GÜNCEL YAYIN Koruyucu Hekimlik, Yaşam Tarzı Tıbbı ve Hücresel Biyoloji
📅 17 Kasım 2026 · Bağımsız Editoryal Ağ
Klinik Rehber

Mitokondriyal fonksiyon bozukluğu ile ferroptoz arasındaki etkileşim, osteoporozda kemik yeniden yapılanma dengesizliğini tetikliyor: mekanizmalar ve son gelişmeler

✍️ Editör Masası • 📅 16 Kasım 2026 • ⏱️ 40 dk okuma
Mitokondriyal fonksiyon bozukluğu ile ferroptoz arasındaki etkileşim, osteoporozda kemik yeniden yapılanma dengesizliğini tetikliyor: mekanizmalar ve son gelişmeler

Özet

Osteoporoz, dünya çapında oldukça yaygın bir metabolik kemik hastalığıdır ve temel patolojik mekanizması kemik yeniden yapılanmasındaki dengesizliktir. Hücre hasarının iki önemli mekanizması olan mitokondriyal fonksiyon bozukluğu ve ferroptozun, karmaşık karşılıklı etkileşim ağları aracılığıyla osteoporozun başlangıcını ve ilerlemesini ortaklaşa tetiklediği son zamanlarda gösterilmiştir. Mitokondriyal fonksiyon bozukluğu anormal mitokondriyal dinamikler, bozulmuş oksidatif fosforilasyon ve kusurlu mitofaji ile karakterize edilirken, ferroptoz demir birikimi, lipid peroksidasyonu ve glutatyon peroksidaz 4’ün (GPX4) inaktivasyonu ile tanımlanır. Bu süreçler osteoblastlar, osteoklastlar ve osteositlerde etkileşime girer. Reaktif oksijen türleri (ROS) sinyalleşmesi, demir metabolizması bozukluğu ve mitokondri–endoplazmik retikulum stres ekseni, hücre kaderini ve kemik metabolik homeostazını koordineli bir şekilde düzenleyerek kemik yeniden yapılanmasındaki dengesizlikte merkezi bir rol oynar. Bu derleme, moleküler biyoloji, hücre biyolojisi, hayvan modelleri ve seçilmiş klinik gözlemlerden elde edilen kanıtları entegre ederek mitokondriyal fonksiyon bozukluğu ile ferroptoz arasındaki karşılıklı etkileşimdeki son gelişmeleri yapılandırılmış bir şekilde özetlemektedir. Amaç, osteoporoz için hedefe yönelik tedavilerin geliştirilmesine yönelik teorik bir temel oluşturmak ve potansiyel müdahale hedeflerini belirlemektir.

1 Giriş

Osteoporoz (OP), azalmış kemik kütlesi, kemik mikroarkitektürünün bozulması ve kemik mukavemetinin düşmesiyle karakterize sistemik bir iskelet hastalığıdır. Temel patolojik özelliği, nispeten artmış kemik rezorpsiyonu ve yetersiz kemik oluşumu olarak kendini gösteren kemik yeniden yapılanmasındaki dengesizliktir (Xu ve diğerleri, 2025). Klinik olarak osteoporoz genellikle postmenopozal ve yaşla ilişkili formları içeren primer osteoporoz veya endokrin, inflamatuar, beslenme, ilaçla ilişkili veya diğer sistemik durumlarla bağlantılı sekonder osteoporoz olarak sınıflandırılır. Bu dengesizlik kemik kırılganlığını artırır ve kırık riskini belirgin şekilde yükseltir. Epidemiyolojik yük, yaş ve cinsiyete göre önemli ölçüde değişir. Birleşik Devletler’de, 50 yaş ve üzeri yetişkinlerde femoral boyun veya lomber omurgada osteoporozun yaşa göre ayarlanmış prevalansı 2017–2018 döneminde %12,6 idi; bu oran kadınlarda erkeklerden (%19,6’ya karşı %4,4) ve 50–64 yaş arası yetişkinlere kıyasla 65 yaş ve üzeri yetişkinlerde (%17,7’ye karşı %8,4) belirgin şekilde daha yüksekti (Sarafrazi ve diğerleri, 2021). Bu farklılıklar, demografik bağlamın osteoporoz riski üzerindeki güçlü etkisini vurgulamaktadır. Kemik yeniden yapılanması, osteoblastlar, osteoklastlar, osteositler, kemik iliği mezenkimal stromal/kök hücreleri, iliği adipositleri, endotel hücreleri ve yerel yeniden yapılanma mikroçevresini düzenleyen immün hücreleri içeren dinamik bir düzenleyici süreçtir ve bu denge çok sayıda faktör tarafından bozulabilir (Doolittle ve diğerleri, 2021; Mattick ve diğerleri, 2023; Khoury, 2024). Bu nedenle, kemik yeniden yapılanmasındaki dengesizliğin altında yatan moleküler mekanizmaları aydınlatmak, yeni terapötik hedefleri belirlemek ve osteoporozun önlenmesi ile tedavisi stratejilerini optimize etmek için esastır.

Mitokondriyal fonksiyon bozukluğu, osteoporozun ortaya çıkışında ve ilerlemesinde önemli bir rol oynamaktadır. Mitokondriler sadece hücresel enerji metabolizması için merkezi organeller değil, aynı zamanda reaktif oksijen türleri (ROS) üretimi, demir metabolizmasının düzenlenmesi ve lipid metabolik homeostazı için de kilit merkezlerdir. Kemik metabolizması hücrelerinde mitokondriyal fonksiyon bozukluğu tipik olarak dengesiz mitokondriyal dinamikler, bozulmuş oksidatif fosforilasyon ve aşırı ROS üretimi ile karakterize edilir; bunların tümü osteoblastların, osteoklastların ve osteositlerin fonksiyonel durumunu doğrudan etkiler (Poudel ve diğerleri, 2022). Ayrıca, bozulmuş mitokondriyal fonksiyon osteoklast oluşumunu teşvik edebilir ve kemik rezorpsiyon aktivitesini artırarak kemik yeniden yapılanmasını daha da patolojik bir rezorpsiyon artışı ve oluşum azalması durumuna kaydırabilir (Wang ve diğerleri, 2022).

Ferroptoz, temel olarak düzensiz demir metabolizması ve lipid peroksidasyon ürünlerinin birikimi ile karakterize düzenlenen bir hücre ölümü biçimidir (Gu ve diğerleri, 2024). Artan kanıtlar, ferroptozun osteoporozun gelişimiyle yakından ilişkili olduğunu göstermektedir. Osteoblastlarda demir birikimi, ROS üretimini ve lipid peroksidasyonunu artırarak ferroptozu tetikleyebilir ve böylece kemik oluşumunu azaltabilir. Osteoklastlarda ise demir iyonları lipid ROS üretimini teşvik edebilir ve ilgili sinyal yollarını aktive ederek osteoklast farklılaşmasını ve kemik rezorpsiyon fonksiyonunu artırabilir (Wang ve diğerleri, 2021; Yang ve diğerleri, 2021; Li ve diğerleri, 2024; Zheng ve diğerleri, 2024). Bu bulgular, ferroptozun sadece kemik metabolizması hücrelerinde önemli bir hasar biçimi olmakla kalmayıp, aynı zamanda anormal demir metabolizması, oksidatif stres ve kemik yeniden yapılanmasındaki dengesizlik arasında bağlantı kuran kritik bir mekanizma olduğunu göstermektedir.

Özellikle, mitokondriyal fonksiyon bozukluğu ve ferroptoz bağımsız patolojik olaylar değildir; aksine, paylaşılan çok sayıda sinyal yolu aracılığıyla yakından bağlantılı çift yönlü bir karşılıklı etkileşim ağı oluştururlar (Qu ve diğerleri, 2024). Bir yandan, bozulmuş mitokondriyal fonksiyon aşırı ROS üretimine, demir homeostazının bozulmasına ve anormal lipid metabolizmasına yol açarak ferroptoz için elverişli koşullar yaratabilir. Diğer yandan, ferroptoz sırasında oluşan lipid peroksidleri ve demir bağımlı oksidatif hasar, mitokondriyal membran yapısına ve solunum zinciri fonksiyonuna daha fazla zarar vererek kendini güçlendiren bir hasar geri bildirim döngüsü oluşturabilir. Bu karşılıklı etkileşim ağı, osteoblastlar, osteoklastlar ve osteositlerde kolektif olarak hareket ederek nihayetinde osteoporozun ortaya çıkmasını ve ilerlemesini teşvik edebilir.

Buna göre, mitokondriyal fonksiyon bozukluğu ile ferroptoz arasındaki karşılıklı etkileşimin sistematik olarak açıklanması, osteoporozun karmaşık patolojik süreçlerini hücresel enerji metabolizması, redoks homeostazı ve demir metabolizması düzenlenmesi dahil olmak üzere çoklu perspektiflerden daha derinlemesine anlamamıza yardımcı olabilir (Şekil 1). Bu derleme, mitokondriyal fonksiyon bozukluğu, ferroptoz ve bunların karşılıklı etkileşiminin kemik metabolizması hücrelerindeki rollerine odaklanmakta, özellikle ROS sinyalleşmesi ve demir metabolizması bozukluğunun kemik yeniden yapılanmasındaki dengesizlikteki düzenleyici rollerine vurgu yapmaktadır. Ayrıca, temel araştırmalar ve klinik uygulamalar için bir referans sunmak amacıyla osteoporozda mitokondri–ferroptoz eksenini hedeflemenin potansiyel terapötik değeri de tartışılmaktadır.

2 Literatür tarama stratejisi

Bu derleme, ilgili çalışmaları belirlemek amacıyla 31 Haziran 2026’ya kadar PubMed, Web of Science Core Collection ve Scopus kullanılarak yapılandırılmış bir literatür taraması gerçekleştirmiştir. Arama terimleri arasında “osteoporoz”, “kemik yeniden yapılanması”, “osteoblastlar”, “osteoklastlar”, “mitokondriyal fonksiyon bozukluğu”, “mitokondriyal dinamikler”, “oksidatif fosforilasyon”, “mitokondriyal otofaji”, “ferroptoz”, “demir metabolizması”, “demir birikimi”, “lipid peroksidasyonu”, “GPX4”, “SLC7A11” ve bunlarla ilgili eş anlamlılar yer almıştır. Dahil edilme kriterlerini karşılayan çalışmalar, kemik osteoporozu veya kemik metabolizması hücrelerinde mitokondriyal fonksiyon bozukluğu veya ferroptozu, bu süreçlerin kemik yeniden yapılanmasıyla bağlantılı mekanizmalarını veya diğer hastalık modellerinde bu mekanizmalarla ilişkili mitokondri–ferroptoz etkileşimlerini kapsayan ve önerilen karşılıklı etkileşim çerçevesinin oluşturulmasına katkıda bulunan orijinal İngilizce makaleler veya derleme makaleleri olmuştur.

Kritik değerlendirme için kanıtlar; doğrudan in vitro kemik hücresi kanıtları, in vivo iskelet kanıtları, insan verileri veya kemikle ilgili olmayan mekanistik vekil kanıtlar olarak sınıflandırılmıştır. Metindeki sonuçlar bu hiyerarşiye göre ağırlıklandırılmış ve temsili iddialar Tablo 1’de özetlenmiştir.

Mekanistik iddia Temsilci kanıt Kanıt seviyesi Kritik yorum Ref.
Ferroptoz/GPX4 düzensizliği osteoblast fonksiyonunu ve kemik oluşumunu bozar Osteoblast ve osteoporoz çalışmaları Doğrudan kemik hücresi + in vivo iskelet ön-klinik kanıt Ön-klinik düzeyde nispeten doğrudan destek; insanlarda nedensel kanıt mevcut değildir. (Yang ve diğerleri, 2021; Zengxin ve diğerleri, 2022; Xuehui ve diğerleri, 2024; Deng ve diğerleri, 2025)
GPX4’ün osteoblastlar ve osteoklastlarda zıt fonksiyonel etkileri vardır Osteoblastların korunması ile osteoklast farklılaşmasının bozulması veya indüklenmiş osteoklast ferroptozu Doğrudan kemik hücresi/iskelet ön-klinik kanıt Hücre tipine güçlü bir şekilde bağlıdır; sistemik GPX4 modülasyonu zıt iskelet etkileri yaratabilir. (Yang ve diğerleri, 2021; Deng ve diğerleri, 2025) (Lee ve diğerleri, 2021; Li ve diğerleri, 2024)
PINK1/Parkin bağımlı mitofaji, ferroptoz duyarlılığını değiştirir Osteoblast çalışmaları ve kraniyofasyal osteoliz/osteoklast kanıtları Doğrudan iskelet ön-klinik, ancak bağlama bağlıdır Temel kalite kontrolü ile aşırı/stresle ilişkili mitofaji eşdeğer olarak ele alınmamalıdır. (Wang ve diğerleri, 2022; Hu ve diğerleri, 2025) (Xiaoyue ve diğerleri, 2025)
HIF-1α hipoksi, demir yönetimi ve ferroptozu birbirine bağlar Genel hipoksi-ferroptoz literatürü ile diyabetik osteoporozla ilişkili vasküler kanıtlar Karışık doğrudan ve dolaylı ön-klinik kanıt Yönelim muhtemelen hücre tipine, hipoksi yoğunluğuna/süresine ve metabolik bağlama bağlıdır. (Li ve Huang, 2022; Xiao-Qian ve diğerleri, 2024) (Mi ve diğerleri, 2026)
ER-mitokondriyal/MAM sinyalleşmesi ferroptozik hasarı artırır Kemik odaklı ER-stres kanıtları; kalp, solunum yolu, kornea, böbrek ve disk modelleriyle desteklenmektedir Ağırlıklı olarak kemik dışı vekil kanıtlar Biyolojik olarak makul, ancak organel düzeyindeki sürecin büyük bir kısmı osteoporotik kemik için hala çıkarımsaldır. (Qianqian ve diğerleri, 2024) (Delmotte ve Sieck, 2020; Mohsin ve diğerleri, 2020; Qun ve diğerleri, 2020; Sharma ve diğerleri, 2021; Chen ve diğerleri, 2022; Chen ve diğerleri, 2023; Dengbo ve diğerleri, 2023; Saba ve diğerleri, 2023; Qianqian ve diğerleri, 2024)
Mitokondriyal lipid metabolizması bozukluğu ferroptoz duyarlılığını artırır Kondrositlerde ve çok sayıda kemik dışı sistemde lipid/ferroptoz çalışmaları Ağırlıklı olarak kemik dışı vekil kanıtlar Mekanistik bir çerçeveyi destekler; osteoporotik kemikte tam sürecin doğrudan doğrulanması sınırlıdır. (Zhi ve diğerleri, 2024; Dong-Jing ve diğerleri, 2025; Jacob ve diğerleri, 2025; Yiteng ve diğerleri, 2025; Yunlong ve diğerleri, 2025; Jichao ve diğerleri, 2026; Tian ve diğerleri, 2026)
Mitokondri hedefli ilaçlar ferroptozik hasarı baskılayabilir MitoTEMPO, MitoQ, NMN ve mitokondriyal dinamik çalışmaları Ağırlıklı olarak kemik dışı ön-klinik kanıt Sadece mekanistik bir konsept kanıtıdır; anti-osteoporotik etkinlik kanıtı değildir. (Gilles ve diğerleri, 2022; Piao ve diğerleri, 2022; Mikako ve diğerleri, 2023; Xiaocen ve diğerleri, 2024; Fang ve diğerleri, 2025; Yang ve diğerleri, 2025; Yaolu ve diğerleri, 2026)
Seçilmiş ferroptoz-modüle edici bileşikler iskelet sonuçlarını iyileştirir Vitamin K2, baicalein, galangin ve 7,8-dihidroksiflavon ile ilgili çalışmalar Kemik odaklı ön-klinik kanıt Kemikle daha doğrudan ilişkilidir, ancak klinik etkinlik, uzun vadeli güvenlik ve optimal dozaj henüz kanıtlanmamıştır. (Chen ve diğerleri, 2023; Zhang ve diğerleri, 2025; Bing-Hao ve diğerleri, 2026; Hongming ve diğerleri, 2026; Zengfeng ve diğerleri, 2026)

3 Kemik metabolik hücrelerinde mitokondriyal disfonksiyonun tezahürleri ve mekanizmaları

3.1 Anormal mitokondriyal dinamikler ve kemik metabolik dengesizliği

Mitokondriyal dinamikler, yani mitokondriyal füzyon ve fisyon arasındaki dinamik denge, normal mitokondriyal morfolojiyi, fonksiyonu ve hücre içi dağılımını sürdürmek için esastır (Şekil 2) (Wang ve diğerleri, 2023). Bu denge, hücrelerin hayatta kalma ve fonksiyonel taleplerini karşılaması için kritik öneme sahiptir, özellikle de kemik dokusunun karmaşık hücresel mikroçevresinde (Li ve diğerleri, 2024). Osteoblastlarda, mitokondriyal fisyon proteini Drp1’in aşırı aktivasyonu mitokondriyal parçalanmaya yol açar, bu da doğrudan mitokondriyal fonksiyonu bozar ve sonuç olarak kemik oluşumunu engeller (Wang ve diğerleri, 2021). Buna karşılık, mitokondriyal füzyonun teşvik edilmesi mitokondriyal ağın bütünlüğünü korumaya yardımcı olur ve böylece osteoblast enerji metabolizmasını ve farklılaşmasını destekler (Suh ve diğerleri, 2023). Benzer fenotipler diğer mitokondriyal dinamik düzenleyicilerindeki değişikliklerle de ilişkilendirilmiştir. Mitofuzinlerin (MFN1/MFN2) veya OPA1’in bozulması mitokondriyal füzyonu ve ağ bütünlüğünü zayıflatırken, aşırı DRP1 bağımlı fisyon parçalanmayı teşvik eder; kemik oluşturan hücrelerde bu değişiklikler mitokondriyal biyoenerjetiği ve osteojenik farklılaşmayı bozabilir. Ancak, bireysel fisyon/füzyon proteinleri arasında doğrudan kemik-spesifik kanıtların miktarı farklılık gösterir ve DRP1, osteoblast modellerinde en tutarlı şekilde incelenen protein olmaya devam etmektedir (Wang ve diğerleri, 2021; Suh ve diğerleri, 2023; Li ve diğerleri, 2024).

Osteoklast fonksiyonu, verimli füzyon ve farklılaşmaya büyük ölçüde bağlıdır. Osteoklastlarda, mitokondriyal füzyon proteini Mfn2’nin eksikliği veya fonksiyonel bozulması mitokondriyal ağın bozulmasına ve çok sayıda parçalanmış mitokondrinin oluşmasına yol açar (Wang ve diğerleri, 2023). Böyle bir mitokondriyal dinamik dengesizliği, hücresel metabolik durumu değiştirebilir ve osteoklast öncüllerinin füzyon kapasitesini artırarak kemik rezorpsiyon aktivitesini anormal bir şekilde yükseltebilir (Li ve diğerleri, 2024). Mekanistik olarak, bozulmuş mitokondriyal füzyon ağ sürekliliğini azaltır ve ATP üretimini, redoks tamponlamasını ve mitokondriyal kalite kontrolünü bozabilir. Osteositlerde, sürekli parçalanma ve biyoenerjetik stres ROS birikimini artırır, mitokondriyal membran potansiyelini düşürür ve içsel hücre ölümü yollarının aktivasyonunu kolaylaştırarak apoptozu ve osteosit canlılığının kaybını teşvik eder (Li ve diğerleri, 2024). Toplu olarak, osteoblastlar, osteoklastlar ve osteositlerdeki mitokondriyal dinamiklerdeki hücre tipine özgü anormallikler, osteoporozda kemik metabolik dengesizliğinin hücresel temelini oluşturur.

3.2 Kusurlu mitokondriyal oksidatif fosforilasyon ve enerji metabolizmasının yeniden programlanması

Osteoblastlar, yeterli enerji sağlamak için büyük ölçüde mitokondrilere bağımlıdır. Mitokondriyal solunum zinciri komplekslerinin azalmış aktivitesi, oksidatif fosforilasyon (OXPHOS) kusurlarının ana nedenlerinden biridir (Şekil 2). Mitokondriyal solunum zinciri kompleksleri bozulduğunda, ATP üretimi belirgin şekilde azalır ve buna aşırı ROS üretimi eşlik eder (Lucini ve Braun, 2021). Bu ikili yük, yani enerji eksikliği ve oksidatif stres, doğrudan osteoblast proliferasyonunu baskılar ve böylece kemik oluşum verimliliğini düşürür (Hu ve diğerleri, 2020).

Fizyolojik koşullar altında, osteoklastlar enerji tedariki için daha çok glikolize bağımlıdır. Ancak, mitokondriyal OXPHOS kusurlu olduğunda, osteoklastlarda anormal metabolik yeniden programlama meydana gelir, bu da osteoklast sayısının artmasına ve kemik rezorpsiyon fonksiyonunun güçlenmesine yol açar (Xiao ve diğerleri, 2026). Mitokondriyal disfonksiyonun neden olduğu yüksek ROS seviyeleri, NF-κB gibi pro-inflamatuar yolları aktive etmek için sinyal molekülleri olarak hareket edebilir ve böylece osteoklastogenez’i daha da teşvik edebilir (Glogowski ve diğerleri, 2025).

Kemik dokusunda, enerji metabolizması verimli OXPHOS’tan daha az verimli glikolize doğru bir kayma ile karakterize edilir. Mitokondriyal OXPHOS bozulduğunda, hücreler glikolitik aktiviteyi artırır, bu da kemik matris mineralizasyonunu bozabilir (Purhonen ve diğerleri, 2023). OXPHOS kusurları ayrıca mitokondriyal retrograd sinyalleşmeyi tetikleyebilir, nükleer gen ekspresyon profillerini değiştirerek hücresel metabolik ağları yeniden şekillendirir ve glikolize daha güçlü bir bağımlılığı teşvik eder (Khan ve diğerleri, 2025; Hu ve diğerleri, 2026).

3.3 Bozulmuş mitofaji ve hasarlı mitokondrilerin birikmesi

Mitofaji, hasar görmüş veya fazladan mitokondrileri seçici olarak ortadan kaldıran temel bir hücre içi kalite kontrol mekanizmasıdır. Osteoblastlarda, PINK1/Parkin yolunun normal aktivasyonu, işlevsiz mitokondrileri etkili bir şekilde temizler ve hücreleri oksidatif stres kaynaklı hasardan korur (Şekil 2) (Wang ve diğerleri, 2022). Örneğin, osteoblastlarda mitokondriyal ferritin (FtMt) eksikliği, ROS bağımlı bir şekilde PINK1/Parkin yolunu aktive eder ve mitofajiye yol açar (Wang ve diğerleri, 2022).

Osteoporozun patolojik koşullarında mitofaji genellikle belirgin şekilde azalır, bu da hücre içinde hasarlı mitokondrilerin anormal birikimine neden olur (Zhang ve diğerleri, 2025). Biriken hasarlı mitokondriler yalnızca verimsiz enerji üreticileri olmakla kalmaz, aynı zamanda sürekli olarak büyük miktarda ROS ve proapoptotik faktörler de üretirler (He ve diğerleri, 2025). Çalışmalar, aşırı otofajinin inhibe edilmesinin veya SIRT3’ün aktive edilmesinin ferroptozu etkili bir şekilde hafifletebileceğini ve mitokondriyal homeostazı yeniden sağlayabileceğini göstermiştir (Hu ve diğerleri, 2025). Osteoklastlar da mitofaji tarafından hassas bir şekilde düzenlenir (Wang ve diğerleri, 2025). Bu karmaşık ilişki, mitofajinin osteoklastlarda uygun bir seviyede sıkı bir şekilde kontrol edilmesi gerektiğini göstermektedir. Osteoklast soy hücrelerinde mitofaji, tek tip koruyucu veya zararlı olmaktan ziyade bağlama bağlı görünmektedir. PINK1/Parkin bağımlı hasarlı mitokondri temizliği, farklılaşma sırasında mitokondriyal kaliteyi koruyabilirken, aşırı veya sürekli mitofajik aktivite patolojik osteoklast oluşumu için gerekli metabolik adaptasyonu destekleyebilir. Bu görüşle tutarlı olarak, mitokondriyal bölünme/mitofajinin Mdivi-1 ile farmakolojik olarak inhibe edilmesinin, bir kraniyofasyal osteoliz modelinde PINK1/Parkin bağımlı mitofajiyi ve osteolizi azalttığı bildirilmiştir (Xiaoyue ve diğerleri, 2025). Dolayısıyla, mitofajideki müdahalenin iskelet üzerindeki net etkisinin hücre tipine, hastalık bağlamına ve yol aktivasyonunun büyüklüğüne ve süresine bağlı olması muhtemeldir (Wang ve diğerleri, 2025; Xiaoyue ve diğerleri, 2025).

4 Kemik metabolik hücrelerinde ferroptozun özellikleri ve düzenlenmesi

4.1 Kemik metabolik hücrelerinde demir yüklenmesi ve demir homeostaz dengesizliği

Demir yüklenmesi, osteoporozun patolojik ilerlemesinde temel bir bağımsız risk faktörü olarak kabul edilir. Osteoporoz hastalarında genellikle artmış demir birikimi görülür ve bu demir yüklenmesi kemik metabolik hücrelerinin işlevini doğrudan bozar (Şekil 3) (Piriyakhuntorn ve diğerleri, 2020; Correnti ve diğerleri, 2026). Oksidatif stres kaynaklı hasar sadece osteoblast farklılaşmasını ve mineralizasyonunu engellemekle kalmaz, aynı zamanda osteoblast apoptozunu da teşvik ederek kemik oluşumunu azaltır (Zhang ve diğerleri, 2019). Osteoblastlarda hücre içi demir mevcudiyeti, koordineli demir alımı, ferritin depolaması, dışarı atılması ve ferritin döngüsü ile yönetilir. Bu süreçlerin bozulması, labil demir havuzunu genişletebilir, böylece Fenton kimyasını ve oksidatif stresi artırabilir. Aşırı hücre içi demir ayrıca NCOA4 bağımlı ferritinofajiyi de artırabilir, bu da redoks-aktif demiri daha da serbest bırakır ve ferroptoz eşiğini düşürür (Wang ve diğerleri, 2025; Correnti ve diğerleri, 2026).

Aşırı demir, osteoklast öncül hücrelerinin olgun osteoklastlara farklılaşmasını teşvik edebilir ve kemik eritici fonksiyonlarını artırabilir (Piriyakhuntorn ve diğerleri, 2020; Passin ve diğerleri, 2025). Dahası, demir yüklenmesi osteosit apoptozunu tetikleyerek osteoklast oluşumunu ve aktivitesini daha da uyarabilir (Yang ve diğerleri, 2020). Dolayısıyla, demir yüklenmesi, aynı anda osteoblast fonksiyonunu engellemek ve osteoklast aktivitesini teşvik etmek suretiyle kemik yenilenmesinde “düşük oluşum–yüksek erime” dengesizliğine neden olur.

4.2 Lipid peroksidasyonu ve GPX4/GSH sisteminin inaktivasyonu

Lipid peroksidasyonu, ferroptozun temel icra olayıdır ve poliyenli doymamış yağ asitlerinin (PUFA’lar) metabolik yeniden programlanmasına bağlıdır. Uzun zincirli asil-CoA sentetaz 4 (ACSL4) ve lizofosfatidilkolin asiltransferaz 3’ün (LPCAT3) katalizinde, yüksek reaktiflikte lipid peroksitleri oluşur (Şekil 3) (Gu ve diğerleri, 2024; Lu ve diğerleri, 2026). Bu lipid peroksitlerinin birikmesi, ferroptozu diğer hücre ölümü formlarından ayıran temel bir özelliktir. Çalışmalar, osteoporozun patolojik koşullarında kemik dokusundaki lipid peroksidasyonu seviyelerinin önemli ölçüde arttığını göstermiştir (Wang ve diğerleri, 2021; Li ve diğerleri, 2024). Ayrıca, lipid peroksidasyonunun ürünleri olan oksitlenmiş fosfolipidler (OxPL’ler), kemik yenilenmesini etkileyebilir (Palmieri ve diğerleri, 2021).

Glutatyon peroksidaz 4 (GPX4), ferroptozun temel negatif düzenleyicisidir. Toksik lipid peroksitlerini toksik olmayan lipid alkollerine indirger ve böylece ferroptozun icrasını engeller (Ma ve diğerleri, 2020; Yang ve diğerleri, 2021). GPX4/glutatyon (GSH) sistemi, lipid peroksidasyonu kaynaklı hasara karşı temel hücresel savunmayı oluşturur (Wang ve diğerleri, 2021; Li ve diğerleri, 2024). Örneğin, fare modellerinde, femoral dokuda GPX4 ve SLC7A11 ekspresyonu inhibe edilir, bu da ferroptoz eşiğini düşürür (Gu ve diğerleri, 2024). Glukokortikoid kaynaklı osteoporoz modellerinde, deksametazonun SLC7A11/GPX4 antioksidan eksenini baskılaması, lipid peroksidasyonunu artırması ve osteoblastlarda ferroptotik hasara yol açmasıyla ilişkilendirilmiştir. Bu, uzun süreli glukokortikoid maruziyeti, zayıflamış lipid-peroksit detoksifikasyonu, bozulmuş osteoblast sağkalımı ve azalmış kemik oluşumu arasında mekanistik bir bağlantı kurar (Yang ve diğerleri, 2021; Zheng ve diğerleri, 2024).

Osteoblastlarda, GPX4 eksikliği veya fonksiyonel inhibisyonu doğrudan ferroptozu tetikler ve kemik oluşumunu azaltır (Yang ve diğerleri, 2021; Deng ve diğerleri, 2025). Ancak osteoklastlarda, GPX4 eksikliği farklılaşmayı baskılar (Lee ve diğerleri, 2021). Saikosaponin A gibi bazı doğal bileşikler, osteoklastlarda ferroptozu teşvik ederek kemik erimesini engelleyebilir (Li ve diğerleri, 2024). Bu bulgular, GPX4’ün kemik yenilenme dengesini korumadaki çift rolünü ortaya koymaktadır: osteoblastları ferroptozdan korurken, osteoklast farklılaşmasını destekler (Wu ve diğerleri, 2024; Yang ve diğerleri, 2025). Bu ikilem terapötik açıdan önemlidir. Sistemik GPX4 inhibisyonu, osteoklast farklılaşmasını baskılayabilirken aynı zamanda osteoblastlardaki ana ferroptoz savunma mekanizmasını da ortadan kaldırabilir; tersine, genel GPX4 aktivasyonu osteoblastları koruyabilirken osteoklast sağkalımını veya farklılaşmasını da sürdürebilir. Dolayısıyla, GPX4’e yönelik herhangi bir strateji hücreye özgü doğrulama gerektirecektir ve mevcut kanıtlar hala preklinik düzeydedir.

4.3 Kemik metabolizmasında ferroptozla ilişkili sinyal yollarının düzenlenmesi

p53 yolu, xCT alt birimi olan SLC7A11’i baskılayarak, böylece sistin alımını ve GSH sentezini azaltarak ferroptozu teşvik eder ve osteojenik farklılaşmayı engeller. p53, sistin/glutamat antiportör sistemi Xc−’nin kilit alt birimi olan SLC7A11’in transkripsiyonel ekspresyonunu doğrudan inhibe edebilir (Kaftan ve diğerleri, 2024). Bu inhibisyon, hücre zarındaki poliyenli doymamış yağ asidi içeren fosfolipidleri peroksidasyona karşı hassas hale getirerek ferroptotik kaskadı başlatır (Li ve Huang, 2022). Osteoporoz bağlamında, çoklu stres sinyalleri p53’ü aktive edebilir, bu da daha sonra SLC7A11’i baskılar ve osteoblastlarda ferroptozu tetikler (Şekil 3) (Zhang ve diğerleri, 2025).

NRF2 yolu, antioksidan stres yanıtlarının ana düzenleyicisidir. Hücreler oksidatif strese veya elektrofilik uyaranlara maruz kaldığında, NRF2, KEAP1’den ayrılır, çekirdeğe taşınır, antioksidan yanıt elementlerine (ARE’ler) bağlanır ve bir dizi antioksidan ve sitoprotektif genin transkripsiyonunu başlatır (Xiao-Qian ve diğerleri, 2024). Osteoporoz modellerinde, K2 vitamininin NRF2’yi ve onun alt hedefi HO-1’i aktive ederek mitokondriyal disfonksiyonu, lipid peroksidasyonunu ve osteoblast ferroptozunu iyileştirdiği gösterilmiştir (Zhang ve diğerleri, 2025). Benzer şekilde, yüksek glukoz koşulları NRF2 yolunu baskılar ve endotel hücrelerinde ve osteoblastlarda oksidatif hasarı ve ferroptoz riskini artırır (Yao-Bin ve diğerleri, 2025).

HIF-1α yolu, osteoporotik mikroçevrede çift yönlü bir rol oynar. Hipoksiye duyarlı faktör-1α (HIF-1α), hücrelerin hipoksik ortamlara adaptasyonunu sağlayan temel bir transkripsiyon faktörüdür ve iskelet gelişimi, homeostazı ve patolojisinde önemli roller üstlenir (Xiao-Qian ve diğerleri, 2024). HIF-1α, transferrin reseptörü 1’i (TfR1) yukarı regüle ederek hücrelerin demir alımını artırır. Aşırı labil demir, Fenton reaksiyonu yoluyla ROS üretimini katalize eder ve lipid peroksidasyon zincir reaksiyonlarını tetikler (Li ve Huang, 2022). Daha da önemlisi, hipoksi veya HIF-1α aktivasyonu GPX4 ekspresyonunu veya aktivitesini baskılayabilir ve böylece ferroptozu teşvik edebilir (Mi ve diğerleri, 2026). Mevcut kanıtlar, HIF-1α’nın kemikte hem koruyucu hem de zararlı bir etkiye sahip olduğunu tek tip olarak tanımlamamaktadır. Burada özetlenen çalışmalarda, pro-ferroptotik etkiler en çok, artan labil demir ve zayıflamış antioksidan savunmanın baskın olduğu sürdürülebilir patolojik hipoksi veya metabolik stres durumlarıyla ilişkilidir. HIF-1α aynı zamanda fizyolojik bir hipoksi adaptasyon faktörü olduğundan, iskelet üzerindeki net etkisinin hücre tipine, hipoksinin şiddetine ve süresine ve metabolik duruma göre değişmesi muhtemeldir. Osteoblastlar, osteoklastlar ve osteositler arasında doğrudan karşılaştırmalı çalışmalar sınırlıdır.

Mitokondrial fonksiyon bozukluğu ile ferroptoz arasındaki 5 çapraz etkileşim mekanizması

5.1 Çapraz etkileşimin merkezi hücresi olarak ROS sinyalleşmesi

Patolojik koşullar altında, mitokondrial elektron taşıma zinciri komplekslerinin bozulmuş aktivitesi süperoksit anyonlarının ve hidrojen peroksitinin üretilmesine yol açar (Şekil 4) (Yujin ve diğerleri, 2024). Bu ROS’lar sadece mitokondrilerin kendisine doğrudan zarar vermekle kalmaz, aynı zamanda Fenton reaksiyonunu da teşvik ederek lipid peroksidasyon zincir reaksiyonlarını artırır (Tingting ve diğerleri, 2026). Osteoporoz modellerinde, mitokondrial fonksiyon bozukluğundan kaynaklanan aşırı ROS üretimi, ferroptozun başlangıcındaki temel olaylardan biridir (Yao-Bin ve diğerleri, 2025). Ayrıca ROS, JNK ve p38 gibi stres sinyalleşme yollarını aktive ederek mitofaji ve ferroptozla ilgili genlerin ekspresyonunu düzenleyebilir ve kemik metabolik dengesizliğini daha da kötüleştiren bir pozitif geri besleme döngüsü oluşturabilir (Huanhuan ve diğerleri, 2026).

Ferroptoz sırasında üretilen lipid peroksitleri, mitokondrial membranlara geri besleme yaparak zarar verebilir ve böylece mitokondrial fonksiyon bozukluğunu daha da kötüleştirebilir (Peng ve diğerleri, 2024). Bu çift yönlü çapraz etkileşim, özellikle osteoporozun patogenezi sırasında belirgindir. Mitokondriden kaynaklanan süperoksit H2O2’ye dönüştürülebilir; labil Fe2+ varlığında H2O2, Fenton kimyası yoluyla yüksek reaktif hidroksil radikallerini (•OH) üretirken, Fe2+ ise Fe3+’e oksitlenir. Bu radikaller lipid peroksidasyonunu başlatabilir ve yayabilir. Tersine, ferroptoz sırasında üretilen lipid peroksitleri mitokondrial yapıyı daha da bozarak bir kısır döngü oluşturur (Feng-Xian ve diğerleri, 2026).

5.2 Demir metabolizması ile mitokondrial fonksiyon arasındaki çift yönlü düzenleme

Hücresel demir metabolizmasının merkezi hücresi olarak mitokondriler, benzersiz demir taşıma sistemleri aracılığıyla mitokondrial demir homeostazını hassas bir şekilde düzenler (Şekil 4) (Jacob ve diğerleri, 2025). Friedreich ataksi modeli çalışmalarında, mitokondrial demir birikiminin lipid peroksidasyon ve glutatyon metabolizması bozukluklarıyla yakından ilişkili olduğu ve sonuçta ferroptozu tetiklediği gösterilmiştir (Piergiorgio ve diğerleri, 2020). Ayrıca, mitokondrial demir birikimi Nrf2 sinyalleşme yolunu inhibe ederek hücresel antioksidan savunmayı daha da zayıflatabilir ve bir kısır döngü oluşturabilir (Chengzhu ve diğerleri, 2022).

Mitokondrial fonksiyon bozukluğu ve demir metabolizması bozukluğu birbirini karşılıklı olarak güçlendirir (Chengzhu ve diğerleri, 2022). Demir birikimi kardiyomiyopatisinde, ferroptoz, demir birikiminin mitokondriyal hasara neden olduğu ana hücre ölümü biçimi olabilir (Sirinart ve diğerleri, 2023). Diğer çalışmalar da demir metabolizması bozukluğu ve mitokondrial fonksiyon bozukluğunun birbirini teşvik ederek lipid peroksidasyonunun şiddetlenmesine ve antioksidan savunma sisteminin çöküşüne yol açtığını doğrulamıştır (Edri ve diğerleri, 2026).

Mitokondrial fonksiyon bozukluğu, demir-sülfür kümesi biyogenezinin bozulması, mitokondrial demir trafiğinin değişmesi ve otofajik akışın düzensizleşmesi de dahil olmak üzere çeşitli mekanizmalarla hücresel demir yönetimini bozabilir. Bu değişiklikler, demiri güvenli bir şekilde depolanan havuzlardan labil demir havuzuna kaydırarak redoks-aktif Fe2+’yi ve lipid peroksidasyonuna yatkınlığı artırabilir; bu durum sadece hücrenin genel “demir depolama kapasitesini” azaltmakla kalmaz (Yan ve diğerleri, 2024; Tohru ve Hideo, 2025; Menghao ve diğerleri, 2026). Bu mekanizmalara dair kanıtlar büyük ölçüde kemik dışı sistemlerden elde edilmiştir. Bir cilt fotoyaşlanma modelinde, NDUFS4’nin susturulması mitokondrial fonksiyonu ve ferroptoz yatkınlığını değiştirmiştir (Yan ve diğerleri, 2024); diğer çalışmalar ise anormal otofajik akışın NCOA4-bağlı ferritinofaji ve demir salınımını teşvik edebildiğini göstermektedir (Menghao ve diğerleri, 2026). Osteositlerde aynı süreci tanımlayan doğrudan kanıtlar sınırlıdır; bu nedenle, bunun osteoporotik kemik yeniden modellenmesine katkısı şu anda olası ancak tam olarak kanıtlanmamış bir mekanizma olarak kabul edilmelidir.

5.3 Çapraz etkileşimde mitokondri–endoplazmik retikulum stres ekseninin rolü

Mitokondriler ve endoplazmik retikulum (ER), mitokondriyle ilişkili ER membranları (MAM’ler) aracılığıyla fiziksel ve fonksiyonel olarak bağlantılıdır; bu membranlar organeller arası iletişim için kritik merkezler oluşturur (Qun ve diğerleri, 2023). MAM’ler sadece yapısal köprüler olarak değil, aynı zamanda kalsiyum sinyalleşmesi, lipid metabolizması ve hücresel stres yanıtlarının merkezi düzenleyicileri olarak da işlev görür (Şekil 4) (Qun ve diğerleri, 2020). Örneğin, yaşlanan kalplerde ER stresinin (ERS) 4-fenilbütik asit (4-PBA) ile hafifletilmesi mitokondrial fonksiyonu iyileştirir (Qun ve diğerleri, 2020; Chen ve diğerleri, 2023). Solunum yolu düz kas hücrelerinde, inflamasyonun neden olduğu ERS, mitokondrial fonksiyonel değişikliklerle bir kısır döngü oluşturarak hücresel hasarı daha da kötüleştirir (Delmotte ve Sieck, 2020). ERS, üç ana ER membran sensörü tarafından başlatılan katlanmamış protein yanıtını (UPR) aktive eder: PERK, IRE1α ve ATF6 (Saba ve diğerleri, 2023). Geçici stres altında UPR, yeni protein sentezini azaltır, şaperon kapasitesini artırır ve ER homeostazını yeniden sağlamak için protein kalite kontrolünü teşvik eder. Stres şiddetli veya uzun süreli olduğunda, sürekli PERK–eIF2α–ATF4/CHOP ve IRE1α sinyalleşmesi bunun yerine oksidatif hasarı teşvik edebilir, SLC7A11/GPX4-bağlı antioksidan savunmayı değiştirebilir ve ER’den mitokondriye Ca2+ transferini artırarak çözülmemiş ER stresini hem ferroptotik yatkınlıkla hem de mitokondriyal hasarla ilişkilendirebilir (Mohsin ve diğerleri, 2020; Saba ve diğerleri, 2023; Qianqian ve diğerleri, 2024).

ERS, CHOP ve ATF4’ü yukarı regüle ederek ve SLC7A11 ile GPX4’ü baskılayarak ferroptozu teşvik eder (Qianqian ve diğerleri, 2024). Aynı zamanda, ERS’nin ER’den mitokondriye neden olduğu Ca2+ salınımı, mitokondriyal hasara yol açan bir diğer ana mekanizmadır. ERS kalsiyum homeostazını bozarak büyük miktarda kalsiyumun MAM ile ilişkili kanallar aracılığıyla mitokondriye girmesine izin verir (Mohsin ve diğerleri, 2020). Bu kalsiyum aşırı yüklenmesi, mitokondrial geçirgenlik geçiş gözenekinin (mPTP) açılmasına neden olur, mitokondrial membran potansiyelini bozar ve iç apoptozu başlatır (Mohsin ve diğerleri, 2020; Sharma ve diğerleri, 2021). Çalışmalar, thapsigargin ile indüklenen akut ERS’nin kalpte mitokondrial kompleks I hasarına neden olduğunu ve kalsiyum aşırı yüklenmesi ile kalsiyum-bağımlı proteaz kalpainin aktivasyonunun temel mekanizmalar olduğunu göstermiştir (Mohsin ve diğerleri, 2020). Böbrek taşı modellerinde, hiperoksalüri ile indüklenen ERS de mitokondriyal kalsiyum seviyelerini artırır ve mitokondrial membran potansiyelini düşürür (Sharma ve diğerleri, 2021).

Osteoblastlarda ERS, sadece CHOP/ATF4 ekseni aracılığıyla antioksidan savunmayı baskılayarak ferroptozu teşvik etmekle kalmaz, aynı zamanda kalsiyum aşırı yüklenmesi–mPTP ekseni aracılığıyla mitokondrial bütünlüğü de bozar ve böylece iç apoptotik yolu aktive eder (Mohsin ve diğerleri, 2020; Qianqian ve diğerleri, 2024). Bu çift hasar, osteoblast canlılığını ve fonksiyonunu ciddi şekilde zayıflatır ve yetersiz kemik oluşumuna yol açar. Bu nedenle MAM’leri hedeflemek, osteoporoz müdahalesi için yeni bir strateji olabilir. Örneğin, 4-PBA gibi kimyasal şaperonlar ERS’yi hafifletebilir, mitokondrial fonksiyonu iyileştirebilir ve hücresel hasarı azaltabilir (Qun ve diğerleri, 2020; Chen ve diğerleri, 2022). Ayrıca, sigma-1 reseptörü gibi belirli MAM ile ilişkili proteinlerin düzenlenmesi, organeller arası normal iletişimi yeniden sağlayabilir (Sharma ve diğerleri, 2021; Dengbo ve diğerleri, 2023). Özellikle, yukarıda belirtilen MAM/ER-mitokondri kanıtlarının çoğu kalp, solunum yolu, kornea, böbrek veya intervertebral disk modellerinden gelmektedir (Delmotte ve Sieck, 2020; Mohsin ve diğerleri, 2020; Qun ve diğerleri, 2020; Sharma ve diğerleri, 2021; Chen ve diğerleri, 2022; Chen ve diğerleri, 2023; Dengbo ve diğerleri, 2023; Saba ve diğerleri, 2023; Qianqian ve diğerleri, 2024); doğrudan iskelet sistemine ilişkin kanıtlar ise daha sınırlıdır ve en güçlü şekilde ER stresiyle ilişkili ferroptoz için mevcuttur (Qianqian ve diğerleri, 2024). Dolayısıyla, osteoblastlardaki MAM tabanlı mekanizmanın biyolojik olarak makul olduğu, ancak osteoporoz modellerinde henüz tam olarak kanıtlanmadığı kabul edilmelidir.

5.4 Çapraz etkileşimdeki lipid metabolik yeniden programlamasının sinerjik etkileri

Osteoporozun patolojik bağlamında, mitokondrial fonksiyon bozukluğu yağ asidi oksidasyonunu engelleyebilir ve hücresel lipid yönetimini değiştirebilir; bu da oksidasyon geçirebilir PUFA substratlarının mevcudiyetini artırabilir (Jacob ve diğerleri, 2025). Artan substrat mevcudiyeti tek başına ferroptozu başlatmaz; bu durum, oksitlenmiş fosfolipidleri üreten biyokimyasal adımlardan ayırt edilmelidir (Yiteng ve diğerleri, 2025). Kondrositlerde, lipid peroksidasyon ürünü 4-HNE artar ve ACSL4 aktivasyonu ile yakından ilişkilidir; bu ikisi birlikte kondrosit dejenerasyonunu şiddetlendirir (Zhi ve diğerleri, 2024). ACSL4, uzun zincirli PUFA’ların koenzim A ile bağlanmasını tercihli olarak katalize eder ve bu PUFA’ların membran fosfolipidlerine dahil olmasını teşvik eder (Jichao ve diğerleri, 2026). Membran fosfolipid bileşimindeki bu değişiklik, hücre zarını lipid peroksidasyonuna karşı savunmasız hale getirir (Tian ve diğerleri, 2026). Lipid peroksidasyonunun terminal ürünleri, örneğin 4-HNE, sadece hücresel hasarın göstergeleri değil, aynı zamanda mitokondrial fonksiyonu bozabilen güçlü sinyal molekülleridir (Dong-Jing ve diğerleri, 2025). Lipid peroksit kaynaklı mitokondrial hasar böylece bir kısır döngü oluşturur: mitokondrial fonksiyon bozukluğu yağ asidi oksidasyonunu engeller ve ROS üretimini artırır, bu da lipid peroksidasyonunu teşvik eder; lipid peroksitler ise mitokondriyi daha fazla saldırıya uğratır ve mitokondrial fonksiyon bozukluğunu şiddetlendirir (Yunlong ve diğerleri, 2025). Mekanistik olarak, ACSL4 ve LPCAT3, PUFA’ların aktivasyonunu ve membrana dahil olmasını teşvik ederek, daha sonra demir bağımlı ROS tarafından başlatılan enzimatik oksidasyona veya enzimatik olmayan radikal zincir reaksiyonlarına uğrayabilen PUFA içeren fosfolipidleri oluşturur (Gu ve diğerleri, 2024; Lu ve diğerleri, 2026). Dolayısıyla, ACSL4/LPCAT3 bağımlı substrat yeniden şekillendirmesi ve Fenton kaynaklı radikal kimyası, ferroptotik lipid peroksidasyonunun birbirini tamamlayan ancak farklı bileşenleridir. Bu alt bölümde belirtilen lipid metabolizmasına ilişkin ayrıntılı kanıtların çoğu göz, sinir, karaciğer, meningeoma veya kondrosit modellerinden gelmektedir; bu nedenle tam sürecin osteoporotik kemikte doğrudan doğrulanması gerekmektedir (Zhi ve diğerleri, 2024; Dong-Jing ve diğerleri, 2025; Yiteng ve diğerleri, 2025; Yunlong ve diğerleri, 2025; Jichao ve diğerleri, 2026; Tian ve diğerleri, 2026).

6 Mitokondrial fonksiyon bozukluğu ile ferroptoz arasındaki çapraz etkileşimin osteoblastlar üzerindeki etkileri

6.1 Osteoblast farklılaşmasının engellenmesi ve apoptozun indüklenmesi

Mitokondrial fonksiyon bozukluğu ile ferroptoz arasındaki çapraz etkileşim, birden fazla ana sinyal yolu aracılığıyla osteoblast farklılaşmasını engeller (Şekil 5). Wnt/β-katenin ve BMP sinyal yolları, osteojenik farklılaşmanın merkezi düzenleyici ağlarıdır ve ferroptoz bu yollara müdahale ederek farklılaşmayı engelleyebilir (Edyta ve diğerleri, 2025). Osteoporozda, ferroptoz kaynaklı oksidatif stres Wnt/β-katenin sinyalini engelleyebilir, bu da Runx2 ve Osterix gibi ana osteojenik transkripsiyon faktörlerinin ekspresyonunu düşürür (Qiang ve diğerleri, 2021). BMP sinyali de ferroptozdan etkilenir. Osteojenik farklılaşmayı teşvik eden ana faktörlerden biri olan BMP-2, demir aşırı yüklenmesi koşullarında azalmış osteojenik aktivite gösterir (Lei ve diğerleri, 2024). Ferroptoz kaynaklı oksidatif stres, bu düzenleyici süreçlere müdahale edebilir ve Runx2 fonksiyonunu bozabilir (Gomathi ve diğerleri, 2020). Ayrıca, ferroptoz p38 sinyalinin aktivasyonu yoluyla Osterix’ün ubikitinlenmesini ve yıkımını teşvik ederek osteojenik farklılaşmayı daha da engelleyebilir (Seira ve diğerleri, 2020). Yüksek glukoz koşullarında, alıntılanan çalışma ELF1’in Igf2bp2’yi yukarı regüle ettiğini ve IGF2BP2’nin Ifitm3 mRNA’sını m6A bağımlı bir şekilde stabilize ettiğini bildirmiştir; bu eksen, ferroptoz kaynaklı osteoblast senesansı ve bozulmuş farklılaşma ile ilişkilidir (Xiao-Wei ve diğerleri, 2026). Ancak, burada özetlenen kanıtlar, IFITM3’ün ferroptozu esas olarak demir yönetimi, fosfolipid yeniden şekillendirmesi veya başka bir aşağı akış efektörü aracılığıyla mı teşvik ettiğini belirlememektedir.

Ferroptoz kaynaklı lipid peroksidasyonu, osteoblast plazma membranlarına ve mitokondrial membranlara doğrudan zarar vererek mitokondrial apoptotik yolu aktive edebilir (Ma ve diğerleri, 2020). Çalışmalar, miR-22’nin caveolin-3’ü hedef alarak deksametazon kaynaklı apoptozu şiddetlendirdiğini göstermiştir; bu durum artan kesilmiş kaspaz-3 ve Bax ekspresyonu ile azalmış Bcl-2 ekspresyonu ile doğrulanmıştır (Peng ve diğerleri, 2021). Ayrıca, lncRNA SSTR5-AS1’in osteoporotik kırık hastalarında önemli ölçüde aşağı regüle olduğu ve aşırı ekspresyonunun Bcl-2’yi yukarı regüle ederken Bax ve Bad’ı aşağı regüle ettiği görülmüştür (Zhuan ve diğerleri, 2025). Ferroptoz ve apoptoz arasındaki çapraz etkileşim, c-Fos/Fas sinyal ekseninde de yansıtılmaktadır. lncRNA GM15416, c-Fos/Fas yolunu düzenleyerek osteoblast apoptozunu engellerken, ferroptoz c-Fos ekspresyonunu artırabilir ve Fas aracılı apoptotik sinyali teşvik edebilir (Dacheng ve diğerleri, 2023). Dahası, glial hücre kaynaklı nörotrofik faktör (GDNF), mitokondrial membran potansiyelini koruyarak, ROS seviyelerini azaltarak ve GPX4 ekspresyonunu yeniden sağlayarak osteoporoz modellerinde ferroptozu etkili bir şekilde engeller; bu da sonuçta kemik mineral yoğunluğunu artırır ve trabeküler mikroarkitektürü iyileştirir (Yafei ve diğerleri, 2026). Bu çalışmalar birlikte, mitokondrial fonksiyon bozukluğu ile ferroptoz arasındaki kısır döngünün, osteoporozda kemik yeniden şekillenme dengesizliğinin ana mekanizmalarından biri olduğunu göstermektedir.

6.2 Osteoblastların mineralizasyon fonksiyonunun bozulması

Osteoblast farklılaşması ve mineralizasyonu, mitokondrial solunumda belirgin bir artış gerektiren, yüksek enerji tüketen süreçlerdir (Dorothea I H ve diğerleri, 2020). Mitokondrial fonksiyon bozulduğunda, azalmış ATP üretimi doğrudan alkalin fosfataz (ALP) aktivitesini ve osteokalsin (OCN) salgılanmasını etkiler (Yiguang ve diğerleri, 2020). OCN mineralizasyonda rol oynayan non-kolajen bir protein olduğundan, salgılanmasındaki azalma mineralizasyon sürecini daha da zayıflatır (Yiguang ve diğerleri, 2020).

Ferroptoz, osteoblastların mineralizasyon fonksiyonunu belirgin şekilde bozar (Dima W ve diğerleri, 2026). Wnt/β-katenin sinyal yolu, osteoblast farklılaşmasını ve mineralizasyonunu düzenleyen ana yollardan biridir ve aktivasyonu osteoblast proliferasyonunu, farklılaşmasını ve mineralize nodül oluşumunu teşvik eder (Jigeng ve diğerleri, 2025). Diyabet modellerinde, osteoblast glukoz metabolizmasındaki içsel kusurlar, glikolizin ve trikarboksilik asit döngüsünün engellenmesi de dahil olmak üzere, kemik oluşumunda azalmaya yol açar (Fangfang ve diğerleri, 2023). Bu bulgular, osteoblast mineralizasyonunda mitokondrial enerji metabolizması ile sinyal yolları arasındaki koordine düzenlemenin önemini vurgulamaktadır.

6.3 Osteoblast senesansı ile ferroptoz arasındaki ilişki

Yaşlanmış kemik dokusunda p16INK4a ve p21 gibi hücre döngüsü inhibitör proteinlerinin ekspresyonu önemli ölçüde artar ve bu durum GPX4’ün aşağı regülasyonu ile yakından ilişkilidir (Aysha Bakari ve Jun, 2026). Bu arada, ferroptotik osteoblastlar IL-6 ve TNF-α gibi senesansla ilişkili salgı fenotipi (SASP) faktörlerini salgılar (Yao-Bin ve diğerleri, 2025). Parakrin etkiler yoluyla bu inflamatuar faktörler yerel inflamasyonu ve oksidatif stresi daha da şiddetlendirerek bir kısır döngü oluşturur (Yantao ve diğerleri, 2025). Ayrıca, makrofajların metabolik yeniden programlanması kemik kaybını artırabilir ve bu da immün hücreler ile senesans osteoblastlar arasındaki karmaşık etkileşimi ortaya koyar (Yifan ve diğerleri, 2026).

Buna bağlı olarak, senesans osteoblastların temizlenmesi veya ferroptozun doğrudan inhibisyonu, kemik oluşumunu yeniden sağlamak için potansiyel bir terapötik strateji olarak ortaya çıkmıştır. Örneğin, ferrostatin-1 veya deferoxamin gibi ferroptoz inhibitörleri osteoblast ferroptozunu etkili bir şekilde tersine çevirebilir (Zengxin ve diğerleri, 2022). Benzer şekilde, mangiferin ve Drynaria fortunei özü gibi doğal bileşikler de osteoblast ferroptozunu engelleyerek osteoporozu hafifletebilir (Xuehui ve diğerleri, 2024).

7 Mitokondrial fonksiyon bozukluğu ile ferroptoz arasındaki etkileşimin osteoklastlar üzerindeki etkileri

7.1 Artmış osteoklast farklılaşması ve aşırı kemik rezorpsiyonu

Osteoporozun temel patolojik özelliklerinden biri, kemik yeniden modellenmesinde dengesizliğe yol açan aşırı osteoklast aracılı kemik rezorpsiyonudur. RANKL kaynaklı osteoklast farklılaşması sırasında, yüksek enerji ihtiyacını karşılamak için mitokondriyal OXPHOS artar (Şekil 5) (Biao ve diğerleri, 2022). Ancak mitokondrial fonksiyon bozukluğu meydana geldiğinde, aşırı ROS üretimi aşağı akıştaki NF-κB ve MAPK sinyal yollarını aktive edebilir (Yiwu ve diğerleri, 2023). Kemik odaklı başka bir çalışma, BHLHE40 transkripsiyon faktörünün (fare modelinde Bhlhe40) c-Fos/NFATc1 sinyalleşmesi yoluyla osteoklast farklılaşmasını teşvik ettiğini, bu eksenin inhibisyonunun ise pro-osteoklastojenik etkisini engellediğini göstermiştir (Zhang ve diğerleri, 2022). Ayrı bir deneysel çalışma ise epitel-mezenkimal geçiş indükleyicisi 1’in (EPSTI1) kemik dokusundaki osteoklastlarda önemli ölçüde arttığını ve PKR/NF-κB yolunu aktive ederek osteoklast farklılaşmasını ve kemik rezorpsiyonunu teşvik ettiğini bildirmiştir (Zhang ve diğerleri, 2024).

7.2 Osteoklast sağkalımı ve aktivitesinin düzenlenmesi

Vücuttaki tek kemik rezorbe eden hücreler olarak osteoklastların, kemik yeniden modellenme dengesini korumak için sağkalım ve aktivitelerinin hassas bir şekilde düzenlenmesi gerekir (Zhong-Hua ve diğerleri, 2023). Osteoklastlardaki mitofaji bağlama bağlı görünmektedir. Kraniofasial osteoliz modelinde, PINK1/Parkin bağımlı mitofajinin farmakolojik olarak inhibisyonu osteoklast farklılaşmasını etkilemiş ve patolojik osteolizi azaltmıştır (Xiaoyue ve diğerleri, 2025). Bu sonuç, mitofajinin fizyolojik osteoklastlarda genel olarak zararlı olduğunu kanıtlamaz. Telafi edici mitokondrial kalite kontrol yollarının katkısı ve mitofajik akışa olan bağımlılık henüz yeterince aydınlatılmamıştır.

Ferroptozun osteoklastlar üzerindeki etkisi belirgin bir doz bağımlılığı gösterir (Yanfang ve diğerleri, 2022). GPX4, ferroptozun temel negatif düzenleyicisidir ve toksik lipid hidroperoksitlerini (L-OOH) toksik olmayan lipid alkollerine (L-OH) indirgeyerek hücre zarlarını oksidatif hasardan korur (Qing ve diğerleri, 2022). Ayrıca, polimetoksiflavonlar (PMF’ler) gibi doğal bileşikler, ferroptoz düzenleyici ağı ile kesişen NF-κB sinyal yolunu inhibe ederek osteoklast farklılaşmasını dolaylı olarak etkileyebilir (Michiko ve diğerleri, 2025).

7.3 Osteoklast–osteoblast eşleşmesinin bozulması

Fizyolojik kemik yeniden modellenmesi sırasında, osteoklastlar ve osteoblastlar, kemik rezorpsiyonu ile kemik oluşumu arasındaki dinamik dengeyi korumak için çok sayıda hassas bir şekilde koordine edilmiş eşleşme mekanizması aracılığıyla iletişim kurarlar (Jung-Min ve diğerleri, 2020; Yi-Fei ve diğerleri, 2024). Ancak, mitokondrial fonksiyon bozukluğu ile ferroptoz arasındaki etkileşim bu eşleşme mekanizmasını ciddi şekilde bozar (DuJiang ve diğerleri, 2025). CTGF ve C3a gibi osteoklast kaynaklı eşleşme faktörleri, osteoblast fonksiyonunu sürdürmek için esastır (Weiguang ve diğerleri, 2023). Ayrıca, ferroptotik osteoklastlar tarafından salınan hasarla ilişkili moleküler kalıplar (DAMP’ler), örneğin yüksek hareketlilik grup kutusu 1 (HMGB1) ve ATP, osteoblastlar üzerindeki kalıp tanıma reseptörleri tarafından tanınabilir; bu da osteoblast farklılaşmasını ve mineralizasyonunu inhibe ederek hatta apoptozu teşvik edebilir (Xuemei ve diğerleri, 2024; DuJiang ve diğerleri, 2025). Ferroptozun neden olduğu bu inflamatuar mikroçevre, osteoblastların normal kemik oluşturma sinyallerine yanıt vermesini engeller ve bunun yerine onları fonksiyonel baskılanma durumuna sürükler.

Daha da önemlisi, eşleşme sinyallerinin bozulması kemik rezorpsiyonunu kemik oluşumundan doğrudan ayırır (Valentina ve diğerleri, 2024). Ferroptoz ve mitokondrial fonksiyon bozukluğu bağlamında, aşırı aktif osteoklastlar kemik rezorbe etmeye devam ederken, salgıladıkları eşleşme sinyalleri ferroptoz nedeniyle anormal hale gelir ve osteoblastları etkili bir şekilde çekemez veya aktive edemez (Malkiet ve diğerleri, 2020; Hui ve diğerleri, 2026). Bu arada, osteoblastların kendileri de ferroptoz veya mitokondrial hasar nedeniyle azalmış fonksiyon gösterebilir ve osteoklastlar tarafından salınan kalan eşleşme sinyallerine zayıf yanıt verebilir (Xuemei ve diğerleri, 2024). Artmış rezorpsiyon ve bozulmuş oluşum ile karakterize edilen bu dengesizlik, kemik rezorpsiyon boşluklarının yeni kemik ile zamanında ve yeterli bir şekilde doldurulmasını engeller ve böylece net kemik kaybının bir kısır döngüsünü yaratır (Zezheng ve diğerleri, 2020).

8 Mitokondrial fonksiyon bozukluğu ile ferroptoz arasındaki etkileşimin osteositler üzerindeki etkileri

8.1 Osteosit apoptozu ve kemik mikroarkitektürünün bozulması

Osteoporozda, osteositlerdeki mitokondrial fonksiyon bozulur, bu da enerji metabolizmasında dengesizliğe ve ROS seviyelerinin önemli ölçüde artmasına yol açar (Şekil 5) (Lei ve diğerleri, 2025). Apoptoz ve ferroptoz dahil olmak üzere programlanmış hücre ölümünün düzensizliği, osteosit sayısının azalmasına ve fonksiyonel kaybına yol açan ana faktörlerden biridir ve bu da doğrudan osteoporozun başlangıcını ve ilerlemesini teşvik eder (Zhichao ve diğerleri, 2022; Jiwei ve diğerleri, 2025).

Osteosit apoptozundan sonra kemik matrisi içinde boş lakunalar oluşur. Bunların varlığı trabeküler kemiğin mekanik gücünü doğrudan zayıflatır ve yük taşıma kapasitesini azaltır (Adela ve diğerleri, 2021). Ayrıca, osteosit kaybı kemik dokusu içindeki mekanosensör ağı bozar, bu da anormal kemik yeniden modellenme sinyal iletimine ve günlük aktivite sırasında oluşan mikrohasarların onarımının bozulmasına neden olur (Li ve diğerleri, 2024). Daha da önemlisi, ferroptotik osteositler sessizce kaybolmaz; bunun yerine büyük miktarda proinflamatuar faktör salgılarlar (Jiwei ve diğerleri, 2025). Bu inflamatuar mediatörler kemik mikroçevresinde proinflamatuar bir durum yaratır, kemik rezorpsiyonu ile kemik oluşumu arasındaki dengesizliği şiddetlendirir ve kemik kaybını ve mikroarkitektür bozulmasını daha da hızlandırır (Li ve diğerleri, 2024; Wang ve diğerleri, 2025).

8.2 Osteosit mekanosensör fonksiyonunun bozulması

Osteositler, benzersiz dendritik ağları aracılığıyla mineralize kemik matrisine gömülüdür ve mekanik yüklemeyi algılayıp biyokimyasal sinyallere dönüştüren geniş bir lakuno-kanaliküler ağ (LCN) oluştururlar; bu süreç mekanotransdüksiyon olarak bilinir (Xuehua ve diğerleri, 2021; Hadi ve diğerleri, 2026). Osteosit enerji metabolizması büyük ölçüde mitokondrial fonksiyona bağlıdır (Vivin ve Anyonya, 2021). Mitokondrial fonksiyon bozukluğu, osteositlerin mekanotransdüksiyon kapasitesini baskılar (Dezhi ve diğerleri, 2023). Ayrıca, mekanik yüklenme hücreler arası iletişimi gap junctionlar ve hemikanallar aracılığıyla düzenlerken, mitokondrial fonksiyon bozukluğunun neden olduğu enerji eksikliği bu kanalların fonksiyonunu zayıflatır ve böylece mekanik sinyal iletimini engeller (Manuel ve diğerleri, 2020).

Demir yüklenmesi, hücre zarının ve sitoskeletin mekanotransduksiyon fonksiyonunu bozarak osteosit mekanosensitivitesini azaltabilir (Wasutorn ve diğerleri, 2023). Yaşlanma ve östrojen eksikliği gibi osteoporozla ilişkili faktörler, osteosit mitofajisini bozarak mitokondriyal fonksiyon bozukluğuna ve artan ROS üretimine yol açabilir (Cristina ve diğerleri, 2020). Osteositlere özgü talin1 silinmesi, fokal adezyon bütünlüğünü ve dendritik ağları bozarak osteosit senesansına ve mekanosensör kapasitesinin azalmasına neden olurken, talin1 ekspresyonu iskelet yaşlanması sırasında önemli ölçüde düşer (Jianmei ve diğerleri, 2025).

8.3 Osteositler ile osteoklastlar/osteoblastlar arasındaki anormal iletişim

Mitokondriyal fonksiyon bozukluğu, FoxO sinyal yolunu aktive ederek SOST ekspresyonunu artırabilir ve böylece osteoblast farklılaşmasını ve kemik oluşumunu engelleyebilir (Cristina ve diğerleri, 2020). Bu arada, ferroptotik osteositlerde RANKL/osteoprotegerin (OPG) oranı önemli ölçüde artar, bu da osteoklast farklılaşmasını ve kemik rezorpsiyon aktivitesini teşvik eder (Hideki ve diğerleri, 2020). Özellikle, osteosit kaynaklı RANKL, hem fizyolojik hem de patolojik kemik rezorpsiyonu sırasında osteoklast oluşumunu destekleyen en önemli faktördür (Chen ve diğerleri, 2023). Osteositler ayrıca dış hücre zarı vezikülleri (EV’ler) salgılayarak hücreler arası iletişimde kilit rol oynar (Yumei ve diğerleri, 2025). Örneğin, RANKL içeren EV’ler doğrudan osteoklast öncüllerinin olgunlaşmasını ve kemik rezorpsiyon fonksiyonunu teşvik edebilirken, ferroptotik sinyaller taşıyan EV’ler osteoblast farklılaşmasını engelleyebilir (Vivek ve diğerleri, 2026). Özellikle, osteositlerdeki LCN2, reseptörü SLC22A17 aracılığıyla hücre içi demir birikimini artırarak osteosit ferroptozunu tetikler ve kemik oluşumunu azaltır (Vivek ve diğerleri, 2025). Osteositler ile osteoblastlar/osteoklastlar arasındaki bu anormal iletişim, osteoporozda kemik yeniden modellenmesindeki dengesizliğin önemli bir hücresel temelini oluşturur.

9 Mitokondriyal fonksiyon bozukluğu ve ferroptoz arasındaki etkileşime dayalı osteoporoz terapötik stratejileri

Bu bölümdeki kanıtlar model düzeyine göre yorumlanmalıdır. Mitokondriyi hedef alan müdahalelerin çoğu hücre veya hayvan deneyleriyle desteklenmektedir ve bazı örnekler osteoporoz yerine akciğer, sinir, kalp, kanser, osteoartrit veya intervertebral disk modellerinden gelmektedir. Seçilmiş ajanlar için kemikle ilgili preklinik etkinlik bildirilmiş olsa da, alıntılanan literatür osteoporozda mitokondri-ferroptoz eksenini spesifik olarak hedeflemenin insan klinik etkinliğini kanıtlamamaktadır. Bu nedenle, bu bileşikler deneysel adaylar olarak ele alınmaktadır (Tablo 2).

Strateji Hedef/mekanizma Alıntılanan model Sonuç Kanıt düzeyi Sınırlama Ref.
MitoTEMPO Mitokondriyal ROS/demirle ilişkili mitokondriyal hasar Akut akciğer hasarı; neonatal nörotoksisite Mitokondriyal hasar/ferroptoz belirteçlerinde azalma Kemikle ilgili olmayan preklinik İskelet etkinliği veya insan osteoporozu verileri yok. (Piao ve diğerleri, 2022; Xiaocen ve diğerleri, 2024)
MitoQ/mitokondriyal antioksidan yaklaşımı Mitokondriyal redoks kontrolü; ferroptoz etkileşimi Nörotoksisite/kemikle ilgili olmayan modeller Model sistemde mitokondriyal fonksiyonun korunması Kemikle ilgili olmayan preklinik Kemik kütlesi/gücü ve osteoporoz dozajı belirlenmemiş. (Yaolu ve diğerleri, 2026)
VMP1/NMN PINK1/Parkin mitofajisi; lizozomal/mitokondriyal homeostaz Nükleus pulposus ve kalp modelleri Ferroptotik veya mitokondriyal hasarda azalma Kemikle ilgili olmayan preklinik Sadece osteoporoz için mekanistik vekil kanıt. (Mikako ve diğerleri, 2023; Yang ve diğerleri, 2025)
Mdivi-1/mitokondriyal dinamik modülasyonu Drp1 ile ilişkili bölünme; mitofaji Kemik osteolizi ile birlikte kemikle ilgili olmayan modeller Kemik odaklı modelde patolojik osteolizde azalma Karışık iskelet + kemikle ilgili olmayan preklinik Hücre tipine bağımlılık ve hedef dışı etkilerin açıklığa kavuşturulması gerekiyor. (Xiaoyue ve diğerleri, 2025) (Gilles ve diğerleri, 2022; Fang ve diğerleri, 2025)
Deferoksamin Demir kelasyonu Diyabetik osteoporoz bağlamı/derlenmiş kanıtlar Demire bağlı ferroptotik baskıyı azaltır Kemikle ilgili preklinik gerekçe Optimal iskelet maruziyeti, uzun vadeli güvenlik ve klinik etkinlik burada kanıtlanmamıştır. (Yao-Bin ve diğerleri, 2025)
Baicalein Demirle ilişkili stres; Nrf2/GPX4 Osteoblast modeli Demir yüklenmesine bağlı ferroptoz ve osteojenik blokajda azalma Doğrudan kemik hücresi preklinik In vivo kemik kütlesi/gücü ve insan maruziyeti doğrulanmalıdır. (Zengfeng ve diğerleri, 2026)
Galangin; kuersetin/gastrodin DPP4/NOX1 veya Nrf2/HO-1 ile ilişkili antioksidan sinyal yolu Yaşla ilişkili kemik kaybı/literatür sentezi Ferroptotik/oksidatif sinyalde azalma Kemik odaklı preklinik/ikincil kanıt Klinik etkinlik ve uzun vadeli güvenlik kanıtlanmamıştır. (Pan ve diğerleri, 2025; Hongming ve diğerleri, 2026)
Ginsenoside Rg1 Mitokondriyal membran potansiyeli; SLC3A2/SLC7A11-GPX4 Tip 2 diyabetik osteoporozla ilişkili vasküler model Ferroptozla ilişkili hasarda azalma Kemikle ilgili preklinik Hücre hedefi, doğrudan osteoblast/osteoklast etkinliğine eşdeğer değildir. (Mi ve diğerleri, 2026)
Vitamin K2 NRF2/FSP1 veya AMPK/SIRT1 ile ilişkili ferroptoz kontrolü Glukokortikoid/diyabetik osteoporoz modelleri Ferroptozun azalmasıyla kemikle ilgili sonuçlarda iyileşme In vivo iskelet preklinik Mekanizmaya özgü insan osteoporozu etkinliği kanıtlanmamıştır. (Chen ve diğerleri, 2023; Zhang ve diğerleri, 2025)
7,8-Dihidroksiflavon β-katenin stabilizasyonu; osteoblast ferroptozu Tip 2 diyabetik osteoporoz modeli Osteoblast ferroptozunda ve kemik kaybında azalma In vivo iskelet preklinik İnsan farmakokinetiği, güvenliği ve kırık etkinliği bilinmemektedir. (Bing-Hao ve diğerleri, 2026)
GPX4/Drp1 genetik manipülasyonu Ferroptoz savunması/mitokondriyal bölünme Kalp veya mekanik strese maruz kalan kemikle ilgili olmayan modeller Ferroptoz/mitokondriyal hasarın mekanistik modifikasyonu Kemikle ilgili olmayan deneysel Kemik hedefli gen terapisi için kanıt değil; iletim ve güvenlik belirsiz. (Ting ve diğerleri, 2023; Fang ve diğerleri, 2025)

9.1 Mitokondriyal fonksiyonu hedef alan müdahaleler

Mitokondriyal fonksiyonu hedeflemek, mekanistik olarak çekici ancak ağırlıklı olarak preklinik bir stratejidir. MitoTEMPO, demire bağlı mitokondriyal fonksiyon bozukluğunu iyileştirmede geniş spektrumlu antioksidan N-asetilsisteinden (NAC) daha üstün etkinlik göstermektedir (Şekil 6) (Xiaocen ve diğerleri, 2024). Benzer şekilde, sevofluran kaynaklı bilişsel bozulma modelinde MitoTEMPO tedavisi, mitokondriyal demir yüklenmesini ve lipid peroksidasyonunu azaltarak mitokondriyal fonksiyon bozukluğunu tersine çevirmiştir (Piao ve diğerleri, 2022). Ayrıca, mitokondriyi hedef alan bir ubikuinon türevi olan MitoQ, SLC7A11 aşırı ekspresyonu ile birleştirildiğinde nörotoksisite modellerinde sinerjik nöroprotektif etkiler göstermektedir (Yaolu ve diğerleri, 2026). Önemli bir nokta olarak, burada alıntılanan MitoTEMPO ve MitoQ örnekleri kemikle ilgili olmayan hasar modellerinde oluşturulmuştur (Piao ve diğerleri, 2022; Xiaocen ve diğerleri, 2024; Yaolu ve diğerleri, 2026); bu örnekler yolun mantıklılığını desteklese de, osteoporozda kemik kütlesinde, kemik gücünde veya kırık sonuçlarında bir iyileşme göstermemektedir.

Mitofaji indükleyicileri, PINK1/Parkin yolunu aktive ederek hasarlı mitokondrileri temizler. VMP1, PINK1/Parkin bağımlı mitofajiyi teşvik eder (Yang ve diğerleri, 2025). Ayrıca, nikotinamid mononükleotid (NMN) gibi NAD+ öncüllerinin takviyesi, lizozomal fonksiyonu iyileştirerek dolaylı olarak mitofajiyi artırabilir ve ferroptozu engelleyebilir (Mikako ve diğerleri, 2023). Burada alıntılanan VMP1 ve NMN çalışmaları sırasıyla nükleus pulposus veya kalp modellerinde gerçekleştirilmiştir (Mikako ve diğerleri, 2023; Yang ve diğerleri, 2025) ve bu nedenle kemikle ilgili olmayan mekanistik kanıtlar olarak yorumlanmalıdır.

Son olarak, mitokondriyal dinamik modülatörleri mitokondriyal ağların dinamik dengesini yeniden sağlar. Mekanik kısıtlama, Drp1’e bağlı mitokondriyal parçalanmaya yol açabilir; bu da mitokondriyal ROS birikimine, lipid peroksidasyonuna ve nihayetinde ferroptosis’a neden olur (Fang ve diğerleri, 2025). Drp1 inhibitörü Mdivi-1, mitokondriyal bölünmeyi etkili bir şekilde engeller ve mitoferrin hedefli bileşik WJ460’ın neden olduğu mitokondriyal otofaji ile ferroptosis’ı bloke ederek hücre büyümesini yeniden sağlar (Gilles ve diğerleri, 2022). Benzer şekilde, mekanik kısıtlama ve myoferlin/WJ460 üzerine yapılan çalışmalar kemikle ilgili olmayan modellerdir (Gilles ve diğerleri, 2022; Fang ve diğerleri, 2025); bu çalışmaların osteoporozla olan ilgisi doğrudan iskelet sisteminde doğrulanmayı gerektirir.

9.2 Ferroptosis’ı hedef alan müdahaleler

Kemik hücresi fonksiyonunu korumaya yönelik mevcut stratejiler esas olarak ferroptosis’ın üç temel adımına odaklanır: demir birikimi, antioksidan savunma sistemindeki dengesizlik ve lipid peroksidasyon ürünlerinin birikimi (Şekil 6). İlk olarak, demir şelatörleri ferroptosis’ı etkilemek için en doğrudan stratejilerden biridir. Diyabetik osteoporozun (DOP) tedavisinde deferoxamin uygulaması gibi demir metabolizmasını hedef alan stratejiler, hastalığın ilerlemesini yavaşlatma potansiyeli göstermiştir (Yao-Bin ve diğerleri, 2025). Ayrıca bazı doğal bileşikler de demir şelatör aktivitesi sergilemektedir (Ana Beatriz ve diğerleri, 2025). Doğal bir flavonoid bileşiği olan baicalein’in, demir iyonlarını şelatleyerek demir birikiminin neden olduğu osteoblast ferroptosis’ını azalttığı gösterilmiştir (Zengfeng ve diğerleri, 2026). Bu yaklaşımlar arasında, alıntılanan baicalein çalışması doğrudan osteoblast düzeyinde kanıt sunsa da (Zengfeng ve diğerleri, 2026), bu etkilerin kemik kütlesi veya gücünde kalıcı iyileşmelere ne ölçüde dönüşeceği ve in vivo olarak gereken maruziyet düzeyinin ne olacağı henüz belirlenmemiştir.

İkinci olarak, hücresel antioksidan savunmayı güçlendirmek ferroptosis’ı bastırmak için bir başka önemli yaklaşımdır. Doğal flavonoid galangin, DPP4’ün nükleer translokasyonunu ve NOX1 ile etkileşimini engelleyerek ROS’a bağlı ferroptotik sinyalleyi bloke eder (Hongming ve diğerleri, 2026). Ayrıca, geleneksel Çin tıbbının aktif bileşenleri olan kuersetin ve gastrodin gibi maddelerin, Nrf2/HO-1 yolunu aktive ederek antioksidan savunmayı güçlendirdiği ve kemik homeostazını yeniden sağladığı bulunmuştur (Pan ve diğerleri, 2025). Bu veriler halen preklinik düzeydedir; alıntılanan literatürde insan iskeletindeki etkinliği ve uzun vadeli güvenliği kanıtlanmamıştır.

9.3 Mitokondri–ferroptosis ekseninin birleşik hedeflenmesi

Alıntılanan kaynakta yer alan kemikle ilgili olmayan preklinik kanıtlar, mitokondri-antioksidan/ferroptosis-inhibisyonu birleşik konseptini desteklemektedir (Şekil 6) (Xiaocen ve diğerleri, 2024). Benzer şekilde, intervertebral disk dejenerasyonu modellerinde, deferoxamin yüklü seryum oksit nanopartikülleri (DFOM@CeO2), hem ROS temizlemede hem de demir şelatasyonunda çift fonksiyon göstererek tek bileşenli tedaviye göre daha iyi terapötik etkiler üretmiştir (Tianyi ve diğerleri, 2025). Alıntılanan referans akut akciğer hasarı üzerine bir çalışmadır ve bu nedenle osteoblast mineralizasyonunda iyileşme için doğrudan kanıt olarak kullanılamaz. DFOM@CeO2 örneği de osteoporozdan ziyade intervertebral disk dejenerasyonundan türetilmiştir (Xiaocen ve diğerleri, 2024) (Tianyi ve diğerleri, 2025).

Doğal bileşikler, mitokondriyal homeostaz ve ferroptosis ile ilişkili yolları aynı anda etkileyebildikleri için faydalı preklinik problar sunar. Diyabetik osteoporoz modellerinde ginsenoside Rg1, mitokondriyal ROS seviyelerini düşürerek ve SLC3A2/SLC7A11-GPX4 sinyal yolunu aktive ederek ferroptosis’ı bastırır (Mi ve diğerleri, 2026). Osteoartritte melatonin, mitokondriyal NADPH oksidaz 4 (NOX4) ekspresyonunu baskılayarak kondrosit ferroptosis’ını engeller (Qi ve diğerleri, 2024). Vitamin K2, AMPK/SIRT1 sinyal yolunu aktive ederek ve ferroptosis’ı inhibe ederek tip 2 diyabetik osteoporozu iyileştirir (Chen ve diğerleri, 2023). Burada ginsenoside Rg1 ve vitamin K2, kemikle ilgili diyabetik osteoporoz kanıtları sunarken, melatonin çalışması osteoartrit/kondrosit modeline dayanmaktadır (Chen ve diğerleri, 2023; Mi ve diğerleri, 2026) (Qi ve diğerleri, 2024). GPX4 ve Drp1’in genetik manipülasyonu, ferroptosis ile mitokondriyal hasar arasındaki nedensel bağlantıları kemikle ilgili olmayan sistemlerde test etmek için deneysel olarak kullanılmıştır (Ting ve diğerleri, 2023; Fang ve diğerleri, 2025). Bu çalışmalar, osteoporoz için kemik hedefli AAV tedavisini veya klinik gen tedavisini kanıtlamamaktadır.

9.4 Klinik uygulamaya geçişteki beklentiler ve zorluklar

Kemik odaklı bazı çalışmalar, iskelet etkinliği için daha doğrudan kanıtlar sunmaktadır. Vitamin K2’nin, NRF2/FSP1 veya AMPK/SIRT1 ile ilişkili yollar aracılığıyla osteoblast ferroptosis’ını engellediği ve glukokortikoid veya diyabetik osteoporoz modellerinde kemikle ilgili sonuçları iyileştirdiği bildirilmiştir (Chen ve diğerleri, 2023; Zhang ve diğerleri, 2025). Benzer şekilde, 7,8-dihidroksiflavon, β-katenini stabilize ederek tip 2 diyabetik osteoporoz modelinde osteoblast ferroptosis’ını ve kemik kaybını azaltmıştır (Bing-Hao ve diğerleri, 2026). Bu bulgular biyolojik makuliyeti güçlendirmekte olsa da halen preklinik düzeydedir; osteoporozlu hastalarda kırık azalmasını, uzun vadeli güvenliği veya klinik etkinliği kanıtlamamaktadırlar.

Mitokondri–ferroptosis eksenini hedef alan terapötik stratejiler umut verici olsa da, klinik uygulamaya geçişleri hala birçok zorlukla karşı karşıyadır. İlk olarak, yetersiz hedef özgüllüğü hedef dışı etkilere yol açabilir (Zhifu ve diğerleri, 2022; Xiangyu ve diğerleri, 2024). İkinci olarak, uzun vadeli güvenlik belirsizliğini korumaktadır. Mevcut çalışmaların çoğu hala preklinik aşamadadır ve ferroptosis inhibitörlerinin veya mitokondriyal koruyucuların uzun süreli kullanımının sistemik ve iskelet etkileri belirsizdir (Chenchen ve diğerleri, 2025). Son olarak, kemik mikroçevresinin heterojenliğinin terapötik yanıtlar üzerindeki etkisi göz ardı edilmemelidir (Xiao-Wei ve diğerleri, 2026; Yuxiao ve diğerleri, 2026). Bu nedenle, gelecekteki çalışmalar daha doku özgü dağıtım sistemleri geliştirmeli ve uzun vadeli toksikolojik ve farmakodinamik değerlendirmeler yapmalıdır. Özellikle, Bölüm 7.1-7.3’te alıntılanan müdahale çalışmalarından hiçbiri, bu ekseni hedeflemenin kemik mineral yoğunluğunu, kemik gücünü veya kırık riskini iyileştirdiğine dair insan kanıtı sunmamaktadır. Klinik uygulamaya geçiş, farmakokinetik karakterizasyon, iskelet hedef etkileşimi, doz-yanıt çalışmaları ve yeterli güce sahip insan denemeleri gerektirecektir.

10 Gelecekteki araştırma yönleri ve perspektifler

10.1 Kemik metabolik hücreleri arasındaki heterojenliği ortaya çıkarmak için tek hücreli omikler

Tek hücreli omik teknolojileri, osteoporotik kemik dokusu içindeki farklı kemik metabolik hücre alt popülasyonlarının mitokondriyal fonksiyonunu ve ferroptosis durumunu analiz etmek için benzeri görülmemiş bir çözünürlük sunar (Rai ve diğerleri, 2021; Geert-Jan ve diğerleri, 2022; Junhao ve diğerleri, 2025) (Zhenya ve diğerleri, 2022). Uzamsal transkriptomik, gen ekspresyon profillerini in situ doku yapısıyla daha da entegre ederek, trabeküler kemik yüzeylerinde ferroptosis’a yatkın osteoblast alt popülasyonlarının kesin yerini belirlemeyi ve bunların yerel kemik kaybı bölgeleriyle doğrudan ilişkisini ortaya çıkarmayı sağlar (Fei ve diğerleri, 2025; Xiran ve diğerleri, 2026).

Tek hücreli omikler ayrıca, özellikle mitokondriyal fonksiyon açısından osteoklast alt popülasyonları arasında belirgin bir heterojenlik ortaya koymuştur (Nan ve diğerleri, 2023; Baoping ve diğerleri, 2025). Tek hücreli RNA dizilemesi (scRNA-seq) ve tek hücreli transpozaz erişilebilir kromatin dizilemesi (scATAC-seq) entegrasyonu yoluyla araştırmacılar, kilit alt popülasyonlar için gen düzenleyici ağları (GRN’ler) oluşturabilir ve patolojik fenotipleri yönlendiren temel transkripsiyon faktörlerini belirleyebilirler (Shilu ve diğerleri, 2023; Su ve diğerleri, 2025). Kemik metabolik hücre heterojenliğinin bu şekilde daha ayrıntılı analizi, hassas hedefli tedavi için sağlam bir moleküler temel oluşturur (Fengying ve diğerleri, 2024; Bing ve diğerleri, 2025). Bu nedenle, tek hücreli omikler sadece osteoporozun patolojik mekanizmalarına dair anlayışımızı derinleştirmekle kalmaz, aynı zamanda hücre alt popülasyonuna özgü terapötik stratejiler geliştirmek için de yön gösterir (Anna ve diğerleri, 2025; Denis ve diğerleri, 2025; Tao ve diğerleri, 2025).

10.2 Yeni ilaç dağıtım sistemlerinin geliştirilmesi

Osteoporoz gibi metabolik kemik hastalıklarında geleneksel farmakoterapi genellikle düşük biyoyararlanım, yetersiz hedefleme ve sistemik uygulamanın neden olduğu önemli yan etkiler gibi zorluklarla karşılaşmaktadır (Nie ve diğerleri, 2025). Son yıllarda nanoteknolojideki hızlı gelişmeler bu sınırlamaları ele almak için yeni stratejiler sunmuştur (Nie ve diğerleri, 2025). Akıllı ve uyaranlara duyarlı malzemelerin geliştirilmesi, uzamsal ve zamansal olarak kontrollü ilaç salınımını mümkün kılmaktadır (Buettmann ve diğerleri, 2022; Khoury, 2024). Gelecekte, kemik hedefleme yeteneği ile akıllı duyarlılığın tek bir nanoplatformda entegre edilerek çok fonksiyonlu ilaç teslimat sistemlerinin oluşturulması, mitokondrial fonksiyon bozukluğu ile ferroptoz arasındaki etkileşimin sinerjik bir şekilde düzenlenmesini sağlayabilir.

10.3 Klinik öncesi modeller ve translasyonel araştırma

İnsanlaştırılmış kemik organ-üzeri-chip sistemlerinin ve indüklenmiş pluripotent kök hücrelerden (iPSC) türetilmiş kemik metabolizması hücre modellerinin oluşturulması, insan osteoporoz patolojisini simüle etmek için kilit bir teknik yoldur (Peng ve diğerleri, 2024). iPSC teknolojisi, hastaya özgü kemik hücrelerinin sınırsız bir kaynağını sağlar ve COL1A1, LRP5 ve PLS3 gibi spesifik genetik mutasyonların mitokondrial fonksiyon ve ferroptoz duyarlılığı üzerindeki etkilerini araştırmak için kullanılabilir (Ralf ve diğerleri, 2022).

Mitokondrial fonksiyon bozukluğu ve ferroptoz biyobelirteçleri ile osteoporozun başlangıcı ve ilerlemesi arasındaki ilişkileri doğrulamak ve böylece temel araştırmaların klinik uygulamaya dönüştürülmesini teşvik etmek için büyük ölçekli klinik kohort çalışmaları gereklidir (Wang ve diğerleri, 2022; Hong-Dong ve diğerleri, 2024; Deng ve diğerleri, 2025). Gelecekteki çalışmalar ayrıca, mitokondrial fonksiyon bozukluğu ve ferroptoz belirteçlerinin osteoporozdaki nedensel ilişkilerini ve prediktif değerlerini açıklığa kavuşturmak için standartlaştırılmış tespit yöntemlerinin oluşturulmasına odaklanmalıdır (Shaikhomar ve diğerleri, 2022).

Giderek artan sayıda klinik öncesi araştırma, mitokondri–ferroptoz eksenini hedefleyen küçük moleküllü bileşiklerin hayvan modellerinde önemli terapötik potansiyel gösterdiğini bildirmiştir. Örneğin, K2 vitamini, AMPK/SIRT1 yolu aracılığıyla ferroptozu inhibe ederek diyabetik farelerde kemik kütlesini geri kazandırır (Chen ve diğerleri, 2023). Kuersetin, baicalein ve 7,8-dihidroksiflavon gibi doğal flavonoidler, SIRT1, Nrf2/GPX4 ve Wnt/β-katenin gibi yolları düzenleyerek osteoblast ferroptozunu hafifletebilir ve kemik oluşumunu teşvik edebilir (Zengxin ve diğerleri, 2022; Zhifu ve diğerleri, 2022; Bing-Hao ve diğerleri, 2026; Ning ve diğerleri, 2026). Ancak, bu bulguları klinik uygulamaya dönüştürmek, ilaç biyoyararlanımı, hedefleme özgüllüğü ve uzun vadeli güvenlikle ilgili sorunlar nedeniyle zorlu olmaya devam etmektedir (Zhang ve diğerleri, 2025; Ning ve diğerleri, 2026).

Sonuçlar

Mevcut kanıtlar, mitokondrial fonksiyon bozukluğu–ferroptoz etkileşiminin, ROS sinyalleşmesi, demir düzenlenmesindeki bozukluk, lipid peroksidasyonu ve organel stresi yoluyla osteoporozdaki kemik yeniden modellenme dengesizliğine potansiyel olarak önemli bir katkıda bulunduğunu desteklemektedir. Kanıtların gücü düzensizdir: doğrudan destek, osteoblast ferroptozu ve seçilmiş demir/lipid yolları için kemik hücre ve kemirgen modellerinde en güçlüdür; buna karşılık, MAM ile ilişkili, lipid metabolizmasıyla ilgili ve mitokondriyi hedefleyen bazı mekanizmalar kısmen kemik dışı sistemlerden ekstrapole edilmiştir. İnsanlarda nedensel ve müdahaleci kanıtlar sınırlıdır. Bu nedenle, önerilen çerçeve, yerleşik bir klinik paradigma olarak değil, mekanistik olarak makul ve deneysel olarak test edilebilir bir model olarak görülmelidir.

Mitokondrial fonksiyon bozukluğu ve ferroptozun izole olaylar olmadığı, aksine pozitif geri bildirim döngüleri aracılığıyla birbirlerini güçlendirdiği kabul edilmelidir. Örneğin, ROS hem mitokondrial hasarın ürünleri hem de ferroptozun ana yürütücüleridir; demir birikimi ise sadece lipid peroksidasyonunu katalize etmekle kalmaz, aynı zamanda mitokondrial solunum zinciri kompleksinin aktivitesini daha da engeller. Bu nedenle, yalnızca mitokondriyi veya ferroptozu hedefleyen terapötik stratejilerin sınırlı etkinliği olabilir, çünkü bu etkileşim ağındaki yedeklilik nedeniyle tek düğüm noktasına yönelik müdahaleler yetersiz kalabilir. Bu geri bildirim ilişkileri, tek düğüm noktasına yönelik müdahalelerin yetersiz olabileceğini öne sürse de henüz klinik olarak kanıtlamamıştır; bu hipotezin iskelet modellerinde ve nihayetinde insanlarda doğrudan karşılaştırmalı testlere ihtiyacı vardır.

Gelecekteki araştırmalar, bu etkileşimin uzamsal ve zamansal dinamiklerine odaklanmalı ve farklı kemik hücre alt popülasyonları arasındaki heterojenliğini açıklığa kavuşturmalıdır. Paralel olarak, yeni ilaç teslimat sistemlerinin geliştirilmesi, kemik dokusu içinde hassas ilaç salınımını mümkün kılabilir. Nihayetinde, bu gelişmiş teknolojilerin entegrasyonu yoluyla, bireysel mitokondrial fonksiyon ve ferroptoz durumuna dayalı hassas terapötik stratejiler oluşturmak, böylece osteoporozlu hastaların kemik kalitesini ve yaşam kalitesini iyileştirmek mümkün olabilir.

Beyanlar

Yazar katkıları

YL: Kaynaklar, Proje yönetimi, Kavramsal tasarım, Yazım – orijinal taslak, Metodoloji. LC: Metodoloji, Yazım – orijinal taslak, Doğrulama, Görselleştirme, Araştırma. HC: Kavramsal tasarım, Fon sağlama, Veri düzenleme, Yazım – orijinal taslak, Formal analiz. XL: Metodoloji, Araştırma, Doğrulama, Yazım – orijinal taslak, Fon sağlama. YJ: Metodoloji, Araştırma, Yazım – inceleme ve düzenleme, Doğrulama, Kaynaklar. LZ: Metodoloji, Kavramsal tasarım, Kaynaklar, Doğrulama, Yazım – inceleme ve düzenleme.

Çıkar çatışması

Yazar(lar), bu çalışmanın potansiyel bir çıkar çatışması olarak yorumlanabilecek herhangi bir ticari veya finansal ilişki olmaksızın yürütüldüğünü beyan etmiştir.

Üretken yapay zeka beyanı

Yazar(lar), bu makalenin oluşturulmasında üretken yapay zekanın kullanılmadığını beyan etmiştir.

Bu makaledeki şekillerin yanında sağlanan herhangi bir alternatif metin (alt metin), Frontiers tarafından yapay zeka desteğiyle oluşturulmuştur ve yazarlar tarafından mümkün olduğunca incelenmesi de dahil olmak üzere doğruluğu sağlamak için makul çabalar gösterilmiştir. Herhangi bir sorun tespit ederseniz, lütfen bizimle iletişime geçin.

Yayıncının notu

Bu makalede ifade edilen tüm iddialar yalnızca yazarlara aittir ve yazarların bağlı olduğu kuruluşların, yayıncının, editörlerin ve hakemlerin görüşlerini yansıtmak zorunda değildir. Bu makalede değerlendirilebilecek herhangi bir ürün veya üreticisi tarafından yapılabilecek herhangi bir iddia, yayıncı tarafından garanti edilmez veya onaylanmaz.

Özet

Anahtar kelimeler

kemik yeniden modellenme dengesizliği, ferroptoz, mitokondrial fonksiyon bozukluğu, osteoporoz, oksidatif stres

Atıf

Lin Y, Cai L, Chen H, Liu X, Jiang Y ve Zeng L (2026) Mitokondrial fonksiyon bozukluğu–ferroptoz etkileşimi osteoporozda kemik yeniden modellenme dengesizliğini yönlendirir: mekanizmalar ve son gelişmeler. Front. Physiol. 17:1968012. doi: 10.3389/fphys.2026.1968012

Alındı

14 Ağustos 2026

Revize edildi

08 Ekim 2026

Kabul edildi

13 Ekim 2026

Yayınlandı

16 Kasım 2026

Cilt

17 – 2026

Deokho Lee, Hallym Üniversitesi, Kore Cumhuriyeti

Nanjian Xu, Ningbo No.6 Hastanesi, Çin

Maria G. Ledesma Colunga, Dresden Teknik Üniversitesi, Almanya

© 2026 Lin, Cai, Chen, Liu, Jiang ve Zeng.

Bu, Creative Commons Atıf Lisansı (CC BY) şartları altında dağıtılan açık erişimli bir makaledir. Orijinal yazar(lar) ve telif hakkı sahibi(leri)nin kredilendirilmesi ve bu dergideki orijinal yayına kabul edilen akademik uygulamalara uygun olarak atıfta bulunulması koşuluyla, diğer platformlarda kullanımı, dağıtımı veya çoğaltılması mümkündür. Bu şartlara uymayan hiçbir kullanım, dağıtım veya çoğaltma izni verilmemektedir.

*İletişim: Yuqin Jiang, yuqin133@163.com; Lianlin Zeng, lianlin4886@163.com

†Bu yazarlar bu çalışmaya eşit derecede katkıda bulunmuştur

Bu makalede ifade edilen tüm iddialar yalnızca yazarlara aittir ve yazarların bağlı olduğu kuruluşların, yayıncının, editörlerin ve hakemlerin görüşlerini yansıtmak zorunda değildir. Bu makalede değerlendirilebilecek herhangi bir ürün veya üreticisi tarafından yapılabilecek herhangi bir iddia, yayıncı tarafından garanti edilmez veya onaylanmaz.

Frontiers | Mitochondrial dysfunction–ferroptosis crosstalk drives bone remodeling imbalance in osteoporosis: mechanisms and recent advances
Frontiers | Mitochondrial dysfunction–ferroptosis crosstalk drives bone remodeling imbalance in osteoporosis: mechanisms and recent advances
İlginizi Çekebilir: Ön Sayfa | Emilime Uyarlı Kemik Mumu Alternatifleri: Malzemeler, Biyolojik Tepki ve Klinik Kanıtlar →
Kaynak: Frontiersin ↗
BENZER İNCELEMELER

İlgili Diğer Rehberler