Bilim insanları, akut miyeloid löseminin (AML) teşhis öncesindeki on yıllar boyunca nasıl geliştiğini yeniden inşa ederek, vakaların üçte ikisinde kansere yol açan ilk mutasyonun, teşhisten 50 yıldan fazla bir süre önce, yani 20 yaşından önce ortaya çıktığını gösterdi.
Art arda alınan kan örnekleri, kanın evriminin bir fosil kaydıdır. Bu örnekler sayesinde zamanda geriye giderek her bir mutasyonun ne zaman ortaya çıktığını ve ne kadar hızlı büyüdüğünü yeniden oluşturabiliyoruz.
Jamie Blundell
Bu keşif, bir bireyin semptomlar ortaya çıkmadan yıllar, hatta on yıllar önce hastalığa yakalanıp yakalanmayacağını öngörmeye yardımcı olabilir ve hastalığın gelişmeden önce önlenmesi olasılığını artırabilir.
Bugün Nature dergisinde yayımlanan araştırmada, Cambridge Üniversitesi ve University College London (UCL) ekipleri, teşhisten 15 yıl öncesine kadar uzanan yıllık kan örneklerini hastalığın gelişiminin bir ‘fosil kaydı’ olarak kullanarak süreci adım adım izledi. Ultra hassas DNA dizileme ve matematiksel modelleme yöntemleriyle, her bir mutasyonun ne zaman ortaya çıktığını ve etkilenen hücrelerin AML teşhisinden önceki yıllarda ne kadar hızlı çoğalıp diğer kan hücreleriyle rekabet ettiğini tahmin ettiler.
AML, Birleşik Krallık’ta her yıl yaklaşık 2.700 kişiyi etkileyen agresif bir kan kanseridir. Teşhisten sonra sadece altı kişiden biri beş yıl hayatta kalabilmektedir. Birçok sağlıklı yaşlı insan, lösemide de görülen mutasyonları taşıyan kan hücrelerine sahiptir; bu durum klonal hematopoez olarak bilinir, ancak bunların yalnızca küçük bir kısmı AML geliştirir. Ancak bu sürecin teşhis öncesinde neden böyle ilerlediği, yıl bazında hiç takip edilemediği için net değildi.
Araştırmacılar, yaklaşık 50.000 kadının 11 yıla kadar her yıl kan örneği verdiği UK Collaborative Trial of Ovarian Cancer Screening (UKCTOCS) çalışmasından elde edilen örnekleri kullandılar. Ekip, daha sonra ortalama 72 yaşında AML geliştiren 47 kadını, kan kanseri gelişmeyen 46 kadınla eşleştirilmiş örneklerle birlikte inceledi.
AML geliştiren kadınların üçte ikisinde 20 yaşından önce edinilen bu ilk mutasyonu, on yıllar süren yavaş bir büyüme izledi: Bu mutasyonu taşıyan hücrelerin sayısının ikiye katlanması yıllar aldı. Her ek mutasyon, büyüme hızını yaklaşık iki ila üç kat artırdı; dört kanser tetikleyici mutasyon taşıyan hücrelerin sayısı ise birkaç hafta içinde ikiye katlandı.
Klonlar olarak bilinen bu hücre gruplarının büyümesi şaşırtıcı derecede öngörülebilir çıktı. Kansere yol açan bir mutasyon taşıyan bir klon oluştuğunda, sabit bir hızla genişledi ve yalnızca yer kalmadığında veya daha hızlı büyüyen bir klon tarafından geçildiğinde yavaşladı. Pratikte bu, günümüzdeki birkaç kan örneğinden ölçülen bir klonun büyüme hızının, o klonun yıllar, hatta on yıllar sonra ne kadar büyüyeceğini tahmin etmek için kullanılabileceği anlamına geliyor.
AML vakalarının en az üçte birinde, bir klon teşhisten yıllar önce kan sisteminde baskın hale gelmişti; bu olgu ‘somatik süpürme’ olarak bilinir. Kan kanseri gelişmeyen kadınlarda ise böyle bir süpürme gözlenmedi. Ekip, UK Biobank verilerini kullanarak bu durumun AML riskiyle olan bağlantısını doğruladı ve bu süpürmeye sahip kişilerin hastalığa yakalanma riskinin önemli ölçüde daha yüksek olduğunu buldu. Bulgular, standart genetik analizlerin genellikle bu mutasyonları kalıtsal varyantlarla karıştırarak gözden kaçırdığı bu potansiyel uyarı işaretinin fark edilmesinin önemini vurguluyor.
Çalışmaya liderlik eden Cambridge Üniversitesi Erken Kanser Enstitüsü’nden Profesör Jamie Blundell şöyle dedi: “Art arda alınan kan örnekleri, kanın evriminin bir fosil kaydıdır. Bu örnekler sayesinde zamanda geriye giderek her bir mutasyonun ne zaman ortaya çıktığını ve ne kadar hızlı büyüdüğünü yeniden oluşturabiliyoruz. Bizi en çok şaşırtan, bu klonların büyümesinin ne kadar öngörülebilir olduğuydu. Bir klon oluştuğunda, bugünkü büyüme hızı, yıllar, hatta on yıllar sonra nerede olacağını gösterir.”
Blundell ekledi: “Büyüme üstel olduğu için, yüksek riskli bir klonun büyümesini teşhisten önceki on yıl veya daha uzun süre boyunca mütevazı bir şekilde yavaşlatmak bile onun lösemiye dönüşme olasılığını önemli ölçüde azaltabilir. Bu da bu klonların asla lösemiye dönüşmesini önlemek için kullanabileceğimiz stratejilerin kapısını aralıyor.”
Yine Erken Kanser Enstitüsü’nden ve çalışmanın ilk yazarı olan Dr. Caroline Watson şöyle dedi: “Bir hematolog olarak AML’nin birinin hayatını ne kadar aniden değiştirebildiğini gördüm. Bu çalışma, AML’ye yol açan değişikliklerin on yıllar boyunca birikebildiğini ve etkilenen hücrelerin şaşırtıcı derecede öngörülebilir şekillerde büyüdüğünü gösteriyor.”
Dr. Watson aynı zamanda Onursal Danışman Hematolog olup Addenbrooke Hastanesi’ndeki Cambridge Klonal Hematopoez Kliniği’nde hastaları görüyor; bu, Avrupa’nın lösemi önlemeye odaklanan ilk kliniğidir. Watson ekledi: “Kliniğimizde, lösemi riskini artıran kan hücresi mutasyonları taşıyan kişileri zaten değerlendirip takip ediyoruz. Bugünkü bulgular, hangilerinin en yüksek risk altında olduğunu belirleme yöntemimizi iyileştirme konusunda bize gerçek bir umut veriyor ve bir gün önlemenin mümkün olabileceği bir pencereye işaret ediyor.”
UKCTOCS’a liderlik eden UCL Klinik Denemeler ve Metodoloji Enstitüsü’nden Profesör Usha Menon şöyle dedi: “UKCTOCS yumurtalık kanseri taramasını değerlendirmek için tasarlanmış olsa da, kilit sonuçlardan biri art arda alınan serum örneklerinden oluşan benzersiz bir biyolojik kaynak oluşturulmasıydı. Bu kaynak, kanserlerin zaman içinde nasıl geliştiğini incelemek ve daha erken teşhis için biyobelirteçleri keşfedip doğrulamak için eşi benzeri görülmemiş fırsatlar sundu. Örneklerini ve verilerini yıllar boyunca katkıda bulunma istekliliğiyle bunu mümkün kılan katılımcılara büyük bir minnet borçluyuz. Onların cömertliği bu başarının temelidir.”
Kadınlara AML teşhisi 53 ile 83 yaşları arasında konulmuştu ve çalışmaya teşhis anında alınan örnekler dahil edilmedi. Vakaların yaklaşık beşte birinde, mutasyona uğramış hücrelerin genişleyen popülasyonları AML teşhisinden bir ila iki yıl öncesine kadar tespit edilemedi; bu da bazı vakaların daha kısa bir uyarı süresi sunabileceğini gösteriyor.
Bulgular, erken teşhis ve önleme için fırsatlar işaret ediyor. Ekibin modellemesi, bir klonun büyüme hızındaki küçük bir azalmanın bile, ikinci mutasyon ile teşhis arasındaki on yıldan fazla sürede birikmesi halinde, lösemiye ilerleme riskini önemli ölçüde azaltabileceğini gösteriyor. Bu, lösemi gelişmeden önce bu hücrelerin büyümesini yavaşlatabilecek önleyici tedavilerin olasılığını ortaya koyuyor. Yüksek riskli olarak tanımlanan kişilerde bunun güvenli ve etkili bir şekilde gerçekleştirilip gerçekleştirilemeyeceğini test etmek, ekibin bir sonraki adımıdır.
Araştırma büyük ölçüde UK Research & Innovation ve Cancer Research UK tarafından finanse edildi.
Cambridge Üniversitesi ve Addenbrooke’s Charity, Cambridge Kanser Araştırma Hastanesi için fon topluyor. Bu hastane, erken evre kanser tespiti için kilit bir hedef olacak olan Erken Kanser Enstitüsü Araştırma Kliniği’ni de içerecek. Cambridge Biyomedikal Kampüsü’nde inşa edilecek olan hastane, Addenbrooke Hastanesi’nin klinik mükemmelliğini ve Cambridge Üniversitesi’nin dünya çapında önde gelen araştırmacılarını bir araya getirecek. Burada yapılacak araştırmalar, Birleşik Krallık’taki ve ötesindeki kanser hastalarının hayatlarını değiştirebilir. Daha fazla bilgi için buraya bakın.
Watson, CJ, ve diğerleri. Evolutionary dynamics in the years preceding acute myeloid leukaemia. Nature; 11 Kas 2026; DOI: 10.1038/s41586-026-11269-x
Bu çalışmadaki metin Creative Commons Atıf-Ticari Olmayan-Aynı Lisansla Paylaş 4.0 Uluslararası Lisansı altında lisanslanmıştır. Videolarımız da dahil olmak üzere görsellerin telif hakkı ©Cambridge Üniversitesi ve belirtilen lisans sahipleri/katkıda bulunanlara aittir. Tüm hakları saklıdır. Görsel ve video içeriklerimizi çeşitli yollarla sunuyoruz: ana web sitemizde Şartlar ve Koşullar bölümü altında ve içeriklerimizi kendi şartları dahilinde kullanmanıza ve paylaşmanıza izin veren sosyal medya gibi çeşitli kanallarda.

