunu kanıtlamamaktadır ().
Sınır koruma açısından CEP, NP’yi subkondral kemikten ayırarak nispeten kapalı bir NP mikroçevresinin korunmasına yardımcı olur ve bir dereceye kadar anormal kan damarlarının, sinirlerin ve inflamasyonla ilişkili bileşenlerin diske girmesini sınırlar (). Fields ve arkadaşları tarafından yapılan sağlam insan torakolomber hareket segmentlerinin histolojik analizi, uç plaka lezyonlarının intervertebral disk fissürlerine göre önemli ölçüde daha fazla sinirle donatıldığını göstermiştir. PGP9.5-pozitif sinirler, yapısal uç plaka defektlerinin yaklaşık %90’ında ve fibrovasküler uç plaka iliğinin %88,8’inde tespit edilmiş olup, uç plaka defekt bölgelerindeki sinir sayısı radyal AF fissürlerindeki sayıdan önemli ölçüde daha fazlaydı. Uç plaka defektlerinin dörtte üçünden fazlasına anormal kemik iliği yeniden yapılanması eşlik etmiştir; bu da uç plaka bariyerinin bozulmasının intervertebral disk ile vertebral kemik iliği arasında inflamatuar ve nörovasküler iletişimi kolaylaştırabileceğini göstermektedir (). Son tek hücreli transkriptomik çalışmaları, CEP’nin statik bir bariyer olmadığını, aksine uç plakanın içsel hücresel nişi tarafından aktif olarak korunduğunu göstermektedir. Kuchynsky ve arkadaşları, bulk RNA-seq ve tek hücreli RNA-seq kullanarak CEP’nin homojen bir kondrosit popülasyonundan oluşmadığını, bunun yerine kondrositlerin, kondroprojenitör hücrelerin, MSC’lerin ve multipotent kök hücrelerin birden fazla alt popülasyonunu içerdiğini bulmuşlardır; dejeneratif olmayan durumda bu hücreler dış matris (ECM) sentezi, strese direnç ve lokal onarıma katılırken, dejeneratif durumda hipertrofik kondrosit alt popülasyonları ve dejenerasyonla ilişkili hücre kümeleri ortaya çıkar ve buna hücre içi taşıma, mitokondrial fonksiyon ve translasyonel düzenleme ile ilgili yolların yeniden yapılanması eşlik eder. Bu bulgular, CEP homeostazının sadece ECM yapısına değil, aynı zamanda farklı hücre alt popülasyonlarının aktif düzenlenmesine ve bunların durum geçişlerine de bağlı olabileceğini göstermektedir ().
Toplu olarak bakıldığında, normal CEP aynı anda üç işlevi yerine getiren entegre bir arayüzdür: çözücü değişimi, basınç tamponlaması ve sınır koruması. Bir taşıma arayüzü olarak, besinlerin ve metabolitlerin intervertebral diske giriş ve çıkış verimliliğini düzenler; bir mekanik tampon arayüzü olarak, vertebral kemik desteği, NP hidrasyon basıncı ve AF gerilme kısıtlaması arasındaki yük aktarımını koordine eder; bir doku sınırı arayüzü olarak ise ECM sürekliliği ve yerleşik hücre nişi aracılığıyla düşük vaskülarite ve sınırlı immün maruziyetle karakterize edilen nispeten stabil bir NP mikroçevresini korur. Bu işlevler birbiriyle ilişkili olduğundan, CEP matris bileşiminde, mekanik özelliklerinde veya hücresel durumunda meydana gelen önemli değişiklikler lokal çözücü değişimini ve yük aktarımını etkileyebilir; bu tür değişikliklerin insan disk dejenerasyonunu ne ölçüde değiştirdiği ise belirsizliğini korumaktadır.
3 Kıkırdak uç plaka yetmezliği: yapısal dejenerasyondan fonksiyonel yetmezliğe
3.1 Yapısal dejenerasyon: incelme, fibroz ve kalsifikasyon
Normal CEP, birlikte kıkırdak benzeri ECM’yi oluşturan tip II kolajen ve proteoglikanlar açısından zengindir; nispeten homojen kalınlığı, düşük mineralizasyon derecesi ve sürekli doku sınırı yapısal bütünlüğünü destekler (). Yaşlanma, anormal mekanik yüklenme ve IVDD’nin ilerlemesiyle birlikte CEP’de bileşim, yapı ve fonksiyonda anormallikler ortaya çıkabilir; bunlar arasında fokal veya difüz incelme, matris dönüşümü ve kalsifikasyon yer alır (, –). CEP incelmeleri homojen olmaktan ziyade heterojen görünmektedir. Yaşla ilişkili hayvan çalışmaları, kıkırdak tabakada yeniden yapılanma ve ilerleyici kemikleşme gösterirken, insan kadavralarının lomber hareket segmentleri üzerinde yapılan bir UTE MRI çalışması, ortalama CEP kalınlığı ile Pfirrmann derecesi arasında anlamlı bir ilişki bulamamıştır. Bunun yerine, daha ileri dejenerasyonla birlikte daha yüksek kalınlık değişkenliği, fokal incelme ve kontur anormallikleri gözlemlenmiştir (, ). Bu bulgular, mekansal heterojenliğin ve yapısal bütünlüğün fokal kaybının, yalnızca ortalama CEP kalınlığından daha bilgilendirici olabileceğini göstermektedir.
CEP’nin yapısal yetmezliğinin bir diğer önemli fenotipi, kondrojenik fenotipin kaybı ve fibrozdur (). Normal kıkırdak uç plakası, hyalin kıkırdak benzeri bir matrise sahiptir ve matris homeostazı tip II kolajen ve aggrecan gibi kondrojenik bileşenlerin korunmasına bağlıdır. Dejeneratif insan uç plaka örnekleri, kıkırdak benzeri matris bileşenlerinde azalma ve fibrokıkırdak benzeri yeniden yapılanma gösterir, ancak kesitsel doku karşılaştırmaları bu değişikliklerin sırasını belirleyememektedir (, ). Xiao ve arkadaşları, insan dejeneratif CEP dokusunda tipik fibrokıkırdak değişiklikler gözlemlemişlerdir: dejeneratif CEP soluk sarı renkte görünmüş, düzensiz kıkırdak morfolojisine, fokal veya difüz subkondral kemik sklerozuna, belirgin şekilde azalmış Safranin O boyanmasına, düzensiz kondrosit dağılımına ve apoptotik ve hipertrofik fenotiplere sahipti ().
Kalsifikasyon ve kemikleşme ek yapısal anormallikleri temsil etmektedir. İnsan CEP örnekleri, artan dejenerasyon derecesiyle birlikte daha fazla kalsiyum birikimi gösterirken, tamamlayıcı organ kültür deneyleri mineralizasyonu doku hidrasyonundaki azalma ve bozulmuş glukoz-analog taşımasıyla ilişkilendirmiştir (). Sub-uc-plaka iskemisi, osteoporoz ve mekanik pertürbasyon hayvan modelleri de CEP kalsifikasyonuna veya kemikleşmesine yol açar, ancak bu modeller insan IVDD’de bu değişikliklerin zamansal sırasını belirleyememektedir (, ).
3.2 Taşıma yetmezliği: azalmış geçirgenlik, bozulmuş besin difüzyonu ve sınırlı laktat çıkışı
CEP taşıma fonksiyonundaki bozulmanın özü yalnızca “besin maddelerinin içeri girememesi” değil, omurlar arasındaki kapiller yatak ile NP arasında bir çözünen değişim arayüzü olarak genel kapasitesinin azalmasıdır. Bu durum özellikle geçirgenliğin ve çözünen difüzyon verimliliğinin düşmesi, konvektif değişimin zayıflaması ve laktat gibi metabolik atık ürünlerin dışarı atılmasının engellenmesiyle kendini gösterir (, –). Wu ve arkadaşları, sağlıklı insan CEP’lerinde glukoz ve laktatın görünür difüzyon katsayılarını doğrudan ölçmüş ve %0 gerinimde bunların ortalama çapraz bölgesel difüzyon katsayılarının sırasıyla 2.68 ± 0.93 × 10−7 cm2/s ve 4.52 ± 1.47 × 10−7 cm2/s olduğunu, merkezi bölgede genel olarak daha yüksek difüzyon gösterdiğini bulmuşlardır (). Ek sıkıştırma deneyleri, hem %10 hem de %20’lik basıncı gerinimin glukoz ve laktatın difüzyon katsayılarını önemli ölçüde azalttığını ve çözünen difüzyonunun doku gözenekliliği ile pozitif yönde ilişkili olduğunu göstermiştir. Bu da CEP’nin besin ve metabolitler için difüzyon kapasitesinin sabit bir değer olmadığını, gözenek yapısı ve mekanik gerinim tarafından ortaklaşa düzenlendiğini göstermektedir (). Sınırlı sıkıştırma testleri ve bifazik şişme modeli kullanarak DeLucca ve arkadaşları ayrıca, Pfirrmann derecesi 3 olan dejeneratif CEP’lerde geçirgenliğin, dejeneratif olmayan CEP’lere kıyasla yaklaşık %50–60 oranında azaldığını bulmuşlardır. Bu da CEP’nin sıvı geçirgenliğinin erken ila orta derecedeki dejenerasyon sırasında zaten önemli ölçüde bozulmuş olabileceğini göstermektedir (). Sonlu elemanlar modelinde, uç plakadaki kalsifikasyon ve deformasyon, disk içi glukoz dağılımını değiştirmiş ve canlı insan disklerinde doğrulanması gereken olası bir taşıma mekanizması sunmuştur (). Aynı bölgeden alınan insan kadavra CEP örneklerini kullanan Sampson ve arkadaşları, dinamik yüklemenin statik yüklemeye kıyasla CEP içi çözünen taşınımını önemli ölçüde artırdığını bulmuşlardır. Bu artış oranları 376 Da’lık sodyum floresenin için 1.85 ± 0.64 ve 4,000 Da’lık FITC-dekstran için 4.97 ± 3.05 olarak ölçülmüştür; bu etki en çok düşük gözenekliliğe sahip CEP’lerde belirginleşmiştir (). Bu durum, CEP’nin statik bir difüzyon bariyeri olmadığını ve fizyolojik yük dalgalanmaları altında sıvı akışı ile konvektif değişimin besin/metabolit değişimini sürdürmek için önemli telafi mekanizmaları olabileceğini göstermektedir (). Huang ve Gu’nun teorik çalışmaları ayrıca, dinamik sıkıştırmanın disk içi oksijen konsantrasyonunu artırdığını ve laktat birikimini azalttığını, statik sıkıştırmanın ise tam tersi etkilere sahip olduğunu göstermiştir; bu farklılıklar daha düşük uç plaka geçirgenliği koşullarında daha belirgindir ().
Bozulmuş taşıma fonksiyonunun çok sayıdaki sonucu arasında, kusurlu laktat temizlenmesi ve asidik mikroçevre özellikle önemlidir. NP hücreleri enerji üretimi için esas olarak glikolize dayanır, sürekli olarak glukoz tüketir ve laktat üretirler; bu nedenle fizyolojik koşullar altında bile intervertebral diskin merkezi bölgesi düşük oksijen, düşük glukoz ve yüksek laktat ile karakterize edilir (, ). Uç plakanın değişim kapasitesi azaldığında veya sürekli sıkıştırma çözünen taşınımını kısıtladığında, glukoz tükenmesi, laktat birikimi ve yerel asidifikasyon daha da şiddetlenebilir. In vitro çalışmalar, glukoz konsantrasyonları yaklaşık 0.5 mmol/L’nin altına düştüğünde ve birkaç gün boyunca bu seviyede kaldığında NP hücrelerinin hayatta kalmasının ciddi şekilde tehlikeye girdiğini göstermiştir; aşırı asidik bir ortam da hücre canlılığını azaltır. pH 6.0–6.2 aralığı hücre ölümünü belirgin şekilde artırırken, düşük pH düşük glukoz ile sinerjik etki gösterir (, ).
3.3 Mekanik bozulma: uç plaka kompozit arayüzü instabilitesi, mikrohasar ve kemik-kıkırdak yeniden modellenmesi
Lomber instabilite, anormal mekanik yüklenme veya tekrarlayan mikrohasarlar disk–uç plaka biriminin mekanik dengesini bozduğunda, uç plaka yerel mekanik adaptasyon başarısızlığına uğrayabilir ve zamanla anormal hücresel mekanosensör aktivite, kemik-kıkırdak arayüzünün yeniden modellenmesi, eş zamanlı porozlaşma ve skleroz ile yapısal kırılganlık gibi bir dizi değişiklik geliştirebilir (). Bu belirtiler arasında mikroçatlaklar, çöküntüler, kırıklar ve arayüz ayrılması gibi gözle görülür yapısal hasarların yanı sıra bunların sonucunda ortaya çıkan NP dekompresyonu, AF stres yoğunlaşması, değişmiş yük yolları ve anormal mekanotransduksiyon da bulunur. Biyomekanik çalışmalar, yerel uç plaka hasarının yükü komşu dokulara yeniden dağıtabileceğini ve böylece daha ileri doku tepkilerine katkıda bulunabileceğini öne sürmektedir; bunun hastalarda ilerleyici arayüz başarısızlığına yol açıp açmadığı ise belirsizliğini korumaktadır (, ). Uç plakanın mekanik bozulması dejeneratif ilerlemenin bir sonucu olabilir, ancak aynı zamanda yapısal bozulmayı, bozulmuş trans-uç plaka taşınımını ve ağrıyla ilişkili değişiklikleri şiddetlendiren önemli bir patolojik bağlantı olarak da işlev görebilir (, ). Uç plaka hasarı ve anulus fibrosus hasarı belirgin şekilde farklı biyomekanik fenotiplere yol açabilir: Uç plaka hasarı esas olarak aksiyel yüklenmeyle ilgili parametreleri etkiler; bu da artan aksiyel hareket aralığı ve aksiyel histerezis, azalan çekme sertliği ve aksiyel nötr bölge sertliği ile stres gevşemesinin daha kısa zaman sabiti ile kendini gösterir. Buna karşılık, anulus fibrosus hasarı esas olarak burulma stabilitesini bozar; bu da tork aralığında, burulma sertliğinde ve burulma nötr bölge sertliğinde önemli azalmalarla sonuçlanır (). Alexeev ve arkadaşları in vitro bir uç plaka delaminasyon modeli oluşturmuş ve intervertebral disk yırtığının her zaman merkezi anulus fibrosusta başlamadığını, aksine genellikle uç plakaya bitişik kenar kırıkları ve delaminasyon şeklinde anulus fibrosus–uç plaka birleşim yerinde meydana gelebileceğini bulmuşlardır (). Sürekli anormal yüklenme altında, uç plakanın mekanik bozulması kemik-kıkırdak arayüzünün yeniden modellenmesine ve sklerozuna doğru ilerleyebilir. Hee ve arkadaşları bir tavşan modelinde, 28 gün süren sürekli aksiyel sıkıştırmanın intervertebral disk yüksekliğinde azalmaya, kıkırdak uç plakasında kemikleşmeye, hücre ve ekstraselüler matrikste azalmaya ve kemik uç plaka içindeki vasküler kanalların hacminin düşmesine neden olduğunu göstermiştir. Sıkıştırmanın kaldırılmasından sonra bazı histolojik değişiklikler iyileşme göstermiş ve distraksiyon intervertebral disk yüksekliğinin ve vasküler kanalların restorasyonunu daha net teşvik etmiştir; ancak sıkıştırmanın neden olduğu bazı uç plaka kemikleşmeleri tam olarak geri döndürülememiştir ().
3.4 Hücresel-immün bozulma: hücre kaderi geçişleri ile anormal vaskülarizasyon ve innervasyon
Dejenere olmuş CEP dokusu, yerleşik hücre durumlarındaki değişiklikler, immün hücre popülasyonları, vasküler yeniden yapılanma ve duyu innervasyonu ile ilişkilidir. İnsan transkriptomik çalışmaları hücresel heterojenliğe dair kanıtlar sunarken, deneysel modeller immün, vasküler, osteojenik ve nöral bileşenler arasında olası etkileşimler olduğunu göstermektedir. Tek hücreli transkriptomik çalışmaları, bu hücresel durum geçişi için önemli kanıtlar sağlamıştır. Sağlıklı insan IVD’lerinin tek hücreli atlası, bu bölgenin sadece stromal hücreler, perisitler, endotel hücreleri, kan hücreleri ve progenitör benzeri popülasyonları değil, aynı zamanda en az üç farklı SOX9+ kondrosit sınıfını da içerdiğini göstermiştir; bu sınıflar daha ileri düzeyde altı fonksiyonel alt popülasyona (C1-C6) ayrılmıştır. ECM homeostazına yaptıkları katkıya göre bu alt popülasyonlar düzenleyici, homeostatik ve efektörle ilgili durumlar olarak sınıflandırılmıştır: C1 ve C2 alt popülasyonları ağırlıklı olarak anulus fibrosus/kondril endplak (AF/CEP) birleşim yerinde yerleşmiştir; C3 ve C4 alt popülasyonları ACAN ve COL2A1’i yüksek oranda eksprese etmiş ve tipik bir matris-bakım fenotipi sergilemiştir; C5 ve C6 alt popülasyonları ise PRG4 ve CNMD gibi koruyucu moleküller açısından özel olarak zenginleşmiştir. Bu atlas özellikleri, kondril endplakın homojen bir hyalin kıkırdak tabakasından çok uzak olduğunu, bunun yerine homeostatik bakım, stres yanıtları ve doku düzenlemesi gibi çok boyutlu fonksiyonları entegre eden bir mikroekosistem oluşturduğunu göstermektedir (). Dejenere olmuş insan endplaklarının tek hücreli sekanslamasıyla Shi ve arkadaşları, endplak hücrelerini kondroblastlar, düzenleyici kondrositler, homeostatik kondrositler, prehipertrofik kondrositler, fibrokondral kondrositler, proliferatif kondrositler ve hipertrofik kondrositler olmak üzere daha ayrıntılı olarak ayırmış, aynı zamanda makrofaj ve T/NK hücre popülasyonlarını da tespit etmiştir. Pseudotime analizi, biri enflamasyonla ilgili genlerle zenginleşmiş, diğeri ise ECM ile ilgili genlerle zenginleşmiş iki olası hücre durumu trajektorisini ortaya koymuştur; bu hesapsal trajektoriler, hastalarda hücre farklılaşmasının zaman içinde nasıl gerçekleştiğini doğrudan göstermemektedir (, ). Yamamoto ve arkadaşları, IVDD sırasında hematojen makrofajların esas olarak endplak çevresinde ve dış anulus fibrosusta dağıldığını ve polarizasyon durumlarında değişikliklere uğradığını gözlemlemişlerdir; bu da endplak komşu bölgesinin dejeneratif immün yanıtlar için önemli bir giriş noktası olabileceğini düşündürmektedir (). Hayvan modelleri ayrıca endplak dejenerasyonunu osteoklast rekruitmanı, makrofaj birikimi, anjiyojenik yeniden yapılanma ve skleroz ile ilişkilendirmektedir; deneysel tükenme veya sinyal yolu manipülasyonu bu fenotiplerden birkaçını hafifletebilmektedir (, , ). Bu çalışmalar, test edilen modellerde fonksiyonel immün–kemik–vasküler eşleşmeyi desteklese de, bunun insan hastalığındaki zamansal rolünü tanımlamamaktadır. İnsan kondril endplak örneklerinde, CEP içindeki TUJ1-pozitif duyu sinir liflerinin yoğunluğu, şiddetli bel ağrısı olan hastalarda hafif ağrısı olanlara göre önemli ölçüde daha yüksekti; lomber omurga instabilitesi olan sıçanlarda ise kaudal CEP’de benzer şekilde belirgin bir sinir lifi artışı gözlemlenmiş olup buna endplak stres konsantrasyonu, artmış porozite, yükselmiş enflamatuar faktör seviyeleri ve ağırlaşmış dejenerasyon eşlik etmiştir; bu da anormal bir mekanik ortamın dejenere olmuş endplak içine duyu sinirlerinin sızmasını teşvik edebileceğini göstermektedir (). Şekil 2’de özetlendiği gibi, yapısal, taşıma, mekanik ve hücresel–immün anormallikler CEP ve komşu endplak bölgesinde sabit bir sırayı takip etmek yerine bir arada var olabilir. İnsan görüntüleme ve doku çalışmaları endplak ve disk anormallikleri arasındaki ilişkileri belgelemektedir; buna karşın ex vivo, hücre ve hayvan çalışmaları bu değişikliklerin nasıl etkileşime girebileceğine dair olası mekanizmalar sunmaktadır. Mevcut insan verileri, CEP fonksiyon bozukluğunun IVDD’yi başlatıp başlatmadığını, mevcut dejenerasyonu şiddetlendirip şiddetlendirmediğini veya ikincil olarak ortaya çıkıp çıkmadığını henüz belirlememiştir; bu roller hastalar ve hastalık evreleri arasında değişebilir.
4 Kondril endplakın IVDD’deki rolünün altında yatan mekanizmalar
Aşağıda tartışılan mekanizmalar, farklı soruları ele alan çeşitli kanıt türleriyle desteklenmektedir. Bu nedenle, bu bölüm boyunca insan klinik ilişkileri, insan CEP dokusundaki gözlemler, ex vivo veya hücre tabanlı deneyler ve hayvan müdahaleleri birbirinden ayırt edilmiştir. İnsan doku ilişkileri zamansal nedenselliği kanıtlamazken, deneysel manipülasyon test edilen model içinde fonksiyonel etkileri gösterse de tek başına klinik faydayı veya hastalardaki terapötik etkinliği kanıtlamaz.
4.1 Enflamasyon
Enflamasyon, IVDD sırasında hücresel hasarı, matris yıkımını ve doku mikroçevresinin dengesizliğini birbirine bağlayan önemli bir mekanizmadır (). Kondril endplak, vertebral kemik iliği ile intervertebral disk arasında yer alır; sadece besin taşınımını ve metabolik atıkların temizlenmesini sağlamakla kalmaz, aynı zamanda anormal enflamatuar mediatörlerin doku sınırları boyunca yayılmasını sınırlayan kilit bir bariyer oluşturur. Kondril endplak yapısal hasara, kalsifikasyona veya matris yeniden yapılanmasına uğradığında, bariyer ve taşıma fonksiyonları zayıflar; bu da enflamatuar yanıtların gelişimini kolaylaştırabilir (). CEP dejenerasyonunda rol oynayan başlıca enflamatuar sinyal yolları, bunların yukarı akış uyaranları, aşağı akış efektörleri ve patolojik sonuçları Tablo 1’de özetlenmiştir.
| Çalışma | Örnek/model | Anahtar sinyal yolu | İnsan bulguları | Deneysel bulgular |
|---|---|---|---|---|
| Mengis ve ark., 2024 () | İnsan CEP dokusu, primer CEPC’ler ve eşleştirilmiş CEP eksplantları | TLR2/6 aktivasyonu | Modic tip I değişiklikleriyle ilişkili örneklerde TLR2 ekspresyonu daha yüksekti | TLR2 aktivasyonu: IL-6 ↑, IL-8 ↑, CCL2 ↑, MMP1/3/9/13 ↑, GAG salınımı ↑; TL2-C29 tedavisi: enflamatuar ve katabolik yanıtlar ↓ |
| Zhao ve ark., 2025 () | İnsan CEP dokusu, EPC’ler ve sıçan IVDD modeli | CEBPE–LTF–JAK2/STAT3 geri bildirim döngüsü | Myelopati cerrahisinden alınan dejeneratif servikal CEP’lerde CEBBE seviyesi, travmadan elde edilen örneklere göre daha düşüktü (her grupta 15 örnek). | CEBPE knockdown: LTF ↓, p-JAK2/p-STAT3 ↑, IL-1β/TNF ↑, Kolajen II ↓, MMP13/RUNX2/OPN ↑ ve kalsifikasyon ↑; CAP-Lipo@CEBPE: CEBBE ve Kolajen II ↑, JAK2/STAT3 aktivasyonu, ECM yıkımı, CEP kalsifikasyonu ve IVDD şiddeti ↓ |
| Ao ve ark., 2025 () | LBP/IVDD fare modeli; döngüsel çekme gerilimi ile işlenmiş endplak kondrositleri | TrkB–CREB–BDNF pozitif geri bildirim döngüsü | Rapor edilmemiş | BS + LSI: CEP dejenerasyonu ↑, endplak innervasyonu ↑, TrkB/BDNF ↑; CTS: TrkB ↑, NF-κB aktivasyonu ↑, enflamatuar yanıt ↑; siBDNF veya ANA-12: enflamasyon ↓; ANA-12 in vivo: CEP enflamasyonu ↓, LBP ile ilişkili davranışlar ↓ |
| Cao ve ark., 2026 () | İki ayaklı duruş fare modeli; Piezo1 kondrosit-spesifik knockout fareleri; 70 kPa basınca maruz bırakılan primer kondrositler | Piezo1–Ca2+–F-aktin–YAP/TEAD–NLRP3 ekseni | Rapor edilmemiş | Basınç/Piezo1 aktivasyonu: Ca2+ girişi ↑, YAP nükleer aktivasyonu ↑, NLRP3/ASC/IL-1β ↑, MMP3/MMP13 ↑, RUNX2/COL10 ↑, COL2/SOX9 ↓, ROS ve mitokondrial disfonksiyon ↑; Piezo1 inhibisyonu veya knockout: CEP dejenerasyonu ve kalsifikasyonu ↓ |
| Kuhn ve ark., 2023 () | İnsan dejeneratif EP koşullandırılmış ortamı ve primer AF, NP ve EP hücreleri | Terminal kompleman aktivasyonu | Rapor edilmemiş | Kompleman aktivasyonu: C3a/C5a ve C5b-9 birikimi ↑, ADAMTS4/MMP1/COX2 ↑; dejeneratif EPCM veya CTSD: C5 klibi ve C5a üretimi ↑; eculizumab: C5a/C5b-9 ↓, ADAMTS4/MMP1/COX2 ↓ |
İnsan CEP örneklerinde Modic tip I değişikliklerinin yakınında artmış TLR2 ekspresyonu gözlemlenirken, CEP hücrelerinin ve eksplantların TLR2/6 ile uyarılması, TLR2 inhibisyonu ile zayıflayan inflamatuar ve katabolik yanıtları tetikledi (). Bu bulgular insan CEP dokusunun doğuştan gelen immün yanıt kapasitesini desteklese de TLR2 aktivasyonunun dejenerasyondan önce mi meydana geldiğini yoksa hastalarda semptomlara mı katkıda bulunduğunu belirlememektedir (). Dejenerasyon geçirmiş insan CEP dokusunda CEBPE ekspresyonu azalmışken, deneysel manipülasyonlar inflamatuar aktivasyonu matris kaybı ve kalsifik farklılaşmaya bağlayan bir CEBPE–LTF–JAK2/STAT3 geri bildirim döngüsünü destekledi (). İnsan verileri bir ilişki olduğunu gösterse de bu yolun fonksiyonel rolü esas olarak deneysel manipülasyonlardan elde edilmiştir (). Fare modellerinde ve mekanik olarak uyarılan endplate kondrositlerinde, TrkB–CREB–BDNF sinyallemesi CEP inflamasyonu, artmış sinirlenme ve ağrı benzeri davranışlarla ilişkilendirilirken, yolun inhibisyonu bu fenotipleri azalttı (). Bu bulgular, test edilen deneysel sistemlerde TrkB sinyalleşmesinin fonksiyonel bir rolünü desteklese de bunun hastalarda ağrı oluşumu veya tedavi yanıtıyla olan ilgisi bilinmemektedir. Sıkıştırma deneyleri ve farelerde kondrosit-spesifik Piezo1 nakavtı, mekanik olarak indüklenen CEP inflamasyonu, matris bozulması ve kalsifik değişikliklerde Piezo1–YAP/TEAD–NLRP3 sinyalleşmesinin fonksiyonel bir rolünü desteklemektedir (). Bu, mekanoinflamatuar sinyalleşme için modele özgü nedensel kanıt sunsa da buna karşılık gelen insan fonksiyonel veya klinik doğrulaması mevcut değildir. Dejeneratif insan endplate dokusundan salınan faktörler, annulus fibrosus hücrelerinde komplemanı aktive etti ve katabolik yanıtları indükledi; bu da endplate-disk iletişimi için potansiyel bir parakrin yolu desteklemektedir (). Bu mekanizma insan kaynaklı ex vivo/in vitro sistemlerde gösterilmiş olsa da hastalarda in vivo olarak doğrulanmamıştır. Şekil 3, insan kaynaklı dokular ve deneysel modellerde CEP disfonksiyonuyla ilişkili inflamatuar ve mekanoinflamatuar yolları özetlemektedir. Bu çalışmalar topluca, CEP içinde inflamatuar yanıt kapasitesini ve mekanoinflamatuar amplifikasyonu desteklemektedir. Ancak mevcut kanıtlar, hastalarda CEP patolojisini hangi yolun başlattığını, semptomatik omurga seviyesini belirlediğini veya tedaviye yanıtı öngördüğünü ortaya koymamaktadır.
4.2 Oksidatif stres
Oksidatif stres, esas olarak mitokondriyal disfonksiyonu, antioksidan yanıtları ve hücreler arası sinyalleşmeyi inceleyen deneysel çalışmalar aracılığıyla CEP hücresel hasarı ve matris disregülasyonunda rol oynamaktadır (, ). Deneysel çalışmalar, CEP hücrelerindeki oksidatif stresi ferritinofaji ve mitokondriyal kalite kontrolü gibi intraselüler süreçlerle ilişkilendirirken, eksozomal sinyalleşme CEP kaynaklı stres sinyallerinin NP hücrelerini etkileyebileceği ayrı bir potansiyel yol sunmaktadır. CEP dejenerasyonunda yer alan başlıca oksidatif stresle ilişkili sinyal yolları, ana moleküler arabirimleri, hücresel etkileri ve patolojik sonuçları Tablo 2’de özetlenmiştir.
| Çalışma | Örnek/model | Ana yol | İnsan bulguları | Deneysel bulgular |
|---|---|---|---|---|
| Wang ve ark., 2025 () | İnsan CEP dokusu, primer fare CEPC’leri ve LSI-indüklenmiş IDD fareleri | YAP–TEAD1–NCOA4 aracılı ferritinofaji | Disk herniasyonu olan 14 hastadan alınan cerrahi CEP örneklerinde, YAP ile ilişkili boyanma, eş zamanlı Pfirrmann şiddetine göre farklılık gösterdi. | Dejeneratif CEP/oksidatif stres: YAP/TEAD1/NCOA4 ↑, ferritinofaji ve Fe2+ birikimi ↑, GPX4/FTH/COL2 ↓, ROS/MDA/MMP3/CTGF/COL10/RUNX2 ↑. |
| Bian ve ark., 2025 () | İnsan CESC’leri ve CESC kaynaklı eksozomlar; H2O2 ile tedavi edilmiş insan NPC’leri; farelerde ponksiyon-indüklenmiş IVDD modeli | S-Eksozomal miR-29b-3p–FOXO3 ekseni | Rapor edilmemiş | S-Eksozomlar: miR-29b-3p ↑, FOXO3/CAT/SOD1/SOD2/PRDX1 ↓, ROS/γ-H2AX/P16/P21/SA-β-gal ↑, ACAN/COL2 ↓, IVDD şiddeti ↑. |
| Kang ve ark., 2020 () | H2O2’ye maruz kalan insan dejeneratif CEP kondrositleri; farelerde ponksiyon-indüklenmiş IDD modeli | Parkin aracılı mitofaji ve Nrf2 antioksidan sinyalleşmesi | Rapor edilmemiş | H2O2: intraselüler/mitokondriyal ROS ↑, mPTP açılması ↑, ΔΨm/ATP ↓, sitokrom c salınımı/kaspaz-3/apoptoz ↑; Parkin aracılı mitofaji ve Nrf2/SOD2/HO-1/NQO1 ↑ adaptif yanıtlar olarak. |
Oksidatif stres ayrıca YAP/TEAD1/NCOA4 aracılı ferritinofaji yoluyla demir bağımlı hücre hasarıyla da kesişmektedir (). Deneysel eksozom çalışmalarında, miR-29b-3p ile zenginleştirilmiş senescent CEP kök hücre kaynaklı veziküller, NP hücrelerinde FOXO3 ile ilişkili antioksidan savunmaları bozmuş ve oksidatif hasarı ve senesansı teşvik etmiştir (). Bu, olası bir CEP-to-NP parakrin mekanizmasını desteklese de insan disklerinde in vivo olarak büyüklüğü ve ilgisi henüz doğrulanmamıştır. Kang ve ark., oksidatif stresin kondrositlerde mitokondriyal reaktif oksijen türlerinin (ROS) birikimine, membran potansiyelinde azalmaya, ATP üretiminde düşüşe ve mitokondriyal bağımlı apoptoza neden olabileceğini; buna eşlik eden Parkin aracılı mitofaji ve Nrf2 antioksidan yolunun telafi edici aktivasyonunu bulmuşlardır. Parkin, hasarlı mitokondrileri temizleyerek mitokondriyal homeostazı korurken, Nrf2, SOD2, HO-1 ve NQO1’i yukarı regüle ederek antioksidan savunmaları güçlendirir; Parkin veya Nrf2’den herhangi birinin susturulması ROS birikimini, mitokondriyal disfonksiyonu ve apoptozu şiddetlendirebilir (, ). Şekil 4, mitokondriyal hasar, antioksidan savunma ve CEP–NP parakrin sinyalleşmesini içeren, deneysel olarak ilişkilendirilmiş redoksa duyarlı yolları özetlemektedir. Genel olarak, bu çalışmalar oksidatif stresin CEP disfonksiyonunun olası bir bileşeni olduğunu gösterse de mevcut kanıtlar ağırlıklı olarak deneyseldir ve oksidatif stresle ilişkili hiçbir ölçüm, semptomatik CEP hastalığının klinik bir belirteci olarak doğrulanmamıştır.
4.3 Otofaji
Otofaji, kondrositlerin proteostazı sürdürdüğü, hasarlı organelleri temizlediği ve hipoksiye, besin sınırlamasına ve mekanik yüklenmeye adapte olduğu önemli bir endojen koruyucu mekanizmadır (). Ancak IVDD sırasında otofaji tek yönlü koruyucu bir etki göstermez; biyolojik etkileri uyarıcı türü, yük yoğunluğu, süre ve otofajik akışın bütünlüğünden ortaklaşa etkilenir. Deneysel CEP hücresi çalışmaları, korunan otofajik akışın belirli koşullar altında hasarı sınırlayabileceğini, aksine bozulmuş akışın hücresel ve matris anormalliklerini şiddetlendirebileceğini göstermektedir; bunun insan IVDD’sindeki net etkisi bilinmemektedir (). CEP dejenerasyonunda yer alan başlıca otofaji ile ilişkili düzenleyici yollar, yukarı akış uyarıcıları, otofajik aktivite veya akış üzerindeki etkileri ve aşağı akış patolojik sonuçları Tablo 3’te özetlenmiştir.
| Çalışma | Örnek/model | Ana sinyal yolu | İnsan bulguları | Deney bulguları |
|---|---|---|---|---|
| Sun ve ark., 2026 () | İnsan CEP dokuları ve birincil hCEPC’ler; sıçan IVDD modeli | Piezo1–Ca2+–NF-κB/p65–NAT10–ac4C/mTOR–otofaji ekseni | Daha şiddetli dejenerasyona uğramış insan CEP dokusunda NAT10 seviyesi daha yüksekti; doku karşılaştırması kesitseldi. | Aşırı basınc: Piezo1/Ca2+ girişi ↑, p-P65/NAT10 ↑, mTOR ac4C modifikasyonu ve mRNA stabilitesi ↑, mTOR ↑, sürdürülen otofaji ↓, apoptoz ↑, ACAN/COL2A1 ↓. |
| Xiao ve ark., 2020 () | İnsan CEP dokuları; birincil insan CEPC’ler; lomber instabilite sıçan modeli | Mekanik gerilme–otofaji ekseni | Otofaji ile ilişkili belirteçler insan servikal CEP örneklerinde incelendi; prospektif klinik doğrulama bulunmuyordu. | Düşük yoğunluklu gerilme: proliferasyon sürdürüldü; yüksek yoğunluklu gerilme: apoptoz ↑, sitoskelet yeniden yapılanması ↑, ACAN/COL2/SOX9 ↓; Beclin1 ve LC3-II/LC3-I geçici olarak ↑. |
| Luo ve ark., 2026 () | İnsan IVDD’den türetilmiş EPC’ler; mekanik olarak yüklenmiş birincil EPC’ler; sıçan IVDD modeli | hsa_circ_0101645–miR-1304-5p–BNIP3 ekseni | Daha küçük, kesitsel bir cerrahi CEP örneğinde (6 düşük dereceli ve 9 daha yüksek dereceli disk) sirkRNA seviyesi daha yüksekti. | IVDD/mekanik stres: hsa_circ_0101645 ↑, miR-1304-5p ↓, BNIP3 ↑, otofajik akış ↑, apoptoz ↑, hücre canlılığı ↓, COL2/ACAN ↓, MMP3/MMP13 ↑. |
| Luo ve ark., 2021 () | Normal ve TBHP ile dejenerasyona uğramış sıçan CESC’den türetilmiş eksozomlar; sıçan NPC’leri; sıçan IVDD modeli | CESC’den türetilmiş eksozomlar–PI3 K/AKT–otofaji ekseni | Bildirilmedi | CEP/CESC dejenerasyonu: IL-6/TNF-α/IL-1β/MMP13 ↑ ve eksozomal koruyucu kapasite ↓; N-Exos vs. D-Exos: p-AKT/otofaji ↑, LC3A/B ve Beclin-1 ↑, NPC apoptozu/kesilmiş kaspaz-3/Bax ↓, Bcl-2 ve COL2 ↑. |
| Zhang ve ark., 2019 () | Birincil sıçan EPC’lerinde TBHP ile indüklenen oksidatif stres; sıçan IVDD modeli | Sirt1–otofaji ekseni | Bildirilmedi | Oksidatif stres: otofajik akışta bozulma, apoptoz ve kalsifikasyon ↑; Bax/kesilmiş kaspaz-3/RUNX2/OCN ↑, Bcl-2 ↓. Sirt1 aktivasyonu: LC3-II/LC3-I ve Beclin-1 ↑, p62 ↓, otofajik akış ↑, apoptoz ve kalsifikasyon ↓. |
| Chen & Jiang, 2022 () | Sıçan CESC’den türetilmiş eksozomlar; TBHP ile tedavi edilmiş sıçan NPC’leri; iğne ponksiyonu ile indüklenen sıçan IVDD modeli | CESC-eksozomal miR-125-5p–SUV39H1 ekseni | Bildirilmedi | N-CESC-exo vs. D-CESC-exo: NPC apoptozu/Bax/MMP13/p62 ↓, Bcl-2/ACAN/LC3-II/I/GFP-LC3 ↑; miR-125-5p doğrudan SUV39H1’i hedef aldı; eksozomal miR-125-5p: SUV39H1 ↓, apoptoz ve ECM yıkımı ↓, otofaji ile ilişkili aktivite ↑; SUV39H1 aşırı ekspresyonu bu etkileri tersine çevirdi |
| Wang ve ark., 2021 () | ATDC5 kıkırdak uç plakası hücre modeli; 293 T çift-lüsiferaz raporör deneyi | miR-142-3p/HMGB1 ekseni; miR-142-3p knockdown’ı | Bildirilmedi | miR-142-3p knockdown’ı HMGB1 ekspresyonunu artırdı, proliferasyonu ve migrasyonu azalttı, G0/G1 hücre döngüsü durmasına neden oldu ve apoptoz ile otofajiyi teşvik etti. |
Mekanik yükleme çalışmaları, CEP hücrelerinde otofajinin bağlama bağımlılığını göstermektedir. Aşırı basıncın Piezo1–NF-κB/NAT10–mTOR sinyallemesi yoluyla koruyucu otofajiyi baskıladığı bildirilirken, gerilme yüklemesi apoptozu ve matris kaybını sınırlayabilen yoğunluk ve zamana bağlı otofajik yanıtlar üretti (, ). Buna karşılık, patolojik mekanik stres altında BNIP3 ile ilişkili otofajik aktivasyon, apoptoz ve matris dejenerasyonu ile birlikte meydana geldi (). Bu görünüşte çelişkili bulgular, otofajinin biyolojik sonucunun, tek tip faydalı veya zararlı bir etkiden ziyade yükleme paradigmasına ve otofajik düzenlemenin durumuna bağlı olduğunu göstermektedir. FOXO-, Nrf2/Keap1- ve Sirt1 ile ilişkili çalışmalar ayrıca otofajiyi stres adaptasyonu, antioksidan savunma ve kondrojenik fenotipin korunmasıyla ilişkilendirmektedir (–). Bu yolların deneysel olarak güçlendirilmesi genellikle apoptozu, matris kaybını veya kalsifik farklılaşmayı azaltırken, bunların bozulması hasarı şiddetlendirdi. Bu bulgular, belirli deneysel koşullar altında koruyucu bir rolü desteklese de, otofajiyi artırmanın klinik olarak tanımlanmış bir hasta alt grubuna fayda sağlayacağını kanıtlamamaktadır. CEP kök hücrelerinden türetilmiş eksozomların da PI3K/AKT ve miR-125-5p/SUV39H1 gibi yollar aracılığıyla NP hücrelerinde otofajiyi ve hayatta kalmayı modüle ettiği bildirilmiştir (, ). Normal ve dejeneratif CEP’den türetilmiş veziküller deneysel sistemlerde farklı etkiler gösterdi, bu da CEP–NP iletişimine olası bir parakrin katkıyı desteklemektedir. Böyle bir sinyalleşmenin insan IVDD’sinde in vivo olarak niceliksel olarak önemli bir role sahip olup olmadığı belirsizliğini korumaktadır. Ek hücre tabanlı çalışmalar, miR-142-3p/HMGB1 de dahil olmak üzere miRNA bağımlı otofaji düzenlemesini içermekle birlikte, bu bulgular mekanistik olarak henüz ön aşamadadır (). Şekil 5, mekanik, oksidatif ve inflamatuar strese karşı deneysel olarak ilişkilendirilen otofaji ile ilgili yanıtları ve önerilen CEP–NP eksozomal etkilerini özetlemektedir.
Toplu olarak bakıldığında, incelenen çalışmalar, otofajinin tek tip koruyucu veya zararlı bir rolden ziyade bağlama bağımlı düzenlenmesini desteklemektedir. Fonksiyonel kanıtların çoğu mekanik, oksidatif veya inflamatuar stres altındaki hücrelerden ve hayvan modellerinden gelmektedir ve otofaji durumunun hastalarda tekrarlanabilir bir şekilde ölçülüp ölçülemeyeceği veya tedaviyi yönlendirmek için kullanılıp kullanılamayacağı henüz bilinmemektedir.
4.4 Ferroptoz
Ferroptoz, lipid peroksidasyonu ve GPX4 bağımlı antioksidan savunmanın bozulması ile karakterize edilen, demire bağımlı düzenlenmiş bir hücre ölümü biçimidir (, ). CEP dejenerasyonuna ilişkin deneysel çalışmalar, ferroptotik hasarda değişmiş demir alımını, ferritin döngüsünü ve lipid-peroksit savunmasını içermektedir. Bu bulgular, ferroptozu insan IVDD’sinde baskın bir hücre ölümü biçimi olmaktan ziyade, CEP hücre kaybının ve matris bozulmasının potansiyel mekanizmalarından biri olarak konumlandırmaktadır. Ferroptoz ile ilişkili ana mekanizmalar ve bunların deneysel destekleri Tablo 4’te özetlenmiştir.
| Çalışma | Örnek/model | Ana sinyal yolu | İnsan bulguları | Deney bulguları |
|---|---|---|---|---|
| Jing ve ark., 2024 () | Birincil fare CEP kondrositleri; yaşlanan fareler; lomber omurga instabilitesi fare IDD modeli | HIF-2α/TfR1 aracılı demir girişi; ferroptoz; mtDNA–cGAS–STING ekseni | Bildirilmedi | Oksidatif stres/TNF-α: HIF-2α bağımlı TFR1 ve demir girişi ↑; demir yüklenmesi: mitokondrial bölünme/mtDNA salınımı/cGAS–STING aktivasyonu ↑, bu da ferroptoz, apoptoz, ECM yıkımı ve CEP kalsifikasyonuna yol açtı ↑. |
| Ma ve ark., 2024 () | Birincil fare CEP kondrositleri; farelerden alınan CEP dokuları | Nrf2/NCOA4 aracılı ferritinofaji | Bildirilmedi | Erken CEP dejenerasyonu: Nrf2 ↑; ileri evre dejenerasyon: Nrf2 ↓. Nrf2 kaybı: NCOA4 aracılı ferritinofaji ve labil Fe2+ ↑, GPX4/SLC7A11/FTH1 ve Parkin aracılı mitofaji ↓, sonuç olarak mitokondrial disfonksiyon, ECM yıkımı, osteojenik farklılaşma ve kalsifikasyon ↑. |
| Wang ve ark., 2022 () | IVDD hastaları; demir yüklenmesi olan C57BL/6 fare modeli; birincil fare CEP kondrositleri | Demir yüklenmesi–ROS–ferroptoz ekseni | Tek seviyeli lomber disk hernisi olan 102 hastadan oluşan kohortta, retrospektif analizlerde serum ferritin mevcut şiddetli dejenerasyon ve Modic değişiklikleriyle ilişkiliydi. | Demir yüklenmesi: CEP demir birikimi ve Fenton reaksiyonundan kaynaklanan ROS ↑, GPX4/SLC7A11 ↓ ve mitokondrial hasar/lipid peroksidasyonu ↑, bu da ferroptoz, ECM yıkımı, osteojenik farklılaşma ve kalsifikasyonu tetikledi. |
| Zhang ve ark., 2023 () | İnsan CEP dokuları; birincil fare CEP hücreleri; fare IVDD modeli | EGR1/MAP3K14/NF-κB ekseni | Tek seviyeli disk hernisi olan 20 hastadan alınan CEP dokusunda EGR1/MAP3K14 ekspresyonu, 8 travma kontrolüne göre daha yüksekti. | Mekanik gerilme: EGR1 ↑ ve MAP3K14 transkripsiyonu ↑, bu da NF-κB aktivasyonuna yol açtı; intraselüler demir/ROS/MDA/ACSL4/TFR1 ↑ ve GSH/GPX4/SLC7A11 ↓, bu da ferroptozu, mitokondrial hasarı, apoptozu ve ECM yıkımını teşvik etti. |
Deneyimsel çalışmalar, HIF-2α bağımlı TFR1 yukarı regülasyonunun artan demir alımına, mitokondriyal hasara ve ferroptotik fenotiplere katkıda bulunduğunu göstermektedir. Mitokondriyal DNA salınımı ve cGAS–STING aktivasyonu, demirle ilişkili hasar ile inflamatuar sinyalleme arasında potansiyel bir bağlantı oluşturmaktadır (). Fonksiyonel inhibisyon, test edilen modellerde bu anormallikleri azaltmış olsa da, insanlarda nedensel kanıtlar mevcut değildir. İkinci bir deneysel mekanizma, düzensiz ferritin döngüsü ve antioksidan savunmayı içermektedir. NCOA4 aracılı ferritinofaji, serbest demir havuzunu genişletebilirken, Nrf2–SLC7A11–GPX4 sinyallemesi lipid peroksit birikimini sınırlamaktadır; YAP/TEAD1 de deneysel olarak NCOA4 regülasyonu ile ilişkilendirilmiştir (, ). Bu yollar, oksidatif stres, demir depolama ve ferroptoz arasında mekanistik bağlantılar sunsa da, insan CEP dejenerasyonundaki zamansal rolleri henüz çözülmemiştir. Lomber disk hernisi olan 102 hastayı içeren klinik bir bileşende, daha yüksek serum ferritin seviyeleri bağımsız olarak şiddetli IVDD ve Modic değişiklikleriyle ilişkilendirilmiştir (). Bu gözlem, insanlarda ilişkisel kanıt sağlamaktadır ancak CEP’e özgü demir yüklenmesi veya ferroptozu kanıtlamamaktadır. Tamamlayıcı fare ve primer CEP kondrositi deneylerinde, demir yüklenmesi oksidatif ve ferroptotik hasara yol açmış, DFO, NAC ve Fer-1 ise bu deneysel fenotipleri azaltmıştır (). Bu nedenle, mekanistik ve müdahale bulguları, serum ferritinin bir CEP biyobelirteci veya hastalarda demir hedefli tedavinin geçerliliği olarak değil, preklinik destek olarak yorumlanmalıdır. İnsan CEP dokusunda EGR1 ve MAP3K14 ekspresyonu artmışken, mekanik strese maruz kalan CEP hücresi deneyleri, mekanik uyarımı demir bağımlı oksidatif hasar ve matris katabolizmasıyla bağlayan bir EGR1–MAP3K14–NF-κB yolunu desteklemiştir (). İnsan bileşeni ilişkisel niteliktedir; fonksiyonel yol kanıtları ise deneysel manipülasyonlardan gelmektedir. Şekil 6, CEP hücrelerinde değişmiş demir alımı, ferritinofaji, antioksidan savunma, mitokondriyal disfonksiyon ve mekanik stres ile ferroptotik fenotipleri birbirine bağlayan deneysel olarak ilişkilendirilmiş yolları özetlemektedir. Bu diyagram, farklı deneysel sistemlerden elde edilen bulguları entegre etmekte olup, insan IVDD’sinde doğrulanmış bir zamansal veya nedensel sekans olarak yorumlanmamalıdır.
Toplu olarak, deneysel çalışmalar değişmiş demir alımı, ferritinofaji, bozulmuş lipid peroksit savunması ve mekanoinflamatuar sinyallemenin ferroptotik CEP hasarına yol açan yakınsak yollar olduğunu desteklemektedir. İnsan kanıtları esas olarak serum ilişkileri ve doku ekspresyon farklılıklarıyla sınırlıdır ve ferroptozun insan IVDD’sinin doğal seyrideki zamansal önemi belirsizliğini korumaktadır. Burada ele alınan ferroptozla ilişkili hiçbir ölçüm, semptomatik bir spinal seviyeyi belirlemek, prognozu tahmin etmek veya demir hedefli tedaviyi seçmek için doğrulanmamıştır.
5 IVDD’de kıkırdak uç plakası değerlendirmesinin klinik önemi
5.1 Tanısal değerlendirme: görüntüleme bulguları ve klinik yorum
Uç plakasıyla ilişkili görüntüleme, morfoloji, komşu kemik ve kemik iliği anormallikleri ile transportla ilgili özellikler hakkında bilgi sağlayabilir (, ). Bununla birlikte, tanısal yorumlama, CEP’i kemik uç plakasından ve vertebral kemik iliğinden ayırmayı gerektirir. CEP ince olduğu ve kısa bir T2’ye sahip olduğu için, geleneksel T1- ve T2-ağırlıklı MRI ile kemik uç plakasından güvenilir bir şekilde ayırt edilemez; dolayısıyla bir “uç plakası anormalliği” CEP dejenerasyonu ile eşdeğer tutulmamalıdır ().
Geleneksel radyografi ve bilgisayarlı tomografi (BT) esas olarak dejenerasyonun dolaylı özelliklerini gösterir. Yaşlı kadavralarda yapılan histoloji–radyografi karşılaştırmaları, subkondral sklerozun CEP dejenerasyonuna eşlik eden kemiksel yeniden yapılanmayı yansıttığını, ancak daha hafif kıkırdak değişiklikleri için sınırlı duyarlılığa sahip olduğunu göstermiştir (). Ex vivo mikro-CT de nispeten hafif morfolojik dejenerasyona sahip disklerde subkondral yeniden yapılanmayı tespit etmiş, ancak kemik yerine CEP’i değerlendirmemiştir (). 198 hastayı içeren retrospektif bir çalışmada, BT’den elde edilen disk yüksekliği MRI ölçümleriyle korelasyon göstermiş ve azalmış yükseklik Modic değişiklikleriyle ilişkilendirilmiştir (). Bu bulgular, CEP hasarı için doğrudan bir tanı testi oluşturmak yerine, eşlik eden dejeneratif değişiklikleri karakterize etmektedir (–).
Ultra kısa eko süresi (UTE) MRI, hızla azalan kısa-T2 sinyallerini yakalayarak daha doğrudan morfolojik bilgi sağlar ve CEP sürekliliğinin, kalınlığının ve fokal anormalliklerinin değerlendirilmesine olanak tanır (, ). 10 kadavralı hareket segmentinde, UTE’den elde edilen kalınlık histolojiyle karşılaştırılmış ve ortalama farkın 0.02 ± 0.13 mm olduğu bildirilmiştir. Kalınlık değişkenliği Pfirrmann derecesi IV disklerde III. derecedekinden daha fazlayken, ortalama kalınlık derecelere göre anlamlı bir fark göstermemiştir (). 71 kadavralı lomber omurgayı içeren ayrı bir çalışma, fokal CEP sinyal kaybını veya kontur düzensizliğini daha yüksek Pfirrmann dereceleri ve daha düşük nükleus pulposus T2 değerleriyle ilişkilendirmiştir (). Bu gözlemler, CEP dejenerasyonunun morfolojik karakterizasyonunu desteklese de, kısmi hacim etkileri ve daha büyük çalışmada eş zamanlı histolojik doğrulamanın olmaması, tanısal yorumlamalarını sınırlamaktadır.
In vivo çalışmalar bu yaklaşımı yarı kantitatif değerlendirmeye genişletmektedir. Kronik bel ağrısı olan 35 hastada yapılan çıkarma UTE, CEP ve kemik uç plakası hasarını derecelendirme konusunda yüksek gözlemciler arası uyum göstermiş ve bilateral toplam uç plakası skoru (TEPS), Pfirrmann derecesiyle güçlü bir korelasyon sergilemiştir (). Bel ağrısı olan 96 hastada, hacimsel enterpole nefes tutma incelemesi (VIBE) CEP görselleştirmesine olanak sağlamıştır; geleneksel VIBE, VIBE e-Dixon’a göre daha iyi belirginlik ve skorlama güvenilirliği sunmuş ve TEPS–Pfirrmann ilişkisi yaş düzeltmesinden sonra da devam etmiştir (). Bu bulgular teknik uygulanabilirliği desteklese de, her iki çalışma da histolojik bir referans standardı kullanmamış ve sadece semptomatik hastaları içeren VIBE kohortu, semptomatik ve asemptomatik bireyler arasında ayrım yapamadığı için sınırlıdır (, ).
Dinamik ve kantitatif yaklaşımlar ek, ağırlıklı olarak keşif niteliğinde bilgiler sunmaktadır. Kronik bel ağrısı öyküsü olmayan dokuz katılımcıda, dinamik kontrastlı MRI (DCE-MRI), uç plakası bölgesindeki bir ilgi alanında daha yüksek Pfirrmann dereceleriyle birlikte daha fazla kontrastlanma göstermiştir (). Bu sinyal dolaylı bir bölgesel ölçümdür ve CEP üzerinden besin transportunu kantifiye etmez. Bel ağrısı olan beş hastada yapılan bir yükleme-MRI fizibilite çalışmasında, aksiyel yükleme ortalama uç plakası bölgesi T2’sini %19 artırmıştır (). Geleneksel T2 görüntüleme kıkırdağı kemikten ayıramadığı için, bu sonuç CEP’e özgü bir yanıt yerine uç plakası bölgesiyle ilgilidir. Küçük örneklem boyutları ve sınırlı doğrulama, her iki yaklaşımı da yerleşik tanı testleri yerine keşifsel fonksiyonel karakterizasyonla sınırlamaktadır (, ).
Kantitatif doku ölçümleri ayrıca görüntüleme ilişkilerini semptomlarla olan ilgiden ayırmayı gerektirir. 25 sağlıklı gönüllüde ve 41 bel ağrısı olan hastada, UTE-T2* ve T2 değerleri Pfirrmann ve Rajasekaran dereceleriyle ilişkilendirilmiştir (). Ancak, inferior CEP ölçümleri ile Oswestry Engellilik Endeksi arasındaki korelasyonlar zayıftı (r = −0.125 ve −0.212, sırasıyla), oysa superior CEP ve nükleus pulposus ölçümleri bu engellilik ölçeğiyle anlamlı bir ilişki göstermedi. Kantitatif değerler ayrıca komşu Rajasekaran dereceleri arasında anlamlı bir fark göstermedi. Bu sonuçlar, ek doku karakterizasyonunu desteklese de, ağrının kaynağını bağımsız olarak belirlemeyi kanıtlamamaktadır ().
Modic değişiklikleri, bir görüntüleme korelatı ile ağrılı bir segment için tanı testi arasındaki farkı daha da aydınlatmaktadır. Bunlar, kemik uç plakasına komşu vertebral kemik iliği anormalliklerini temsil eder, doğrudan CEP bulguları değildir (). Kronik bel ağrısı olan 50 hastadan oluşan seçilmiş bir kohortta, orta veya şiddetli Modik tip I/II anormalliklerinin diskografi sırasında tetiklenen ağrıya göre bildirilen duyarlılığı %38 ve özgüllüğü %100 idi (). Ancak, cerrahi adayların seçimi ve invaziv referans standardı, genel bel ağrısı popülasyonuna genellemeyi sınırlamaktadır. Bu sonuçlar ne semptomatik segmenti belirlemek için bağımsız bir yöntem oluşturmakta ne de CEP’in kendisinin ağrı kaynağı olduğunu göstermektedir ().
Genel olarak, incelenen çalışmalarda CEP ile ilişkili görüntülemenin en net katkısı, uç plak anormalliklerinin ve dejeneratif fenotiplerin daha ayrıntılı bir şekilde karakterize edilmesidir. Değişken ölçüm yöntemleri, eksik histolojik doğrulama ve yerleşik referans aralıklarının olmaması, tanısal yorumlamayı kısıtlamaktadır (, –, ). Bu nedenle, ek CEP bilgileri geleneksel disk derecelendirmesini, kemiksel bulguları ve semptom değerlendirmesini tamamlayabilir; ancak bu mevcut ölçütlerin ötesindeki ek tanısal değeri yeterince kanıtlanmamıştır. Geliştirilmiş görselleştirme veya tekrarlanabilir puanlama, ağrı üreten bir seviyenin bağımsız olarak lokalize edilmesiyle bir tutulmamalıdır (, , , , ).
5.2 Prognoz değeri: mevcut kanıtlar ve sınırlılıklar
CEP görüntüleme anormallikleri ile mevcut disk dejenerasyonu arasındaki ilişkiler, bunların prognozsal önemini araştırmak için bir gerekçe sunsa da, bu durum öngörücü değere dair kanıtla bir tutulmamalıdır. UTE ve VIBE çalışmaları, CEP morfolojisini ve uç plak hasarı puanlarını mevcut dejenerasyon dereceleriyle ilişkilendirmişken (, –), kantitatif MRI mevcut fonksiyonel kısıtlılıkla yalnızca sınırlı ilişkiler göstermiştir (). Bu bulgular tek başına, başlangıçtaki CEP anormalliklerinin sonraki yapısal ilerlemeyi, kalıcı ağrıyı veya fonksiyonel bozulmayı öngörüp öngörmediğini kanıtlamaz. Klinik olarak faydalı bir prognoz belirteci, başlangıçtaki dejenerasyon ve rutin klinik faktörlerin sağladığı bilgilerin ötesinde, sonraki yapısal ilerlemeyi veya hasta merkezli sonuçları öngörmelidir; yerleşik dejenerasyonla kesitsel ilişki yeterli değildir.
Uzunlamasına görüntüleme çalışmaları bu standardı yalnızca kısmen karşılamaktadır. Alt sırt ağrısı olan 90 hastanın yaklaşık 5 yıl boyunca MRI ile takip edildiği retrospektif bir çalışmada, ≥4 olan bir uç plak skoru (EPS), disk dejenerasyonunun ve Modic değişikliklerinin ilerlemesini bağımsız olarak öngörmüştür (olasılık oranları sırasıyla 2,32 ve 5,49); ancak ileri düzey disk dejenerasyonu da sonraki uç plak hasarını öngörmüştür (). En az 3 yıl arayla yeniden görüntülenen 353 semptomatik hastada, başlangıçtaki toplam uç plak skorunun (TEPS) >5 olduğu seviyelerde daha sık ciddi dejenerasyon gelişmiş olsa da, yaş, cinsiyet, vücut kitle indeksi, Modic değişiklikleri ve omurga seviyesi ayarlamasından sonra TEPS bağımsız bir öngörücü olmaktan çıkmıştır (). TwinsUK kohortunda (başlangıçta 996 katılımcı, yaklaşık on yıl sonra 438 kişi yeniden görüntülenmiş), uç plak defektleri disk dejenerasyonu ve Modic değişiklikleriyle birlikte ilerlemiş ve ciddi, engelleyici alt sırt ağrısıyla ilişkilendirilmiştir. Ancak, bu zaman dizileri farklı lomber seviyelerde gözlemlenmiş ve yazarlar uç plak defektlerinin dejenerasyonu başlatıp başlatmadığını veya onunla birlikte gelişip gelişmediğini belirleyememişlerdir (); çoğunlukla kadınlardan oluşan örneklem ve başlangıç ile takip sırasında kullanılan farklı manyetik alan güçleri yorumlamayı daha da sınırlamaktadır. Bu çalışmalar uç plağı geleneksel MRI ile derecelendirdiğinden, CEP’yi tek başına izole etmemektedir. Bu çalışmalar bir arada değerlendirildiğinde, uç plak defektleri ile disk dejenerasyonunun farklı zaman sıralarında gözlemlendiğini göstermektedir. Geleneksel uç plak skorlarının bağımsız prognoz bilgisi eklediğine dair kanıtlar kohortlar arasında tutarsızdır ve bu çalışmalar CEP’yi tek başına izole etmemektedir.
Klinik sonuçlara ilişkin kanıtlar daha heterojendir. CEP’ye özgü en doğrudan veriler, tek seviyeli lomber disk hernisi nedeniyle endoskopik diskektomi geçiren 386 hastada intraoperatif olarak CEP avülsiyonu tespit eden Feng ve arkadaşlarının çalışmasından gelmektedir (). En az 2 yıl takip edilen 187 hastadan, Modic değişiklikleri, uç plak defektleri, disk dejenerasyonu ve başlangıçtaki klinik faktörler ayarlandıktan sonra avülsiyon, kalıcı sırt ve bacak ağrısıyla ilişkili kalmıştır (). Çalışma retrospektifti, uygun hastaların yaklaşık %27’si takipten kaybolmuş ve seri MRI verileri mevcut olmamıştır. Dahası, avülsiyon disk hernisinde spesifik bir başarısızlık fenotipidir ve tüm dejeneratif CEP anormalliklerine genellenemez.
Yanındaki uç plak–iliyak kompleksi yansıtan Modic değişikliklerine dayalı bulgular karışıktır. Kalıcı ancak engelleyici olmayan alt sırt ağrısı olan 100 kişinin katıldığı 5 yıllık prospektif bir çalışmada, orta veya şiddetli Modic değişiklikleri olumsuz sonuçlarla yalnızca zayıf bir şekilde ilişkilendirilmişken, psikososyal değişkenler engellilik, iş kaybı ve sağlık hizmeti kullanımını daha tutarlı bir şekilde öngörmüştür (). Multisentrik bir siyatik kohortunda, vertebral uç plak sinyal değişiklikleri, özellikle ameliyat sonrası, 1 yıl içinde sıkça gelişmiş; ancak ne varlıkları ne de ilerlemeleri engelleyici sırt ağrısıyla ilişkilendirilmiştir (). İlk kez diskektomi geçiren 451 hastanın arasında, tip II uç plak sinyal değişiklikleri 3 yıl içinde revizyon olasılığının daha düşük olmasıyla ilişkilendirilmiş, ancak çoğu MRI değişkeni böyle bir ilişki göstermemiş ve ameliyat öncesi MRI genel yeniden ameliyat riskini çok az açıklamıştır ().
Bu nedenle, uç plak anormallikleri prognoz bilgisi taşıyabilir; ancak bunun büyüklüğü ve bağımsızlığı, değerlendirilen fenotipe, çalışma popülasyonuna ve sonuç tanımına bağlıdır. Çalışmaların çoğu, klinik, psikososyal ve geleneksel görüntüleme değişkenlerinin ötesinde uç plak ölçütlerinin ek öngörücü performansını değil, ilişkileri veya ayarlanmış risk tahminlerini raporlamaktadır; ayırt edicilik, kalibrasyon, dış geçerlilik ve klinik fayda ise nadiren değerlendirilmiştir. Geleneksel uç plak bölgesi ölçütleri, tutarsız ek değere sahip potansiyel prognoz belirteçleri olmaya devam etmektedir; doğrudan CEP ölçütlerinin uzunlamasına prognoz değeri ise henüz kanıtlanmamıştır. Gelecekteki multisentrik uzunlamasına çalışmalar, CEP patolojisinin standartlaştırılmış tanımlarını, önceden belirlenmiş yapısal ve hasta bildirimi sonuçları, tekrarlanan görüntüleme ile birlikte başlangıçtaki dejenerasyon, ağrı şiddeti, psikososyal faktörler ve tedavi maruziyetine göre ayarlama yapmalıdır. Her şeyden önemlisi, CEP değerlendirmesinin geleneksel görüntüleme ve rutin klinik değerlendirmenin ötesinde prognoz bilgisi ekleyip eklemediğini test etmelidir.
5.3 Tedavi seçimi için çıkarımlar
Uç plak bulgularının tedavi seçimini yönlendirebileceğine dair kanıtlar, bunları hastalık fenotipi veya prognozla ilişkilendiren kanıtlardan daha zayıftır. Bir tedavi-seçim belirteci, yalnızca daha iyi veya daha kötü sonuçlara sahip hastaları tanımlamaktan daha fazlasını yapmalıdır: öngörücü bir tedavi-seçim belirteci, bir müdahalenin uygun bir karşılaştırma grubuna göre etkisinin, belirteç durumuna göre farklılık gösterdiğine dair kanıt gerektirir; ideal olarak bu, önceden belirlenmiş bir tedavi-belirteç etkileşim analizinde gösterilmelidir. Örneğin, CEP avülsiyonu diskektomi sonrası kalıcı ağrıyla ilişkilendirilmiştir (prognoz bölümünde tartışıldığı gibi), ancak alternatif bir tedavi karşılaştırılmamıştır. Çoğu müdahale çalışması bunun yerine, CEP’nin kendisinden ziyade uç plak–iliyak kompleksi yansıtan Modic değişikliklerini değerlendirmiştir.
Basivertebral sinir ablasyonu (BVNA) çalışmaları, uç plakla ilişkili MRI bulgularına, özellikle L3–S1 bölgesindeki Modic tip I/II değişikliklerine göre seçilen hastalarda değerlendirilen bir tedavinin açık bir örneğini sunmaktadır. Şam tedavisi ve standart tedaviye karşı yapılan randomize çalışmalarda, kronik aksiyel alt sırt ağrısı ve L3–S1 bölgesinde Modic tip I/II değişiklikleri olan hastalar dahil edilmiş ve ablasyon sonrası ağrı ve engellilikte daha fazla iyileşme bildirilmiştir (, ). Bu değişiklikleri olmayan hastalar çalışmaya dahil edilmediğinden, bu çalışmalar Modik tanımlı bir popülasyon içindeki etkinliği kanıtlamakta, Modik durumu ile fayda arasındaki öngörücü bir etkileşimi değil. Dolayısıyla Modic değişiklikleri, doğrulanmış bir öngörücü belirteçten ziyade bir katılım kriteri olarak işlev görmektedir ve tanımladıkları fenotip, CEP’den ziyade kemik uç plağı ile basivertebral sinirin beslediği iliği ilgilendirmektedir.
Aktif uç plak lezyonlarına yönelik anti-inflamatuar tedaviler tutarsız ve çoğunlukla kısa süreli fayda sağlamıştır. En büyük randomize çalışmada, aktif diskopatili 135 hastaya tek doz intradiskal glukokortikoid enjeksiyonu, 1. ayda düşük ağrı oranını artırmış, ancak 12. ayda ağrı kontrol grubundan farklılık göstermemiştir (). Cao ve arkadaşları, Modic tip I veya II değişiklikleri olan 120 hastada intradiskal kortikosteroid sonrası 3. ve 6. aylarda salin enjeksiyonuna kıyasla daha fazla iyileşme bulmuş, ancak yanıt Modic alt tipleri arasında farklılık göstermemiştir (). Buttermann ve Beaudreuil ile arkadaşları, inflamatuar uç plak değişiklikleri olan hastalarda steroid enjeksiyonu sonrası erken dönemde daha fazla iyileşme bildirmişler, ancak bu fark uzun süre devam etmemiş veya kısa dönem ötesinde değerlendirilememiştir (, ). Karşılaştırılan tüm hastaların steroid alması nedeniyle, bu fark tedaviye daha fazla yanıt vermekten ziyade farklı bir doğal seyri de yansıtabilir.
Antibiyotik çalışmaları, fenotip açısından zenginleştirilmiş hasta seçimi ile doğrulanmış etki tahmini arasındaki farkı en net şekilde ortaya koymaktadır. Modic tip I değişikliklerinde yapılan ilk pozitif çalışmanın ardından (n = 180) çok merkezli AIM çalışması, ayarlanmış Roland–Morris Engellilik Soru Formu’nda (RMDQ) genel olarak −1,6 puan ve Modic tip I’de −2,3 puanlık farklar bulmuş; her iki değer de önceden belirlenmiş 4 puanlık eşiğin altındaydı ve amoksisiline bağlı ilaçla ilişkili yan etkiler daha fazlaydı (%56’ya karşı %34) (); önceden belirlenmiş etki değiştirici analizinde ise Modic tip I, tedavi etkisini açıkça değiştirmemişti. Modic değişiklikleri olan ve olmayan hastaları içeren 2026 tarihli bir çalışma, önceden belirlenmiş alt grupların hiçbirinde amoksisilin–klavulanatın faydasını bulamamış, ancak bu kohorttaki Modic değişikliklerinin çoğu tip II idi (). Bir sistematik inceleme, kalan pozitif etkilerin klinik anlamlılığını belirsiz olarak değerlendirmiştir (). Modic tip I veya karışık değişiklikleri olan 40 hastanın katıldığı faz 1b bir çalışmada, intradiskal linezolid (PP353), plaseboya kıyasla 12. ayda ağrı ve engelliliği iyileştirmiş, ancak çalışma küçük, sponsor tarafından finanse edilmiş, tek yönlü bir birincil test kullanmış ve yalnızca Modic-pozitif hastaları içermiştir (); bu sonuç, Modic durumunun bir seçim belirteci olarak kullanılmasından ziyade fenotipe yönelik bir tedavinin daha fazla test edilmesini desteklemektedir.
Cerrahi kanıtlar da benzer şekilde dolaylıdır. 29 çalışmayı içeren bir sistematik inceleme, Modic değişikliklerinin lomber füzyon, diskektomi veya disk replasmanı sonrası sonuçları çoğu çalışmada önemli ölçüde etkilemediğini bulmuştur (). Tekrarlayan disk herniasyonunda, kalıcı Modic tip I değişiklikleri yüksek riskli bir fenotipi tanımlamış; tekrarlanan diskektomi sonrası hastaların %48,8’inde yeniden revizyon gerekirken, enstrümantasyonlu füzyon sonrası bu oran %13,0 olmuştur (). Bununla birlikte, füzyon genel kohortta daha az tekrar ameliyatla da ilişkiliydi, tedavi–Modic etkileşimi anlamlı değildi ve hasta bildirimiyle ölçülen sonuçlar stratejiler arasında önemli ölçüde farklılık göstermedi. Bu retrospektif karşılaştırma, Modic durumunun füzyon ile tekrarlanan diskektomi arasındaki göreceli faydayı değiştirdiğini kanıtlamamıştır ().
Bölüm 4’ta incelenen deneysel çalışmalar, CEP inflamasyonunun, oksidatif stresin, otofajinin, ferroptozun ve doku arası sinyalleşmenin hücrelerde ve hayvanlarda değiştirilebileceğini göstermektedir. Bu bulgular, tedavi endikasyonlarından ziyade deneysel hedeflenebilirliği ortaya koymaktadır: Bu çalışmaların hiçbiri hangi hastaların ilgili anormalliğe sahip olduğunu belirlememiş ve hiçbiri klinik faydayı test etmemiştir. Klinik düzeyde, mevcut müdahale kanıtları da biyobelirteç rehberliğindeki tedavi seçiminden ziyade fenotip açısından zenginleştirilmiş hasta seçimini daha çok desteklemektedir. Modic değişiklikleri BVNA için uygunluğu tanımlamak amacıyla kullanılmaktadır, ancak incelenen çalışmalar tedavi–Modic etkileşimini ikna edici bir şekilde göstermemiştir ve doğrudan CEP değerlendirmesinden veya dolaylı uç plak görüntülemeden elde edilen hiçbir uç plakla ilişkili bulgu, bir hastanın birkaç rakip tedaviden hangisini alması gerektiğini henüz öngörememiştir. CEP’e özgü değerlendirme için en somut hipotez, etkinliği besinlerin CEP üzerinden taşınmasına bağlı olabilen intradiskal biyolojik tedavi ile ilgilidir. UTE-T2* gibi kantitatif CEP görüntüleme, bir stratifikasyon değişkeni olarak önerilmiştir, ancak hiçbir çalışma hastaları CEP durumuna göre stratifiye etmemiştir. Bu nedenle, gelecekteki çalışmalar hastaları prospektif olarak standartlaştırılmış CEP veya uç plak fenotipine göre stratifiye etmeli, rakip tedavileri karşılaştırmalı, tedavi–biyobelirteç etkileşimlerini resmi olarak test etmeli ve yalnızca grup içi iyileşme yerine ağrı, engellilik, yaşam kalitesi ve yeniden müdahaleyi değerlendirmelidir.
6 Sonuçlar ve perspektifler
İntervertebral disk ile kemiksi vertebral uç plak arasında yer alan CEP, çözünür madde alışverişi, yük aktarımı ve disk–vertebral doku sınırının korunmasına katkıda bulunur. İnsan doku ve görüntüleme çalışmaları, disk dejenerasyonuyla birlikte CEP anormalliklerini belgelemişken, ex vivo ve hayvan deneyleri, değişmiş taşınım, mekanik ve hücresel yanıtların komşu disk dokularını nasıl etkileyebileceğine dair makul mekanizmalar sunmaktadır. Bu bulgular CEP’nin biyolojik önemini desteklemekle birlikte, anormalliklerinin hastalarda IVDD’yi başlatıp başlatmadığını, şiddetlendirip şiddetlendirmediğini veya sonrasında ortaya çıkıp çıkmadığını kanıtlamamaktadır. Uç plak hasarı aynı zamanda Modic değişiklikleriyle ve insan dokusunda nörovasküler içe büyümeyle de ilişkilidir; bu değişikliklerin disk içindeki dejenerasyonu şiddetlendirip şiddetlendirmediği ise hastalarda uzun süreli olarak test edilmemiştir.
Yukarıdaki kanıtlara dayanarak, CEP–nükleus pulposus arayüzündeki fonksiyon bozukluğunun, birleşik yapısal, metabolik, mekanik, inflamatuar ve hücresel süreçler aracılığıyla IVDD’ye katkıda bulunabileceğini ve bunu şiddetlendirebileceğini öne süren test edilebilir bir çalışma modeli öneriyoruz. Değişmiş CEP bileşimi veya bütünlüğü, çözünür madde alışverişi ve yük aktarımını etkileyebilir; ex vivo ve hesaplamalı çalışmalar, trans-uc plak difüzyonundaki ve konvektif alışverişteki azalmanın disk içinde besin yetersizliğine, laktat birikimine ve asidifikasyona yol açabileceğini öne sürerken, deneysel çalışmalar hücresel stres yanıtları, matris yeniden modellenmesi ve komşu dokularla iletişim arasında olası bağlantılar göstermektedir. Bariyerin bozulması ayrıca kemik iliği, uç plak, nükleus pulposus ve anulus fibrosus arasında immün hücreleri, inflamatuar mediatörleri, kan damarlarını ve duyu sinirlerini içeren çapraz etkileşimi kolaylaştırabilir ve bu etkileşimler kendini pekiştiren bir döngü oluşturabilir. Bu model, kesitsel insan ilişkilerini ayrı deneysel sistemlerden elde edilen bulgularla birleştirmektedir; kilit düğümleri ve zamansal sıralaması hastalarda kanıtlanmamıştır ve CEP anormalliklerinin dejenerasyonu başlatıp başlatmadığı, mevcut bir süreci şiddetlendirip şiddetlendirmediği veya ikincil olarak ortaya çıkıp çıkmadığı insanlarda hâlâ belirsizdir.
Mevcut kanıt tabanı hâlâ önemli boşluklar içermektedir. Klinik çalışmalar ağırlıklı olarak kesitsel, tek merkezli veya küçük örneklemli çalışmalardır, temel araştırmalar ise esas olarak hayvan modellerine ve tek bir uyaran kullanan in vitro deneylere dayanmaktadır; bu nedenle uç plak değişikliklerinin dejenerasyonun başlangıcını mı, şiddetlendirici bir faktörü mü yoksa ikincil bir sonucu mu temsil ettiğini ayırt etmek zor olmaya devam etmektedir. Kıkırdak uç plak, kemiksi uç plak, subkondral kemik ve “uç plak bölgesi” arasındaki sınırların tanımları çalışmalarda tutarsızdır ve kaudal omurga, iğne ponksiyonu, lomber instabilite veya mekanik yükleme üzerine kurulu hayvan modelleri, insanlarda gözlemlenen yavaş doğal dejenerasyondan farklıdır. Kıkırdak uç plak kalınlığı, porozitesi ve geçirgenliği, kalsifikasyon derecesi, hücre alt popülasyonları ve mekanik özellikleri belirgin bölgesel, superior–inferior ve segmental heterojenlik göstermektedir; tek bir yolun incelenmesi, inflamatuar–metabolik–mekanik–immün ağın dinamik eşleşmesini açıklamak için yetersiz kalmaktadır. Görüntüleme çalışmaları ayrıca standart dışı tarama sekansları ve parametreleri, segmentasyon ve puanlama yöntemlerindeki farklılıklar, sınırlı örneklem boyutları, yetersiz histolojik doğrulama ve normal referans aralıklarının olmamasıyla da kısıtlanmaktadır. Doğrudan CEP ölçümlerinin ağrı, sonraki yapısal ilerleme, engellilik ve tedavi sonuçlarıyla olan bağımsız ilişkileri tam olarak kanıtlanmamıştır.
Gelecekteki çalışmalar, standartlaştırılmış ve doğrudan CEP değerlendirmesi ile önceden belirlenmiş yapısal, ağrı ve engellilik sonuçlarına sahip uzunlamasına insan kohortlarına öncelik vermelidir. CEP, intervertebral disk, kemik uç plakası ve komşu kemik iliğinin tekrarlanan görüntülenmesi, zamansal ilişkileri aydınlatabilir ve CEP ölçümlerinin geleneksel klinik ve görüntüleme değişkenlerinin ötesinde tanısal veya prognozsal bilgi ekleyip eklemediğini test edebilir. İnsan dokusu, bütünlüğü korunan hareket segmentleri, organ kültürleri ve uygun şekilde karakterize edilmiş hayvan modelleri kullanılarak yürütülen tamamlayıcı deneyler; CEP ile disk arasındaki olası karşılıklı etkiler de dahil olmak üzere spesifik taşıma, mekanik, inflamatuar ve hücresel mekanizmaları test edebilir. Bu sistemlerdeki müdahale ve kurtarma deneyleri, test edilen modeller içindeki fonksiyonel etkileri ortaya koyar; ancak bunların terapötik geçerliliği hastalarda ayrı bir doğrulama gerektirir.
Klinik uygulamaya geçişin anahtarı, “uç plakası anormalliklerini” karar verme süreçlerine rehberlik edebilecek tekrarlanabilir ve yorumlanabilir fenotiplere dönüştürmektir. Doğrudan CEP görüntülemesi ve uç plakası bölgesi görüntülemesi standartlaştırılmalı ve ayrı ayrı değerlendirilmelidir; Modic değişiklikleri vertebral kemik iliği anormallikleridir, doğrudan CEP bulguları değil. Tanı için doğrudan CEP görüntülemesi hala araştırma aşamasındadır ve ağrı üreten bir omurga seviyesini bağımsız olarak tanımlayabildiği doğrulanmamıştır. Ultra kısa eko süresi görüntülemesinin, hacimsel enterpole edilmiş nefes tutma incelemesinin, dinamik kontrastlı manyetik rezonans görüntülemenin, ultra kısa eko süresi T2* görüntülemenin ve yük altındaki görüntülemenin tekrarlanabilirliği, normal aralıkları ve uzunlamasına öngörü değeri daha sonra çok merkezli kohortlarda doğrulanmalıdır. Uzunlamasına kohortlar, CEP ölçümlerinin geleneksel klinik ve görüntüleme değişkenlerinin ötesinde prognozsal bilgi ekleyip eklemediğini test etmeli ve klinik çalışmalar, CEP fenotipinin tedavi etkisini değiştirip değiştirmediğini resmi olarak değerlendirmelidir. Şu anda tedavi seçimine rehberlik eden herhangi bir CEP-spesifik belirteç bulunmamaktadır; Modic değişikliklerinin bazivertebral sinir ablasyonu için hasta seçimi amacıyla kullanılması, CEP’den ziyade vertebral uç plakası–kemik iliği fenotipiyle ilgilidir. Taşıma, kalsifikasyon, inflamasyon, demir yönetimi veya otofajiyi hedefleyen deneysel stratejiler hala preklinik aşamadır; hedef dokuya ulaştırılabilirlikleri ve klinik faydaları ayrı ayrı değerlendirilmelidir. Gelecekteki araştırmalar “tek moleküler yol müdahalesinden” “uç plakası yapısı–taşıma–mekanik–hücresel ve immün fonksiyonlarının koordine edilmiş restorasyonuna” doğru yönelmeli ve standartlaştırılmış görüntüleme, uzunlamasına kohortlar ve uygulanabilir deneysel modeller aracılığıyla CEP değerlendirmesinin tanısal, prognozsal veya tedavi-seçim değeri olup olmadığını ve CEP’nin hastalarda tedavi edilebilir bir hedef olup olmadığını belirlemelidir.
Beyanlar
Yazar katkıları
XX: Kavramsal tasarım, Yazım – orijinal taslak, Yazım – inceleme ve düzenleme. HZ: Yazım – inceleme ve düzenleme, Yazım – orijinal taslak. GG: Yazım – orijinal taslak. CX: Yazım – inceleme ve düzenleme. WZ: Yazım – inceleme ve düzenleme. YL: Yazım – orijinal taslak, Yazım – inceleme ve düzenleme. CL: Yazım – inceleme ve düzenleme, Kavramsal tasarım, Yazım – orijinal taslak, Denetim. XG: Kavramsal tasarım, Denetim, Yazım – inceleme ve düzenleme, Yazım – orijinal taslak.
Çıkar çatışması
Yazar(lar), bu çalışmanın potansiyel bir çıkar çatışması olarak yorumlanabilecek herhangi bir ticari veya finansal ilişki olmaksızın yürütüldüğünü beyan etmiştir.
Üretken yapay zeka beyanı
Yazar(lar), bu makalenin oluşturulmasında üretken yapay zekanın kullanılmadığını beyan etmiştir.
Bu makaledeki şekillerin yanında sağlanan herhangi bir alternatif metin (alt metin), Frontiers tarafından yapay zeka desteğiyle oluşturulmuştur ve yazarlar tarafından mümkün olduğunca incelenmek de dahil olmak üzere doğruluğu sağlamak için makul çabalar gösterilmiştir. Herhangi bir sorun tespit ederseniz lütfen bizimle iletişime geçin.
Yayıncının notu
Bu makalede ifade edilen tüm iddialar yalnızca yazarlara aittir ve yazarların bağlı olduğu kuruluşların, yayıncının, editörlerin ve hakemlerin görüşlerini yansıtmak zorunda değildir. Bu makalede değerlendirilebilecek herhangi bir ürün veya üreticisi tarafından yapılabilecek herhangi bir iddia, yayıncı tarafından garanti edilmez veya onaylanmaz.
Özet
Anahtar kelimeler
kıkırdak uç plakası, ferroptoz, intervertebral disk dejenerasyonu, mekanik mikroçevre, oksidatif stres, trans-uc plakası taşıması
Atıf
Xie X, Zheng H, Gan G, Xiao C, Zhu W, Liu Y, Li C ve Gao X (2026) İntervertebral disk dejenerasyonunda kıkırdak uç plakası: Fizyolojik fonksiyonlar, başarısızlık mekanizmaları ve klinik geçerliliği üzerine bir inceleme. Front. Med. 13:1963585. doi: 10.3389/fmed.2026.1963585
Alındı
10 Ağustos 2026
Revize edildi
24 Eylül 2026
Kabul edildi
02 Kasım 2026
Yayınlandı
16 Kasım 2026
13 – 2026
Zhe Chen, Shanghai Jiao Tong Üniversitesi, Çin
Mirza Pojskic, Giessen ve Marburg Üniversite Hastanesi, Almanya
Pier Maria Fornasari, Regen Health Solutions, İtalya
© 2026 Xie, Zheng, Gan, Xiao, Zhu, Liu, Li ve Gao.
Bu, Creative Commons Atıf Lisansı (CC BY) şartları altında dağıtılan açık erişimli bir makaledir. Orijinal yazar(lar) ve telif hakkı sahibi(leri) belirtilip bu dergideki orijinal yayına kabul edilen akademik uygulamalara uygun olarak atıf yapıldığı sürece, diğer platformlarda kullanımı, dağıtımı veya çoğaltılması mümkündür. Bu şartlara uymayan hiçbir kullanım, dağıtım veya çoğaltma izni verilmemektedir.
*İletişim: Chen Li 18603661819@163.com; Xi Gao 13845082037@139.com
Bu makalede ifade edilen tüm iddialar yalnızca yazarlara aittir ve yazarların bağlı olduğu kuruluşların, yayıncının, editörlerin ve hakemlerin görüşlerini yansıtmak zorunda değildir. Bu makalede değerlendirilebilecek herhangi bir ürün veya üreticisi tarafından yapılabilecek herhangi bir iddia, yayıncı tarafından garanti edilmez veya onaylanmaz.

