Shaun Moyo, 1990’ların sonlarında Harare’deki Parirenyatwa Hastanesi’nde hemşirelik yapmaya başladığında, HIV salgınının etkileri hem hastane koğuşlarında hem de ötesinde açıkça görülüyordu. Hatırladığına göre, hastalar koğuşları doldururken cenazeler de günlük hayatın ayrılmaz bir parçası haline gelmişti.
Neredeyse otuz yıl sonra tablo tamamen değişti. Antiretroviral tedavi, HIV ile yaşayan insanların hayatlarını kökten değiştirdi. Kondomlar, önleyici ilaçlar (PrEP), maruz kalma sonrası önleyici tedaviler (PEP) ve diğer koruma yöntemleri de gençlere kendilerini korumak için daha fazla seçenek sunuyor.
Moyo’nun endişesi, Zimbabve’nin karşı karşıya olduğu daha geniş bir sorunu yansıtıyor: HIV’e karşı kazanılan ilerlemeleri nasıl koruyabiliriz ve gençlerin mevcut önleme araçlarını anlamalarını, erişebilmelerini ve kullanmaya istekli olmalarını nasıl sağlayabiliriz?
Zimbabve’li aile hekimi ve HIV damgalamasını azaltma savunucusu Dr. Misheck Ruwende de bu endişeyi paylaşıyor. Eylül ayında Twitter’da yaptığı ve Al Jazeera tarafından çevrimiçi olarak takip edilen bir konuşmada Ruwende, ülkenin on yıllardır elde ettiği kazanımların bir kısmını kaybetme riskiyle karşı karşıya olduğunu uyardı.
“İşin üzücü yanı, bu durumun tam da HIV’i önlemek için en iyi seçeneklere sahip olduğumuz bir dönemde ortaya çıkması,” dedi Ruwende. “1990’ların sonu ile 2000’lerin başında durum böyle değildi. Görünüşe göre son zamanlarda elde ettiğimiz bu büyük başarıyı şimdi geriye götürüyoruz,” diye ekledi.
Zimbabve’nin ilerlemesinin boyutu ulusal verilerde açıkça görülüyor. UNAIDS’in tahminlerine göre, yıllık yeni HIV vakaları 2010’da 79.000 iken 2023’te 15.000’e düştü. 15-24 yaş arası gençler arasında ise bu sayı 27.000’den 4.400’e geriledi.
Ancak vaka sayısındaki düşüş, tehdidin ortadan kalktığı anlamına gelmiyor. Asıl zorluk, ilişkiler, ekonomik baskılar ve genç dostu sağlık hizmetlerine eşitsiz erişimle mücadele eden gençler arasında bu kazanımları sürdürmek. Bu, HIV’in ağır yükünü taşımaya devam eden bir bölgenin ortak sorunu.
Moyo için, genç bir hemşire olarak tanık olduğu salgın ile günümüzdeki tutumlar arasındaki tezat kabullenmesi zor bir durum.
“Bugünün gençlerinin kondomlar, ARV ilaçları ve PrEP’e sahip olmasını görmek beni öfkelendiriyor,” dedi. “90’larda her hafta sonu düğünler yerine mezarlıklara gidilirdi.”
O, etkili tedavinin mevcudiyetinin bazı gençlerin HIV’e bakışını değiştirdiğine inanıyor. Virüs artık eskiden sanıldığı gibi anında ölümcül bir ceza olmadığı için, bazılarının enfeksiyonun sonuçlarını hafife aldığını düşünüyor.
Moyo, oğlu ve arkadaşlarının Facebook’taki konuşmalarını hatırladı; bir yorumda “kan basıncı sorununa yakalanmak HIV’den daha kötü” deniyordu.
Bu gözlemleri kişisel nitelikte, gençlerin tutumlarındaki değişimin bilimsel bir kanıtı değil. Ancak önlemenin neden hala önemli olduğunu açıklamak gibi zor bir halk sağlığı görevine işaret ediyor: Tedavi sayesinde HIV birçok kişi için yönetilebilir bir kronik hastalık haline gelmiş olsa da, neden korunmanın gerekli olduğu anlatılmalı.
Bu endişe sadece Zimbabve ile sınırlı değil. UNAIDS’in tahminlerine göre, 2023’te dünya genelinde 15-24 yaş arası 210.000 genç kız ve kadın HIV’e yakalandı. Bu vakaların yaklaşık 160.000’i Sahra Altı Afrika’da, yaklaşık yüzde 60’ı ise Doğu ve Güney Afrika’da gerçekleşti.
Zimbabve’nin komşusu Güney Afrika, bölgedeki salgının devam eden boyutunu gösteriyor. UNAIDS’in tahminlerine göre, 2023’te ülkede 7,7 milyon kişi HIV ile yaşıyordu.
Gauteng eyaletinden gelen veriler de cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlarla ilgili endişeleri ortaya koyuyor. Nisan-Aralık 2023 arasında eyaletteki kamu sağlık merkezlerine 167.109 erkek başvurdu ve bunlardan 67.400’ü cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlarla ilişkili Erkek Üretrit Sendromu (MUS) için tedavi gördü. Eyalet sağlık departmanı, MUS görülme oranının 2020’deki yüzde 12’den 2023’te yüzde 15’e yükseldiğini bildirdi. Bu durum tek başına HIV vakalarının bir ölçütü değil.
Güney Afrikalı HIV hekimi-bilim insanı ve PURPOSE 1 klinik denemesinin ortak yazarı Dr. Linda-Gail Bekker’e göre, yanıt hem bilimsel ilerlemeleri hem de gençlere hitap eden önleme mesajlarını birleştirmeli.
Üçüncü faz denemesi, yılda iki kez uygulanan enjekte edilebilir bir HIV önleme ilacı olan lenacapavir’i inceledi. Ana analizde, ilacı alan 2.134 kadından hiçbiri HIV’e yakalanmadı.
Sonuçlar uzun etkili önlemenin potansiyelini vurgulasa da Bekker, tıbbi ilerlemelerin gençlerle rezonans kuracak iletişimle desteklenmesi gerektiğini savunuyor.
“HIV’in dehşeti hakkında eski mesajları tekrarlamak ve gençlere sürekli kondom kullanmaları için bağırmak yeterli olmayabilir,” dedi.
O, önleme çabalarının korku temelli mesajların ötesine geçmesi, gençlere doğru bilgi, erişilebilir hizmetler ve yargılanmadan uzak, bilinçli karar verme özgürlüğü sunması gerektiğine inanıyor.
Gençlere farklı yollarla ulaşmak
Bu görev, finansman baskıları nedeniyle daha da zorlaştı. UNAIDS’in Mart 2025’teki raporuna göre, Zimbabve’deki ABD fonlu HIV programlarındaki aksamalar, PrEP’e erişim, test ve danışmanlık dahil olmak üzere kilit gruplara yönelik hizmetleri etkiledi.
Bekker ayrıca, önleme bilgilerinin gençlere uygun yollarla ulaşıp ulaşmadığı konusunda da endişelerini dile getirdi. Geleneksel broşürler ve cinsel perhiz veya sadakat üzerine uyarılar, cinsellik ve ilişkiler hakkında zaten kararlar veren gençleri etkileyemeyebilir.
O, halk sağlığı çalışanlarının gençlerin gerçeklerini kabul etmesi ve PrEP dahil olmak üzere riski azaltmaya yönelik pratik bilgiler sunması gerektiğini savunuyor. Hizmetler aynı zamanda genç dostu olmalı, onların soru sormalarına ve yargılanmadan yardım almalarına olanak tanımalı.
Harare’de 23 yaşındaki akran eğitmeni Angela Gutu bu mesajı kliniklerin ötesine taşıyor.
Harare belediyesi, sağlık bakanlığı, sivil toplum kuruluşları ve kiliselerle işbirliği yaparak pazarlarda, ulaşım merkezlerinde, üniversite kampüslerinde ve spor etkinliklerinde geçici sağlık hizmetleri düzenlemeye yardımcı oluyor. Bu yerler gençlerin zaten ziyaret ettiği mekanlar; böylece bilgi ve hizmetler onlara daha yakın sunuluyor, resmi bir sağlık tesisine gitmeleri beklenmiyor.
Gutu’ya göre bu fark önemli. Bazı gençler için bir klinikte HIV testi yaptırmak veya cinsel yolla bulaşan bir enfeksiyon taraması yaptırmak korkutucu olabilir. Sağlık çalışanlarından yargılanma veya sert muamele görme korkusu onları yardım aramaktan caydırabilir.
Geçici kliniklerde gençler HIV kendi kendine test kitleri ve kondomlara erişebilirken, mobil sağlık çalışanları PrEP ve diğer hizmetler için yönlendirme yapıyor. Akran eğitmenleri bu konuşmaları daha az korkutucu hale getirerek gençlerin kendilerini daha rahat hissettikleri bir ortamda soru sormalarına olanak tanıyor.
“Bu, gençlerin dilini konuşmak ve HIV damgalamasını ortadan kaldırmakla ilgili,” dedi Gutu.
Onun çalışması, önleme hizmetlerini mevcut kılmanın yeterli olmadığına dair artan bir farkındalığı yansıtıyor. Bu hizmetler aynı zamanda ulaşılabilir, gizli ve gençlerin getirdiği endişelere duyarlı olmalı.
Sağlık hizmetlerini hastanelerin ötesine taşımak
Zimbabve’nin sağlık yetkilileri, önleme ve tedavi hizmetlerini topluluklara daha yakın hale getirmek için çalıştıklarını belirtiyor.
Harare Metropoli Eyaleti Tıbbi Sorumlusu Dr. Innocent Hove, Ağustos ayında Al Jazeera dahil olmak üzere muhabirlere yaptığı açıklamada, Zimbabve’li gençler arasında HIV ile mücadele etmenin acil bir öncelik olduğunu söyledi.
Hükümet, PrEP, PEP, HIV testi ve tedavisinin yanı sıra cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar ve tüberküloz için tarama ve tedavi hizmetlerini de yerelleştiriyor.
Hove ayrıca, geleneksel sağlık tesislerine erişimin zor olduğu yerlerdeki insanlara ulaşmak için mobil sağlık kamyonlarının kullanıldığını belirtti. Bu kamyonlar arasında kayıt dışı madencilik toplulukları ve uzak el altını madenciliği alanları da bulunuyor.
Bu tür bir erişim, işleri, kliniklerden uzaklıkları veya mali durumları nedeniyle düzenli ziyaretleri zor olan insanlara yardımcı olabilir. Ancak etkisi, hizmetlerin sürekli olarak mevcut olup olmadığına ve en çok ihtiyacı olanlara ulaşıp ulaşmadığına bağlı.
Gençler için erişim, sadece PrEP veya HIV testinin varlığını bilmekten daha fazlasıdır. Bu, hizmetlere yüksek maliyetler, uzun yolculuklar veya damgalanma korkusu olmadan ulaşabilmek anlamına geliyor.
Ocak ayında sağlık bakanlığının programı aracılığıyla akran eğitmeni olarak gönüllü olmayı planlayan Bongani, önleme bilgilerinin kendi nesline daha erişilebilir hale getirilmesine yardımcı olmak istiyor.
“Benim neslim HIV önleme araçlarının en iyi dizilimiyle doğdu. Dikkatsiz davranışlarımız yüzünden AIDS ölümlerinin dramatik bir şekilde geri dönmesi trajedi olurdu,” dedi.

