OJİNAL ARAŞTIRMA makalesi
Front. Bioeng. Biotechnol., 13 Kasım 2026
Bölüm: Doku Mühendisliği ve Yenileyici Tıp
Cilt 14 – 2026 | https://doi.org/10.3389/fbioe.2026.1963671
- JK
Jana Krueger 1,2† *
- PS
Patrick Stadler 2,3†
- AB
Annika Baudisch 2
- FH
Florian Helms 2,3
- SH
Sebastian Heene 1,2
- JA
Jannik Ahrens 1,2
- JR
Jannis Renzelmann 1,2
- MK
Melanie Klingenberg 2
- MW
Mathias Wilhelmi 2,3,4
- CB
Cornelia Blume 1,2
-
1. Teknik Kimya Enstitüsü, Hannover Leibniz Üniversitesi, Hannover, Almanya
-
2. Aşağı Saksonya Biomedikal Mühendislik Merkezi, İmplant Araştırma ve Geliştirme (NIFE), Hannover, Almanya
-
3. Kalp-Bakıcı Cerrahi, Nakil ve Damar Cerrahi Bölümü, Hannover Tıp Fakültesi, Hannover, Almanya
-
4. Damar Cerrahi – Endovasküler Cerrahi Bölümü, St. Bernward Hastanesi, Hildesheim, Almanya
Makale ölçütleri
Özet
Konvansiyonel sentetik damar greftleri, özellikle küçük çaplı damarlar (<6 mm) için klinik ortamlarda hâlâ kritik sınırlamalarla karşılaşıyor; sentetik iletkenlerin yaklaşık %75’i, çoğunlukla lümen içi endotelyal hücre tabakasının eksikliğinden kaynaklanan nedenlerle implantasyondan sonra 3 yıl içinde başarısız oluyor ve bu durum,
örneğin
., tromboz, kalsifikasyon ve intimal hiperplazi. Greft ile yerel doku arasındaki mekanik uyumsuzluk, ciddi klinik komplikasyonlara yol açabilir. Bu nedenle, doku mühendisliği ile üretilen vasküler greftler, sentetik greftlerin klinik zorluklarını yerel dokunun özelliklerini taklit ederek aşmayı hedefledikleri için geniş bir ilgi görmüştür. Burada, yerel arterlerin özelliklerini taklit eden kontrol edilebilir mekanik özelliklere sahip polietilen kaprolakton (PCL) içeren, özelleştirilebilir, 3B yazdırılmış tübsel bir iskelet yapısının imalatı için bir çerçeve geliştirdik. 3B yazdırılan iskeletlerin geometrik özellikleriyle ilgili tasarım ayarları, sarım açısı, lif çapı ve lif aralığının değiştirilmesiyle yapıldı. Sızdırmaz ve hücre yapışkanlığına sahip bir vasküler greft yapısı üretmek için bir fibrin sıkıştırma kalıplama tekniği uyarlandı; bu greft daha sonra endotelyal hücrelerle kaplandı ve 20 dyn*cm-2’ye kadar nabızlı dinamik koşullarda kültüre edildi. Son iskeletin lif çapı 128 μm, sarım açısı 52.5° ve lif aralığı 500 µm idi. Uzun zincirli PCL ile yazdırıldığında, yerel arterlere benzer şekilde radyal Young modülü 1.12 ± 0.35 MPa ve radyal çekme dayanımı 3.89 ± 0.81 MPa gösterdi (yerel arterlerde 2.45 ± 0.79 MPa). Fibrin-PCL iskeleti, 1.600,4 ± 502,85 mmHg patlama basıncı, 1.62 ± 0.29 N dikiş dayanımı ve yerel arterlere benzer bir boyuna çekme dayanımı (1.07 ± 0.22 MPa) gösterdi; ancak radyal çekme dayanımı azaldı (0.80 ± 0.20 MPa). Son olarak, fibrin PCL greftin nabızlı ve dinamik kültür (20 dyn*cm-2) altında 7 gün boyunca başarılı bir şekilde endotelize edildiği ve hücrelerin akış yönüne göre hizalandığı gösterildi. Ayrıca, kültüre edilen greft, radyal Young modülü 3.03 MPa ve radyal çekme dayanımı 1.56 MPa ile yeterli biyomekanik özellikleri korudu. Bildiğimiz kadarıyla, bu çalışma, yerel arterlere benzer mekanik özelliklere sahip endotelize edilmiş bir greftin başarılı imalatını göstermektedir.
1 Giriş
2021 yılında, 612 milyondan fazla kişiyi etkileyen ve yaklaşık 19,4 milyon ölümle sonuçlanan kardiyovasküler hastalıkların küresel yükü, şiddetli arter tıkanıklıklarının tedavisinde vasküler bypass ameliyatlarına yönelik kapsamlı bir küresel ihtiyacı ortaya koymaktadır (Martin SS ve ark., 2025). 6 mm’den küçük çaplı damarların yarattığı sorun, günümüzde kullanılan sentetik greftlerin %75’inin tromboz, enfeksiyon, intimal hiperplazi veya kalsifikasyon nedeniyle 3 yıl içinde işlevini yitirmesidir (Weekes ve ark., 2022; Loewner ve ark., 2023). Bu durum çoğunlukla, protein yapışması ve pıhtılaşmaya, artmış bakteriyel duyarlılık ve buna bağlı kronik iltihaba ya da sepsise, ya da anastomoz başarısızlığına yol açan endotelyal hücre tabakasının olmamasından kaynaklanmaktadır. Polietilen tereftalat (Dacron®) veya genişletilmiş politetrafluoroetilen (ePTFE) greftleri, doğal arterlerden daha sert oldukları için küçük çaplı greftler olarak, örneğin koroner bypass olarak kullanıma uygun değildir (Weekes ve ark., 2022; Glomb ve ark., 2024; Kim ve ark., 2026). Buna ek olarak, yapay damarın uyarlanabilirliğindeki uyumsuzluk, greft ile damar arasındaki geometrik fark ya da dikiş mukavemetindeki yoğunlaşma, doğal damarlarla karşılaştırıldığında greftte değişmiş bir hemodinamik koşula yol açar (Weekes ve ark., 2022).
Sentetik greftlerin uzun süreli açıklığı sağlayamama eğiliminde olması ve sık sık takipten veya ikincil müdahalelerden gerektirmesi nedeniyle alternatif yaklaşımlara ihtiyaç vardır. Bu amaçla, doku mühendisliğiyle üretilmiş vasküler greftler (TEVG) alanında geniş ilgi ortaya çıkmıştır (Weekes et al., 2022; Weekes et al., 2023). Bu disiplinler arası alanın temel yaklaşımı, sentetik malzemelerin mekanik özellikleri ile doğal malzemelerin biyoaktif özelliklerinin birleştirilmesi yoluyla, native dokunun bileşimini ve işlevini taklit eden bir greft üretmektir. Amaç, başlangıçta gerekli mekanik desteği sağlayan ve zamanla kendi doku materyali üzerinden yeniden yapılanma ve rekonstrüksiyon süreçleriyle dengeli biçimde dejenerasyon geçen, aynı zamanda hücre yapışmasını da destekleyen bir yapı oluşturmaktır (Weekes et al., 2023; Gong et al., 2025). TEVG’ler için iskelet (scaffold) üretiminde yeterli biyouyumluluk, biyobozunurluk, kontrol edilebilir morfolojik ve mekanik özellikler ile endotelyal hücre yapışmasını destekleyen yüzey sinyalleri gibi temel gereksinimler yer alır (Jouda et al., 2022; Weekes et al., 2022; Di Francesco et al., 2023). Bu nedenle biyoartifial vasküler greftler, hastanın kendi dokuyla daha doğal biçimde bütünleşerek geliştirilmiş biyouyumluluk ve uzun süreli işlevsellik sunmaları nedeniyle bypass greftleri olarak önem taşır. Bu tür TEVG’lerin üretiminde çeşitli yaklaşımlar potansiyel olarak mevcuttur. Stratejilerden biri jenik veya allojenik iskeletlerin kullanımıdır. Ancak alıcıdaki bağışıklık tepkilerini azaltmaya yönelik yaklaşımlar olsa bile, implantasyondan sonra ortaya çıkan iltihaplanma sorunu ile uygun malzemelerin kullanılabilirliği sürmektedir (Olausson et al., 2012; Wilhelmi et al., 2012; Eyre et al., 2021). Örümcek ipeğine dayalı iskeletler kullanan diğer yaklaşımlar ise biomekanik özelliklerde belirgin uyumsuzluklarla karşılaşmıştır (Gupta et al., 2016; Glomb et al., 2024). Gelişmekte olan eklemeli imalat teknikleri, önceki zorlukların üstesinden gelmeyi hedeflemektedir. Ancak elektroiplendirme (electrospinning) yöntemleri rastgele lif birikimi nedeniyle sınırlıdır; mekanik özelliklerin öngörülmesinde zorluklar yaşanması ve organik çözücülerin kullanılması bu sınırlamalar arasındadır.
Yükselen bir eklemeli imalat yöntemi de melt electrowriting (MEW)’dir; bu yöntem, mikroölçekte geometrik yapıların katman katman biriktirilerek oluşturulmasını sağlayan son derece hassas bir fiber biriktirmesi sağlar (Loewner ve ark., 2022; Größbacher ve ark., 2023; Neuhaus ve ark., 2025; Yin ve ark., 2025). MEW, mikroölçekte fiber biriktirmesi açısından ekstrüzyon yazdırma gibi diğer fiber oluşum tekniklerinden üstündür ve aynı zamanda elektroiplingen’in çözücü kaynaklı sınırlamalarını da aşar (Saidy ve ark., 2022; Loewner ve ark., 2023; Snow ve ark., 2025). Ayrıca, MEW ile geniş bir geometrik mimari yelpazesi üretilebilir; bu da ayarlanabilir mekanik özellikler sunar ve hastaya özel greft imkanı sunar (Saidy ve ark., 2022; Größbacher ve ark., 2023; Federici ve ark., 2024a; Janarthanan ve ark., 2025; Yin ve ark., 2025).
Bu çalışmada, poliekaprolakton (PCL) kullanılarak MEW ve özel olarak inşa edilmiş bir dönüştürücü yazdırma yatağı ile native damarlara benzer kontrollü mekanik özellikler elde etmek amacıyla son derece 3D yazdırılmış bir greft yapısının imalatı için bir çerçeve oluşturuldu. Bunun için native domuz karotid arterleri biyomekanik açıdan karakterize edildi ve mekanik açıdan benzer PCL greflatlarının ayarlanma sürecinde referans değerleri olarak kullanıldı. Domuz kan damarları anatomik özellikleri bakımından insan kan damarlarına son derece benzer; elastiklik ve çekme mukavemeti gibi mekanik özellikleri de büyük ölçüde insaninkilerle karşılaştırılabilir (Hughes ve ark., 2003; Suzuki ve ark., 2011). Ayrıca, 3D yazdırılmış greft yapısı ile özel olarak tasarlanmış bir kalıbbölmesinde sıkıştırma yoluyla uygulanan bir fibrin kaplamasının birleştirilmesiyle sızdırmaz ve mekanik açıdan kararlı greft yapıları elde edildi (Glomb ve ark., 2024). Bu çalışma ile, biyoreaktör sisteminde dinamik ve atımlı (pulsatil) kültür uygulamasından sonra bile fibrin PCL greftinin başarılı bir şekilde endotelize edilmesi sağlandı (7 gün).
2 Malzemeler ve yöntemler
2.1 Malzemeler
Ortalama molekül ağırlığının 45 kg*mol⁻¹ (PCL45) ve 80 kg*mol⁻¹ (PCL80) olduğu PCL, Sigma-Aldrich (Darmstadt, Almanya) tarafından tedarik edildi. Domuzlaran karotid arterler, Medimplant GmbH (Hannover, Almanya) tarafından insan arterleriyle yüksek fizyolojik benzerlik göstermesi nedeniyle referans değerler olarak kullanılmak üzere arta kalan malzeme (N = 22) olarak sağlandı. Karotid arterler ikiye ayrıldı; biri doğal doku olarak, diğeri ise biomekanik ölçümlerden önce hücreden arındırıldı. Karotid arterler, boyuna ölçümler için 50–60 mm’lik, radyal ölçümler için 5–15 mm’lik parçalara bölündü. Matris üretiminde kullanılan fibrinojen, Hannover Tıp Fakültesi’nin kan bağışlama hizmetinden, yazılı onam alınarak bağışçılardan elde edilen insan plazmasından kriyopresipisasyonla izole edildi (Hannover Tıp Fakültesi, Transfüzyon Tıp Enstitüsü).
2.2 Yöntemler
2.2.1 Domuz karotid arterlerinin hazırlanması
Dehülrileştirilmiş damarların hazırlanması için önce çevre dokular uzaklaştırıldı. Belirtilmedikçe tüm adımlar oda sıcaklığında gerçekleştirildi. Ardından numuneler karıştırılan bir balonda, 180 rpm’de 20 dakika boyunca %70 etanol çözeltisinde dezenfekte edildi. Numuneler ardından 180 rpm’de 15 dakika boyunca %0.9 sodyum klorür çözeltisinde yıkandı. Ham arterler ya doğrudan ölçüldü ya da 4° C’de %1 (v/v) Penisilin-Streptromisin eklenen %0.9 sodyum klorür çözeltisinde saklandı. Dehülrileştirme için numuneler 180 rpm’de 72 saat boyunca sallayıcıda %0.5 sodyum deoksikolat ve %0.5 SDS çözeltisine yerleştirildi. Dehülrileştirmenin ardından numuneler karıştırılan bir balonda 180 rpm’de yıkandı: önce üç kez 15 dakika boyunca suyla, ardından her biri 12 saat olmak üzere 8 kez %0.9 sodyum klorür çözeltisiyle. DNA/RNA sindirimi, numunelerin 1 L H2O içinde (Merck Millipore, Billerica, Birleşik Devletler) 50 mM Tris, 6 mM MgCl2 * 6 H2O, pH 8.0 çözeltisinde 12 saat inkübasyonu ile gerçekleştirildi; Benzonase (20 µL/100 mL reaksiyon tamponu) eklendi ve numuneler 32° C’de 180 rpm’de 4 saat inkübasyon edildi. Numuneler ardından ya doğrudan ölçüldü ya da 4° C’de %1 (v/v) Penisilin-Streptromisin eklenen %0.9 sodyum klorür çözeltisinde saklandı.
2.2.2 Tübül iskeletlerin 3D yazdırılması
Taşınabilir R-GEN 200 3D yazıcı (regenHU Ltd., Villaz-St-Pierre, İsviçre), biyolojik olarak parçalanabilir polimerlerin püskürtülmesi için özel olarak inşa edilmiş döner bir baskı yatağı ile donatıldı. Baskı sürecinin ayrıntılı bir şematik özeti Şekil 1’de gösterilmektedir. Önceki bir çalışmada, baskı süreci için tüm anahtar parametreleri ve genel geometriyi içeren ve buna göre ayarlanabilen özel bir tarif formatı tasarlanmıştır (Neuhaus ve ark., 2025). Özel olarak tasarlanmış bir NC kodu oluşturucu (MATLAB), tarif dosyalarından karşılık gelen NC kodlarını üretir ve bunlar yazıcıda doğrudan çalıştırılabilir. Tüm tübsel iskeleler MEW ile oluşturuldu. Tüm tübsel iskeleler için aşağıdaki genel parametreler kullanıldı: iç çap 5 mm; boyuna ölçümler için örneklerin toplam uzunluğu 55 mm; radyal ölçümler için örneklerin toplam uzunluğu 10–15 mm ve toplayıcı ile nozul ofseti arasındaki mesafe 0,05 mm olarak ayarlandı. Fibrin kaplama ile birlikte kullanılan iskelelerin iç çapı 7 mm, toplam uzunluğu 100 mm idi. PCL45’in baskısı için aşağıdaki parametreler kullanıldı: İvme 5 ile 20 mm*s-1 arasında, sıcaklık 80° C ve voltaj 2–2,5 kV olarak ayarlandı; PCL’in 0,25 veya 0,3 mm’lik bir nozul üzerinden ekstrüde edilmesi için pnömatik basınç 255 ile 750 kPa arasında değişti (KINTAI Hassas Nozzeller, Model 0,25-Lot: 1.40.005.0152, Model 0,3 Lot: 1.40.005.0166). Her bir tübsel iskele için, değişen lif yönelimleriyle (15°, 30°, 45°, 52,5°, 60° ve 75°) 4 katmanlı sıralı katmanlar baskıldı ve lif aralığı 200 ile 500 µm arasında değişti. Yaklaşık 45 ile yaklaşık 130 µm arasında bir lif çapına sahip iskeleler oluşturuldu. PCL80 aşağıdaki parametrelerle baskıldı: Sıcaklık 130° C ile 140° C arasında, ivme 6 ile 10 mm*s-1 arasında, pnömatik basınç 550 ile 600 kPa arasında ve voltaj 1,9 ile 2,5 kV arasında ayarlandı. 52,5°’lik bir sarım açısı ve yaklaşık 130 µm lif çapına sahip iskeleler oluşturuldu. Geometrik tasarımın, örneğin sarım açısının, lif aralığının ve lif çapının, amaçlanan baskı parametreleriyle uyumlu olduğunu ve
tüm iskelet yapısı boyunca tutarlıydı, bu nedenle daha fazla işlemeden önce her bir iskeletin kalite kontrolü yapıldı (Ek Figure S2). Her bir iskeletin kesitleri mikroskobik olarak incelendi ve lif çapı ile aralığı ölçüldü (Ek Tablo S1). Tasarım parametrelerinden %10’dan fazla sapan iskeletler hariç tutuldu.
ŞEKİL 1
2.2.3. 3B yazıcı ile üretilmiş tübsüler iskeletlerin fibrin kalıplama
Tübsüler iskeletlerin kalıplama işlemi için fibrinojen, taze donuk plazmadan cryopresipitasyon ile izole edildi ve daha önce açıklandığı gibi hazırlandı (Helms ve ark., 2021). PCL bazlı iskeletler, dış çapı 9 mm ve toplam uzunluğu 120 mm olan silindirik bir kalıba yerleştirildi; kalıplama kanalı 100 mm uzunluk kapladı. Orta bir yer tutucu olarak 5 mm çapında bir parça kullanılarak damar lümeni oluşturuldu. Fibrin matrisinin oluşturulması için aynı hacimde iki çözelti karıştırıldı: ilk bileşen için fibrinojen insan plazmasına 50 mg mL-1 konsantrasyona kadar seyreltildi ve 100 µL*mL-1 ortam 199 10X ile birleştirildi. pH, 1N NaOH kullanılarak 7.35’e ayarlandı ve 100 U mL-1 aprotinin eklendi. İkinci bileşen için Trombin (100 U mL-1, Vascular Solutions, Minneapolis, Amerika Birleşik Devletleri) ve Factor XIII (100 U mL-1, CSL Behring, Marburg, Almanya) 40 mM CaCl2 içeren bir çözeltide çözüldü. Polimerleşme, iki bileşenin karıştırılmasıyla başlatıldı ve ortaya çıkan karışım hemen PCL iskeleti içeren kalıba döküldü. İlk polimerleşme için probalar oda sıcaklığında 30 dakika statik olarak inkübe edildi. Bundan sonra, transluminal balon kompresyonu bir angioplasty balonu (Armada™ 35, 6 F, 8.0 mm × 80 mm, 135 cm, Abbott, Chicago, IL, Amerika Birleşik Devletleri) kullanılarak yapıldı. Transluminal basınç 30 dakika boyunca 0.5 bar’da korundu. Ardından balon söndürüldü ve hibrit greft analiz edilinceye kadar en az 24 saat boyunca 4° C’de 100 U/mL aprotinin içeren PBS içinde saklandı.
2.2.4. Endotelyalizasyon ve dinamik kültür
2.2.4.1. Hücre kültürü
Domuz koroner endotel hücreleri (PAECs, Cell Applications, San Diego, California, Amerika Birleşik Devletleri), %8 kuzu kan serumu (Capricorn Scientific GmbH, Erbsdorfergrund, Almanya) ile zenginleştirilmiş domuz endotel hücre kültür ortamında (Cell Applications, San Diego, California, Amerika Birleşik Devletleri) 37° C, %5 CO2 ve %20 O2 koşullarında 80%–90% konfluansa ulaşana kadar kültüre edildi. Duvara yakın kayma gerilmesini fizyolojik düzeye çıkarmak için dinamik kültürde kullanılmak üzere hücre kültür ortamının viskozitesi, %1 metilselüloz eklenerek artırıldı (MC, M7027, Sigma-Aldrich, St. Louis, Amerika Birleşik Devletleri).
2.2.4.2 Akış slaytlarında dinamik kültür
Dinamik kültür, µ-slides 0.8 I Luer (kaplamasız, 0.8 mm kanal yüksekliği, Ibidi, Gräfelfing, Almanya) kullanılarak gerçekleştirildi. Slaytlar fibrinojen (PBS içinde 50 µg*mL-1, Sigma-Aldrich, St. Luis, Amerika Birleşik Devletleri) ile kaplandı ve oda sıcaklığında (RT) 1 h inküe edildi. PBS ile yıkandıktan ve hücre kültür ortamıyla durulatıldıktan sonra slaytlara PAECs (0.53 cells*mL-1) ekildi. 3 h süreyle 37° C, %20 O2 ve %5 CO2’de inküe edilerek hücrelerin yapışması sağlandıktan sonra, yapışmayan hücreler dikkatlice %1 MC içeren hücre kültür ortamıyla durutuldu. Slaytlar üreticinin talimatlarına uygun olarak perfüzyon sistemine bağlandı. 1 Hz frekansında, 6 h içinde kademeli olarak 20 dyn*cm-2’ye kadar artan nabızlı bir akış uygulandı. Statik kontrol olarak, slaytlar aynı şekilde hazırlandı ancak perfüzyon sistemine bağlanmadı ve böylece günlük ortam değişimiyle 37° C, %20 O2 ve %5 CO2’de statik olarak kültüre edildi. Hücreler ilgili koşullarda 38 h kültüre edildikten sonra 30 min süreyle oda sıcaklığında %4 paraformaldehid (PFA) ile sabitlendi ve ardından immünhistokimya için işleme alındı.
2.2.4.3 Biyoreaktör sisteminde dinamik kültür
Önceden (Heene et al., 2023) tanımlanmış, burada gerçekleştirilen kavratma çalışması için aşağıda açıklandığı gibi hafifçe uyarlanmış özel yapımı bir biyoreaktör sistemi, dinamik kültür için kullanıldı. İç çapı 6,28 mm olan ve uzunluğu 9–10 cm arasında değişen fibrin kaplı PCL80 iskelesi biyoreaktör odasına yerleştirildi; daha sonra hücrelerle kaplanacak olan 6 cm’lik bölüm, biyoreaktör odasının her iki uç kapağı üzerinde sabitlendi. Sonra oda, iç ve dış ortam dolaşımı olan boru ve sensör sistemine bağlandı. Peristaltik pompalı sistem ve uyumluluk odası kullanılarak fizyolojik bir basınç profili ve akış hızı uygulandı. Akış hızı, invazif olmayan ultrasonik bir sensör ile sürekli ölçüldü; biyoreaktör odasının önünde ve arkasında basınç ise iki özel yapımı basınç sensörü ile sürekli izlendi. Fibrin kaplı PCL iskeleleri, 6,3 mL hücre çözeltisi (1,0 × 10⁶ hücre/mL) ile kaplandı. Hücre çözeltisi biyoreaktör odasında sabitlenen iskele içine dolduruldu ve reaktör odasının her iki yanında kapatıldı. Sonra yeterli hücre tutunmasını sağlamak için oda, 6 saat boyunca ±180° salınımlı hareketle 1/24 Hz frekansta döndürüldü; ardından hücre süspansiyonu, %1 MC içeren taze ortam ile değiştirildi. Gece boyu uygulanan olası en düşük akış hızı 1,5 dyn/cm²’ye eşitti. Kayma gerilmesi, saatlik olarak 2,5 dyn/cm² adımlarla 20 dyn/cm²’ye kadar artırıldı. Kültür, biyoreaktör sisteminde 37° C, %5 CO₂ ve %20 O₂ koşullarında 6 gün daha uzatıldı. Statik kontrol olarak, PAEC’ler fibrin yamalarına (0,5 × 0,5 cm, 0,53 hücre/mL) kaplandı ve 7 gün boyunca 37° C, %5 CO₂ ve %20 O₂ koşullarında kültüre edildi. Kültürden sonra, kaplanan fibrin kaplı PCL iskelesi üç bölüme ayrıldı: 1 cm’lik bir bölüm radyal çekme testi için, 0,5 mm’lik bir bölüm immün boyama için kriyo kesitler için, 4 cm’lik bir bölüm ise oda sıcaklığında 30 dakika boyunca %4 PFA ile sabitlenip PBS ile yıkandı. Bu segmentten, immünokimya için küçük (5 × 5 mm) bölümler hazırlandı.
2.2.5 Biyomekanik karakterizasyon
Biyomekanik karakterizasyon, ANSI/ISO 7198:2016’a uygun olarak bir çekme deney makinesinde (zwickiLine, ZwickRoell GmbH & Co. KG, Ulm, Almanya) tek eksenli deneylerle gerçekleştirildi. Tüm örnekler, doğal ve hücreleri çıkarılmış (decellularized) karotid arterler ile tüm 3B yazıcıdan üretilmiş tübsel iskeletler (scaffold) uzunlamasına ve çapraz (radyal) yönlerde ölçüldü (Ek Figure S1). Uzunlamasına ölçümler için özel olarak tasarlanmış ve 3B yazıcıdan üretilmiş bir sıkma aleti kullanıldı. Uzunlamasına ölçümler 200 mm*min⁻¹ deney hızında, çapaz ölçümler ise 100 mm*min⁻¹ hızında yapıldı.
Çekme ölçümlerinin ardından, karakteristik gerilme-bükülme (stress-strain) eğrileri elde edildi; bu eğrilerden maksimum gerilme olarak çekme dayanımı (σmax) ve maksimum gerilmedeki bükülme (εσmax) türetildi. Young modülü (E), lineer elastik bölgedeki eğimle eşittir ve %5 ile %95 arasında bir %10’luk aralığın maksimum eğimi olarak belirlendi. Her iki değer de EN ISO 527–1:2012 ve ANSI/ISO 7198:2016’ya göre hesaplandı. Detaylı açıklama için ek bölümüne bakınız.
Patlama basıncı, daha önce açıklandığı gibi ölçüldü (Helms ve ark., 2021). Kısa şekilde özetlemek gerekirse, fibrinle güçlendirilmiş iskeletlerin kısa parçaları, özel yapımı bir perfüzyon odasına yerleştirildi ve uçlardan biri kapatıldıktan sonra PBS ile dolduruldu. Patlamaya kadar peristaltik bir pompa (Ismatec, Steinheim, Almanya) kullanılarak 10 mL*min⁻¹ sabit bir akış uygulandı. Deney sırasında basınç, dijital bir basınç sensörü (Codan PVB Critical Care GmbH, Frostinning, Almanya) kullanılarak kaydedildi ve patlamadan önceki maksimum basınç değeri patlama basıncı olarak kaydedildi.
Maksimum dikiş tutma kuvveti, Glomb ve ark. (2024) tarafından açıklandığı gibi analiz edildi: Fibrinle güçlendirilmiş iskeletler tek eksenli bir deney cihazında sabitlendi ve 6–0 Prolene bir dikiş (Ethicon, Puerto Rico, Amerika Birleşik Devletleri) yerleştirildikten sonra diğer uç tek eksenli deney cihazında sabitlendi. Örnekler patlamaya kadar sürekli olarak ayrılmaya zorlandı ve örneklerin yırtılmasındaki maksimum kuvvet ölçüldü.
2.2.6 İmmunohistokimya ve görüntü eldeimi
PFA ile sabitlenen örnekler 1 saat boyunca oda sıcaklığında (RT) %0,1 Triton X-100 (Sigma-Aldrich, St. Luis, Amerika Birleşik Devletleri) ile permeabilize edildi. VE-Cadherin, hücre-hücre temastalarını tespit etmek için örneklerin birincil antikor ile 4° C’de gece boyu (Cell Signaling, MA, Amerika Birleşik Devletleri, seyreltme: 1:800 (flow kaydırlar), 1:500 (fibrin iskeleti)) ve ikincil antikor ile 1,5 saat boyunca (Alexa Fluor 488, Abcam, Cambridge, İngiltere, seyreltme: 1:500) inkübe edilmesiyle boyandı; her iki antikor da içinde %1 BSA bulunan PB içinde seyreltilmişti. Ardından, 1,5 saat oda sıcaklığında phalloidin (Abcam, Cambridge, İngiltere; seyreltme: 1:1.000) ile inkübe edilerek aktin iskeleti boyaması yapıldı. Hücre çekirdekleri Hoechst 33,342 (Invitrogen, CA, Amerika Birleşik Devletleri, seyreltme 1:2000) ile boyandı. Görüntü eldeimi konfokal görüntüler için Zeiss LSM 980 (Zeiss, Oberkochen, Almanya) ve floresan mikroskobu için Olympus IX83 (Olympus, Hamburg, Almanya) ile gerçekleştirildi.
2.2.7 SEM numune hazırlığı ve analizi
Taramalı elektron mikroskobu, Hannover Tıp Fakültesi’nin elektron mikroskobu merkez tesisi ile işbirliği içinde “Zeiss Crossbeam 540” taramalı elektron mikroskubu (Carl Zeiss, Oberkochen, Almanya) kullanılarak yapıldı. Propler 1,5% PFA, 1,5% glutaraldehit (Merck, Darmstadt, Almanya) içeren bir çözeltide sabitlendi, ardından kademali etanol çözeltileriyle dehidrate edildi ve püskürtme (sputtering) ile altınla kaplandı.
2.2.8 O₂ difüzyonu
Fibrin kaplı PCL iskelesinin son tasarımına oksijen difüzyonu, bir numune iki odacıklı sisteme yerleştirerek (n = 3) ve bunu dekellerize edilmiş doğal bir arter ile karşılaştırarak analiz edildi. Üst odacıkta oksijenle doygun ortamdaki akış uygulanırken, alt odacıkta oksijen azot kullanılarak uzaklaştırıldı. Difüzyon, alt odacıkta oksijenin büyük kısmı uzaklaştırıldığında odacık kapatılarak ve zamanla üst odacıktan iskele üzerinden difüzyon sonucu oluşan oksijen artışının ölçülmesiyle belirlendi. Üst odacıkta oksijenle doygun ortamdaki sürekli akış nedeniyle oksijen değerinin sabit olduğu varsayıldı. Ölçümlerde, OXY-1 SMA Fiber Optic Oxygen Meter’a bağlı bir Presens FTC-PSt3 sensörü kullanıldı. Alt odacık oksijen artışının eğimi, alt ve üst odacık arasındaki konsantrasyon farkı, alt odacık hacmi, membran yüzey alanı ve kalınlığı ile test edilen iskele yapısının difüzyon katsayısı tahmin edildi.
2.2.9 İstatistik
İstatistiksel analiz Origin Pro 2023 (OriginLab Corporation, Northampton, Massachusetts, Amerika Birleşik Devletleri) kullanılarak yapıldı. Deney sonuçlarının anlamlılığını test etmek için tek yönlü ANOVA ardından çift yönlü karşılaştırma için Tukey testi uygulandı. Normal dağılım Shapiro-Wilk testiyle doğrulandı. Biyomekanik değerlendirmeler, aksi belirtilmedikçe en az beşer kez tekrarlanarak gerçekleştirildi ve anlamlılık düzeyleri p = 0,05 (*), p = 0,01 (**) ve p = 0,001 (** olarak belirlendi).
3 Bulgular
Doğal damarlar, vücut içindeki atıcı kan akışı ve kan basıncı koşulları nedeniyle yüksek mekanik kuvvetlere maruz kalır. Bu nedenle, damar greftlerinin mekanik özellikleri greftin başarısı için kritik bir faktördür. 3B yazdırılmış bir iskelet tasarımının geliştirilmesi için doğal ve hücreden arındırılmış karotid arterlerin biomekanik özellikleri referans noktası olarak kullanılmıştır. Biyomekanik karakterizasyon için hem tüm karotid arterler hem de tüm 3B yazdırılmış iskeletler radyal ve boylam yönlerde tek eksenli çekme testine tabi tutulmuştur. Sızdırmaz bir damar grefti oluşturmak amacıyla, fibrin’in özel olarak tasarlanmış bir kalıbbodinde 3B yazdırılmış iskelet üzerinden preslenmesiyle fibrin yüzey modifikasyonu gerçekleştirilmiştir. Tek eksenli testlere ek olarak, elde edilen fibrin kaplı greftlerde patlama basıncı ve dikiş yırtılma testleri ölçülmüştür. Son fibrin kaplı greft endotelyal hücrelerle kaplanmış ve kavram kanıtı çalışmasında dinamik atıcı koşullar altında kültüre edilmiştir.
3.1 Biyomekanik özellikleri artırmak için PCL (45 kg*mol-1) kullanılarak 3B yazdırılmış iskeletlerin tasarım optimizasyonu
Toplamda üç gruba ayrılan 12 farklı tasarım geliştirilmiş ve biomekanik olarak karakterize edilmiştir. Biyomekanik özellikler açısından parametre optimizasyonu, kısa zincirli PCL (45 kg*mol-1) kullanılarak yapılmıştır. İlk grupta, sarım açısı 15° ile başlatılmış ve 15°’lik kademeli bir biçimde 75°’ye kadar artırılmıştır (Şekil 2A). İkinci olarak, iki farklı lif mesafesi değerlendirilmiştir: 500 μm ve 200 µm (Şekil 2B). Son olarak, lif çapının etkisi 44 μm, 65 μm, 84 μm, 118 µm ve 128 µm arasında değişerek analiz edilmiştir (Şekil 2C). Her grubun farklı lif özelliklerinin bir özeti için Ek Tablo S1’e bakınız.
ŞEKİL 2
3.2 Sarım açısının ayarlanması
İğirme açısı, dönen baskı yatağının eksenel yönüne dayanır ve tübsel iskelelerin elastik davranışını etkiler. Baskı yolunun bir “zigzag” stratejisini izlemesi, yani biriktirilen liflerin iğirme açısının her ikinci satırda tersine çevrilmesi, her tek katman içinde elmas biçiminde bir desen oluşturur (Neuhaus ve ark., 2025). Buna dayanarak, 15°’den başlayan ve 15°’lik aralıklarla kademeli olarak 75’e kadar artırılan farklı iğirme açısına sahip tübsel iskeleler üretildi. Tüm örnekler, boyuna ve radyal yönlerde tek eksenli testlerle biomekanik olarak karakterize edildi ve doğal ile hücreden arındırılmış domuz karotid arterleriyle karşılaştırıldı (Şekil 3).
ŞEKİL 3
İğirme açısının 15°’den 75°’ye çıkarılması, radyal testlerde 15°’de 0,1 ± 0,1 MPa’dan 75°’de 8,7 ± 1,4 MPa’ya kademeli bir artış ve 15°’de 0,2 ± 0,1 MPa’dan 75°’de 1,9 ± 0,3 MPa’ya bir çekme mukavemeti artışı gösterdi (Şekil 3B,D). Ayrıca, 45°’den yüksek bir iğirme açısıyla radyal testlerde doğal ve hücreden arındırılmış arterlere yaklaşım mümkün oldu. Ancak, boyuna testlerde Young modülünde tam tersi bir etki gösterildi; burada artan iğirme açılarıyla birlikte Young modülünde kademeli bir az gözlemlendi (Şekil 3A). Buna ek olarak, boyuna testlerde çekme mukavemeti açısından belirgin bir iz takip edilemedi (Şekil 3C), çünkü çekme mukavemeti başlangıçta 15°’lik iğirme açısına sahip iskelelerden 30°’lik açıya kadar arttı, burada çekme mukavemeti 60°’lik iğirme açısına kadar makul derecede kararlı kaldı, ardından 75°’lik iğirme açısına sahip örneklerde tekrar azaldı. Bu bulgulara ve doğal kan damarlarının nabız dalgası dinamiği nedeniyle çoğunlukla radyal kuvvetlere dayanması gerektiği gerçeğine dayanarak, çabanın radyal biomekanik özellikleri optimize etmeye odaklanmasının mantıklı olduğunu öne sürüyoruz.
3.3 Lif çapının ayarlanması
Genel olarak, sabit toplam kalınlığa sahip bir 3B yazdırılmış iskele için katman sayısı, lif çapıyla doğrudan ilişkilidir. Genellikle küçük lif çapı kullanıldığında, benzer biomekanik kararlılığa ulaşmak için katman sayısı buna uygun olarak artırılır. Bu çalışmada katman sayısı aynı tutulmuş, lif çapındaki değişimin biomekanik kararlılık üzerindeki etkisi analiz edilerek mekanik özellikler doğal arterlerin özellikleriyle uyumlu hale getirilmiştir.
Lif çapının artırılması beklenmedik sonuçlar ortaya çıkarmıştır; çünkü lif çapının artmasının biomekanik kararlılıkta artış sağlayacağını öngörmüştük. Ancak biomekanik karakterizasyon sonuçları, lif çapının artırılmasının yalnızca uzunlamasına ölçümlerde anlamlı bir güçlendirici etki gösterdiğini, yine de doğal arterlerin.range içinde kaldığını (Şekiller 4A,C), radyal ölçümlerdeyse anlamlı bir artış olmadığını göstermiştir.
ŞEKİL 4
3.4 Lif mesafesinin ayarlanması
Biomekanik kararlılık, iskele lif yoğunluğundan doğrudan etkilenir. Lif mesafesinin azaltılması daha fazla sarım gerektirir ve bu da aynı zamanda iskelenin gözenek boyutunu küçültür. Bu durum analiz etmek için, iki farklı lif mesafesi – 200 μm ve 500 µm – biomekanik kararlılık üzerindeki etkisi incelenmiştir.
Fiber mesafesinin 500 µm’den 200 µm’ye düşürülmesi, hem radyal hem de uzunlamasına ölçümlerde Young modülünün hem çekme dayanımının artmasına yol açmıştır (Şekil 5). Ancak iki farklı fiber mesafesi arasında anlamlı bir fark gözlemlenmemiştir. Ayrıca, 3B yazdırılan iskelelerin tüm biyomekanik değerleri doğal ve hücresizleştirilmiş damarların range içinde yer almıştır. Daha az fiber mesafesi daha iyi mekanik kararlılık sağlar; ancak sarım açısı ve fiber çapı gibi doğru parametrelerle, daha yüksek bir fiber mesafesi bile yeterli mekanik kararlılığı ve doğal damarlara yakın uyumu destekler. 2.2.3 bölümünde açıklanan iskele yapısının sonraki kaplama işlemi açısından, fibrin çözümünün iskele grid yapısı boyunca eşit dağılımını sağlamak için 500 µm boyutunda bir gözenek mesafesi seçilmiştir.
ŞEKİL 5
3.5 En iyi yazdırma parametrelerinin birleştirilmesi ve farklı biyoyrulabilir polimerlerin karşılaştırılması
Son tasarım için, optimizasyon adımlarının en iyi parametreleri birleştirilmiş ve buna göre ayarlanmıştır. Fiber çapı optimizasyonundan elde edilen sonuçlara dayanarak, doğal damarlara yakın uyum gösteren uzunlamasına Young modülü ve çekme dayanımı açısından anlamlı sonuçlar nedeniyle 128 µm boyutunda bir fiber çapı seçilmiştir. Ayrıca, biyomekanik kararlılık açısından doğal damarlara en iyi uyum sağlamak için 52.5° sarım açısı seçilmiştir. Son tasarım için fiber mesafesi, 200 µm’lik daha küçük bir mesafe ile karşılaştırıldığında önemli farkların olmaması ve test edilen iskele serisi içinde çok küçük varyansla birlikte doğal damarlara yakın uyum nedeniyle 500 µm olarak belirlenmiştir.
PCL’in 45 kg*mol⁻¹ zincir uzunluğuna ek olarak, tübsel iskeletlerin üretilmesinde ortalama zincir uzunluğu 80 kg*mol⁻¹ olan daha uzun zincirli bir PCL (PCL80) kullanılmıştır. Literatür ve bozunma analizlerine göre (veriler gösterilmemiştir), PCL80’in daha yüksek uzun vadeli stabilite gösterdiği görülmüştür (Bazgir et al., 2021b). Daha kısa polimer zincirleri ile daha fazla uç grubu erişilebilirliği nedeniyle, daha düşük molekül ağırlıklı PCL’deki bozmanma daha hızlı gerçekleşmektedir (Archer et al., 2023; Saidin et al., 2026). Yazdırılan tüm iskeletler tek eksenli testlere tabi tutulmuş ve doğal ve hücresizleştirilmiş damarlarla karşılaştırılmıştır (Şekiller 6A–D).
ŞEKİL 6
Her biri ayrı ayrı test edilen parametrelerin biomekanik karakterizasyonundan elde edilen sonuçlara dayanarak, en iyi değerler olan sarım açısı (52,5°), lif çapı (128 µm) ve lif aralığı (500 µm) tek bir iskelet tasarımında birleştirilmiştir. Şekil 6, optimize edilen iskelet parametrelerinin biomekanik uyumunun, doğal arterlerle benzer biomekanik stabilite sağladığını göstermektedir. Kısa zincirli PCL için hem boyuna hem de radyal çekme testlerinde damarlarla yaklaşım mümkün olmuştur. Uzun zincirli PCL ise farklı bir eğilim göstermiştir; çünkü Young modülü hem boyuna hem de radyal yönde (Şekiller 6A,B) aynı iskeletlerin çekme mukavemetine (Şekiller 6C,D) kıyasla damarların aralığının biraz altındadır. Ancak daha düşük Young modülünün daha yüksek esnekliğe eşit olması nedeniyle, uzun zincirli PCL doğal veya hücresizleştirilmiş damarlardan daha esnek olmasına rağmen boyuna ve radyal testlerde yeterli çekme mukavemeti göstermiştir. Vasküler greft olarak amaçlanan uygulama açısından, kan dalgası dinamiklerine dayanması ve uyum sağlaması gerektiğinden, çok sert bir greften daha esnek bir greftin daha iyi olacağını öne sürüyoruz. Bu nedenle PCL80’in genel olarak umut verici bir biomekanik mukavemet sunduğunu düşünüyoruz.
3.6 Fibrin sıkıştırması yoluyla sızdırmaz biyohibrit iskeletin üretilmesi
Sızdırmaz bir iskelet üretmek için, Aper ve arkadaşlarının daha önce geliştirdiği fibrin kalıplama yöntemini benimseyerek optimize edilmiş PCL iskeletimizi fibrin ile kapladık ve böylece bir biyo-hibrid iskelet elde ettik (Aper ve ark., 2016). Bu biyolojik bileşenle birleşim kritik önem taşır, çünkü PCL hidrofobik bir yüzeye sahiptir ve ileride, örneğin endotelyal hücrelerle hücre ekleme aşamasında yeterli hücre yapışmasını engeller (Sanz-Horta ve ark., 2023; Lang ve ark., 2024). Ayrıca, 3D yazıcı ile üretilen iskeletlerin ızgara yapıları sızıntıya yol açardı. Bu amaçla, daha önce geliştirilen fibrinojen kalıplama tekniğini (Glomb ve ark., 2024) test ettik ve 3D yazıcı iskeletlere uyarladık. Bu fibrin-PCL iskeletleri tek eksenli testlerle biyomekanik açıdan da karakterize edildi. Ayrıca, bunları vasküler implantlar olarak test etmek için patlama basıncı ve dikiş tutma değerleri ölçüldü (Şekiller 7A–F).
ŞEKİL 7
Deneysel olarak tanımlanmış bir sızıntı kriteri, peristaltik pompa kurulumu kullanılarak oluşturuldu ve 2.2.4 bölümünde açıklandığı gibi (patlama testi) uygulandı. Bu kapsamda, PCL45 iskelet serisi için maksimum basınç 2.600 mmHg’ye (ortalama: 2.306 mmHg) kadar artırıldı ve PCL80 iskelet serisi için maksimum 2.200 mmHg’ye (ortalama: 1.600 mmHg) kadar çıkarıldı. Fibrin kalıplama süreci, sıkıştırma basıncı, başlangıç polimerizasyon süresi ve fibrin konsantrasyonu ayarlanarak optimize edildi; fibrin-PCL iskeletler kırılma noktasına kadar olan patlama testlerinde artık herhangi bir sızıntı göstermeyene kadar; tanımlanmış bir geçirgenlik değeri ölçülmedi (Ek Şekil S4). Optimize edilmiş tasarım, sonraki tüm deneylerde kullanıldı. Son patlama basıncı 1.600,4 ± 502,9 mmHg olarak ölçüldü.
Biyo mekanik karakterizasyon, Young modülü ölçümleri hariç PCL80’ın (Şekil 7), saf PCL malzemesinden fibrin ile güçlendirilmiş PCL yapılarına kadar tüm tek eksenli test sonuçlarında bir azalma gösterdi. Özellikle, PCL45 ile basılmış ve fibrin kaplamalı örnekler biyo mekanik kararlılıkta hızlı bir azalma gösterdi; hem boyuna hem de radyal ölçümlerde saf PCL45 örneklerinin çekme mukavemetinin yalnızca %25’inde, radyal Young modülünün yalnızca %25’inde ve boyuna Young modülünün ise saf PCL45 örneklerinin başlangıç Young modülünün %50’sinde kaldı. Bununla birlikte, boyuna çekme mukavemeti ve Young modülünde anlamlı bir fark görülmedi ve 1.07 ± 0.22 MPa ile 1.00 ± 0.26 MPa’ya, 1.33 ± 0.31 MPa ile 2.00 ± 0.98 MPa’ya kıyasla doğal arterlerin rangeında kaldı. Fibrin sıkıştırma yönteminin 3B basılmış iskele yapısını gererek biyo mekanik kararlılığı etkiliyor olması mümkündür. Bu varsayım, yalnızca PCL80 ile basılmış örneklerin yalnızradial çekme mukavemetinde azalma göstermesiyle desteklendi; burada radial çekme mukavemeti saf PCL80 örneklerinin yalnızca %25’inde kaldı. Uyum ve sertlik indeksi ölçülmezken, patlama basıncı ölçümleri fibrin ile güçlendirilmiş PCL iskelelerinin yırtılmadan önce fizyolojik değerlerin oldukça üzerinde basınç değerlerine dayanabildiğini ve böylece fizyolojik koşullar altında bile yeterli biyo mekanik kararlılık sağladığını gösterdi (Şekil 7C). Ayrıca, dikiş tutma analizi (Şekil 7F), fibrin ile güçlendirilmiş PCL iskelelerine kadar saf fibrin yapısından anlamlı bir artış gösterdi; bu artış PCL80 için 1.62 ± 0.29 N ve PCL45 için 3.23 ± 1.48 N’a ulaştı.
Ayrıca, taramalı mikroskopi, tübsel iskelelerin PCL liflerinin fibrin matrisine sıkıca gömüldüğünü göstermiştir (Şekil 8A–D) ve sızıntıyı önleyerek biyoinsani bir vasküler greft olarak umut verici bir uygulamanın önünü açmıştır. Şekil 8’deki kalan açıklıklar, numune hazırlanması sırasında ortaya çıkan kritik nokta artefaktlarına atfedilmektedir. Ancak, uygulanan basınç altında (PCL45 için 2.600 mmHg’ye, PCL80 için ise 2.200 mmHg’ye kadar) yırtılışa kadar herhangi bir sızıntı gözlemlenmediğinden, polimer iskele boyunca sıkı, kompakt ve sızıntısız bir fibrin dağılımı olduğunu varsaymaktayız.
ŞEKİL 8
3.7 Endotelyalleştirilmiş fibrin kaplı PCL iskelesinin dinamik kültürü
Fluoresan boyamanın analizi, flow chamber’lerde dinamik koşullarda kültüreilen PAECs’in akış yönünde konfluan bir monolayer oluşturduğunu ortaya koydu (Şekiller 9A,B). Ayrıca PAECs’in makasılma gerilimine yanıt verdiği, statik kültüre göre akış yönünde anlamlı derecede daha yüksek hücre hizalanması tespit edildi. Hücre yöneliminin akış yönüne göre otomatik analizi, (Renzelmann et al., 2025) göre görüntü işleme ile gerçekleştirildi. Maksimal uzama durumunda, akış yönüne göre −15° ile 15° arasında, dinamik koşullarda kültüreilen PAECs’in yaklaşık %49.38’i bu aralıkta hizalanırken, statik koşullarda kültüreilen PAECs’in yalnızca %10.21’i (p < 0.001) bu aralıkta hizalandı (Ek Şekil S5). Endotelize edilmiş greftin fluoresan boyamasının analizi, dinamik koşullarda kültüreilen greftin iç katmanını örten PAECs’in konfluan bir monolayer’ini (Şekil 9D), ayrıca statik koşullarda kültüreilen saf fibrin yaması üzerindeki PAECs’in konfluan bir monolayer’ini gösterdi (Şekil 9C). Fibrin-PCL iskelelerindeki hücrelerin 3 boyutlu matris üzerinde dizilimi nedeniyle düzensiz odak düzeyine yol açması sebebiyle fibrin-PCL iskelelerinde hücre hizalanması ve yöneliminin otomatik analizi mümkün olmadı; bu nedenle yalnızca niteliksel analiz gerçekleştirildi. PAECs ile ekilemiş kültüreilen fibrin-PCL iskelesinin bir kesiminin çekme testi, 3.03 MPa radyal Young modülü ve 1.56 MPa radyal çekme mukavemeti ile umut verici mekanik özellikler gösterdi. Bu değerler, 3.31 MPa’lık damarların doğal radyal Young modülüne yakından uyuyor. Kültüreilen greftin radyal çekme mukavemeti, damarların doğal mukavemetinden (2.45 MPa) biraz daha düşük. Ancak, 0.80 MPa radyal çekme mukavemetine sahip saf fibrin-PCL iskelesinden küçük bir artış gözlemlendi.
ŞEKİL 9
3.8 Oksijen difüzyonu
Fibrin ile kaplanan PCL80 iskelelerinin oksijen difüzyon katsayısı, iki odacıklı sistemde yapılan konsantrasyon ölçümlerine dayanarak Fick yasasına göre tahmin edilmiştir. Literatüre göre PCL için oksijen difüzyon katsayısının fibrininkinden belirgin derecede küçük olması nedeniyle yalnızca PCL80 ile kaplanan iskeleler analiz edilmiştir. Fibrin ile kaplanan PCL iskelelerinin difüzyon katsayısı 5.489*10⁻¹⁰ ± 0.553*10⁻¹¹ m²*s⁻¹ iken, doğal arter için bu değer 6.331*10⁻¹⁰ ± 1.732*10⁻¹⁰ m²*s⁻¹ olarak bulunmuştur. Ortalamalar arasındaki fark istatistiksel olarak anlamlı değildir.
4 Tartışma
Biomekanik işlevin geri kazandırılması, doku mühendisliğinin temel zorluklarından biridir; çünkü doğal dokular heterojenlik, viskoelastisite ve çoğunlukla ECM tarafından belirlenen anizotropi gibi karmaşık mekanik özellikler sergiler (Johnston ve Callanan, 2023). Biyolojik dokular dolayısıyla belirli bir fizyolojik yükleme bekleyecek şekilde evrilmiştir; özellikle vasküler dokular, kan akımı ve kan basıncı dinamikleri tarafından başlıca oluşturulan değişken kuvvetlere sürekli maruz kalmaktadır. Ancak mekanik uyumsuzluk, yani, aşırı ya da yetersiz güçlendirilmiş greft yapıları yalnızca pratik değildir, aynı zamanda çevre dokuya olumsuz etki edebilir ve implant edilen TEVG’nin kanama gibi ciddi klinik komplikasyonlara yol açarak TEVG’nin mekanik özelliklerinin önemini ortaya koyar (Camasão ve Mantovani, 2021; Johnston ve Callanan, 2023). Buna göre bu çalışmanın amacı, mekanik özellikleri doğal arterlere yakından benzeyen, son derece özelleştirilebilir, 3B ile basılmış tübsüler iskele yapılarının üretimi için bir çerçeve oluşturmakmıştır.
Bu amaca ulaşmak için, 3B yazıcı ile üretilen iskeletin geometrik deseni, farklı iskelet özellikleri—sarım açısı, lif aralığı ve lif çapı—değiştirilerek biomekanik açıdan optimize edildi. Çeşitli özelliklere sahip 3B yazıcı ile üretilen tübsel iskeletlerin biomekanik karakterizasyonunun ardından, lif yönelimi ile mekanik kararlılık arasında ve lif çapı ile mekanik özellikler arasında kritik bir karşılıklı bağımlılık gösterilebildi; çünkü iskelet tasarım parametreleri olan sarım açısı ve lif çapı, iskeletlerin mekanik özelliklerini belirgin biçimde etkiliyor. Özellikle sarım açısı, yalnızca lif yönelimini ve gözenek geometrisini değil, aynı zamanda deformasyonu da belirleyen temel bir iskelet tasarım parametresidir (Pickering ve ark., 2022; Zhang ve ark., 2023). Melt electrowriting (MEW) alanında süregelen zorluklardan biri, yazdırılan yapılar ile teorik olarak programlanan yollar arasındaki uyumsuzluktur. Düz bölümler genellikle yüksek konumsal doğrulukla üretilirken, köşeli ve eğrili bölümlerde sık sık tasarlanan formdan sapmalar gözlemlenir. Bu durum, nozul ucundan, püskürtülen lifin ilk kez baskı tabanına temas ettiği noktaya kadar süren bir gecikme—temas noktasında gecikme—nedeniyle ortaya çıkar. Bu sapma, tübsel iskeletler için burada da kullanılan “zigzag” alet yolu kullanıldığında daha belirgin değildir; çünkü tüm çizgilerdeki sapmalar aynı yönde oluşur ve böylece sırayla değişen karakter ortadan kalkar. Bu “zigzag” yoluyla, ortalama mutlak lif aralığı sapmasının 4 µm altına indirilmesi sağlandı (Neuhaus ve ark., 2025). Bu çalışmada tercih edilen lif geometrileri, yaklaşık 128 μm çapında bir lif öngörür ve 4 µm altındaki bir sapma, mekanik özellikler açısından önemsiz kabul edilir.
Yarma açısı, lif çapı ve lif aralığı arasındaki uygun parametre kombinasyonunun bulunmasıyla, 3B yazdırılmış tübsel iskelelerin ham domuz arterleriyle –insan arterleriyle karşılaştırılabilir– biyomekanik uyumu sağlandı. Ancak tüm tek eksenli ölçümlerde, numunelerin boyuna ya da radyal yönde ölçülmesine bağlı olarak Young modülü ve çekme dayanımı açısından farklar gözlemlandı. Yarma açısının artırılması boyuna Young modülünün azalmasına, buna karşılık radyal Young modülünün artmasına yol açtı. Çekme ölçümlerinde benzer bir eğilim görüldü: yarma açısının artması radyal çekme dayanımını artırırken, boyuna çekme dayanımında azalma eğilimi gözlemlandı. Bu bulgular, önceki bir çalışmayla uyumluydu; söz konusu çalışma, yazarların kendi ölçümlerine dayanarak boyuna Young modülünün yarma açısıyla ters orantılı olduğunu, yani yarma açısının artmasıyla boyuna Young modülünün azaldığını öne sürmüştü (Zhang ve ark., 2023).
Ayrıca, lif çapının artırılmasından elde edilen sonuçlar beklenmedikti, çünkü lif çapındaki bir artışın biomekanik kararlılıkta artışa yol açacağı varsayılıyordu. Ancak bu yalnızca numuneler boyuna yönde ölçüldüğünde gösterilebildi, çünkü radyal ölçümlerde neredeyse açık bir gözlemlenebilir trend yoktu. Bu sorunu aşmak için, ayrı ayrı optimize edilmiş parametrelerin birleşiminin yeterli mekanik uyum sağlayıp sağlamayacağı değerlendirildi. Daha önce ayrı ayrı analiz edilen en iyi parametre setlerinin (52,5° sarım açısı, 128 µm lif çapı, 500 µm lif mesafesi) tek bir iskelette birleştirilmesiyle, Young modülü ve çekme mukavemeti için boyuna ve radyal ölçümlerde yerel arterlerle benzer değerlere ulaşıldı (Şekil 6). 3B basılmış tüpler formundaki iskeletlerin yerel arterlerle mekanik uyumunun sağlanabilirliği aynı zamanda Federici ve arkadaşları tarafından da gösterildi. Yazarlar, lifli iskeletleri yerel damarlardaki kolajen mimarilerini taklit edecek üretmek için MEW’yi kullandılar (Federici ve ark., 2024b). Radyal kuvvetlere dayanabilmek için istenen mekanik kararlılık aralığı bu çalışmada sağlandı. Ayrıca, hemodinamik koşullara—Laplace yasasına göre duvar gerilimini belirleyen iç kan basıncı—yeterli radyal mekanik uyumun, kan basıncı ve çevre dokudan gelen kuvvetlere bağlı olan ve eksenel gerilim olarak ortaya çıkan boyuna uyumdan daha ilgili olabileceğini varsayıyoruz. Bu, nabızsal kan akışı tarafından üretilen transmüral basıncın arter duvarı üzerinde etki eden birincil mekanik sürücü olduğu gösterilen diğer literatürle uyumludur. Buna ek olarak, kan basıncındaki döngüsel değişimler arter duvarları üzerinde baskın bir radyal gerilim uygular. Buna karşılık, boyuna kuvvetler başlıca çevre dokulara bağlanma ve eksenel gerilime bağlıdır, hemodinamik basınca değil (Wang ve ark., 2018; Athaide ve ark., 2022).
İkincil ızgara üretiminde kullanılan polimerin, greft alanında yeni fonksiyonel doku oluşumunu sağlayan yeniden yapılanma süreçleriyle dengeli biçimde kademeli olarak parçalanması gerekir (Lust et al., 2021). Bu nedenle, kullanılan biyolojik olarak parçalanan polimerin parçalanma süresi, göz önünde bulundurulması gereken temel bir faktördür (Bazgir et al., 2021a). Tasarım optimizasyonunda kullanılan PCL45’in literatüre göre birkaç aylık bir parçalanma süresi vardır. Ancak bazı çalışmalar, canlı içinde (in vivo) parçalanmanın çok daha hızlı olduğunu ve sıklıkla mekanik kararlılığın kaybıyla birlikte geldiğini öne sürmektedir (Lv et al., 2026). Bu zorluğu aşmak için, tasarım parametrelerinin, daha ortalama zincir uzunluğuna (dolayısıyla önerilen daha uzun vadeli canlı içinde (in vivo) kararlılığa) sahip ancak yine de doğal arterlerle mekanik uyum sağlamaya olanak tanıyan daha yüksek ortalama zincir uzunluğuna sahip bir PCL varyantı olan PCL80 için uygulanıp uygulanamayacağını değerlendirdik. Optimize edilmiş tasarım parametrelerinin PCL80’e kolayca uygulanabildiği ve istenen biomekanik kararlılığı sağlamaya devam ettiği gösterilebildi (Şekil 6). Yalnızca radyal Young modülü, doğal arterlerle karşılaştırıldığında anlamlı derecede daha düşük değerler gösterdi. Ancak daha düşük bir Young modülünün, ileride bir damar grefti olarak kullanım için yeterli olabileceğini öne sürüyoruz; çünkü greftin daha yüksek esnekliğinden kaynaklanan nabız dalgası dinamiğine karşı yüksek direnç faydalıdır.
Bu çalışmada üretilen 3B yazıcı ile basılan iskeleler, damak grefti olarak sonradan istenen uygulamada kan kaybını önlemeyecek bir ızgara desenli yapıdan oluşmaktaydı. Benzer çalışmalar ya yalnızca 3B yazıcı ile basılan iskelelerin mekanik optimizasyonuna odaklanıp iskelelerin sızma sorununu görmezden gelmiş ya da ECM benzeri bir bariyer yapının oluşması için hücre infiltrasyonunu ve buna eşlik eden bağ dokusu oluşumuna dayanmış; bu genellikle iskele malzemesinin temel bir kaplama veya plazma işleminden sonra gerçekleşmiştir (Dokuchaeva et al., 2022; Federici et al., 2024b; Federici et al., 2024a; Andre et al., 2025). Zhang, van Genderen ve arkadaşları tübüler PCL iskelelerin biofonksiyonlaştırılması için plazma daldırma iyon implantasyonunu kurmuş ve endotelyalizasyonu teşvik etmek amacıyla VEGF’yi immobilize etmek için bunu kullanmıştır (Zhang et al., 2025). Adipositlerin ECM’sinden elde edilen mimetik bir mikroyortama sahip biomimetik çift katmanlı bir damak grefti Wang ve arkadaşları tarafından geliştirilmiştir. Biomimetik iç katman bir hücreden arındırma süreciyle hazırlanmış ve hücre yapışmasını teşvik etmiş, dış PCL katmanı ise yeterli biyomekanik stabilite sağlamıştır (Wang et al., 2025). Başka bir yaklaşımda Weeks ve arkadaşları tübüler PCL iskeleleri 3B yazıcı ile basmış ve ECM üretimi için nabızlı bir biyoreaktör sisteminde altı haftalık dinamik kondisyon işleminden önce onları plasenta kökenli mezenkimal hücrelerle (MSC’ler) ve düz kas hücreleriyle (SMC’ler) ekmıştır (Weekes et al., 2025). Dinamik ve nabızlı stimülasyonun yüksek uyumluluğu ve fizyolojik açıdan anlamlı patlama basıncını ve dikiş çekme kuvvetini başarıyla koruduğunu göstermeyi başarmışlardır (Weekes et al., 2025). Ancak altı haftalık kondisyon işleminin uygulanabilirliğine ilişkin sorular yanıtlanmamış olarak kalmıştır. Damak greftinin birkaç haftalık bir ön kondisyon işleminden kaçınmak amacıyla, bu çalışmada önceden kurulmuş bir fibrin sıkıştırma tekniği (Helms et al., 2021) uyarlanarak optimize edilmiş 3B yazıcı ile basılan iskeleler sızmasız bir greft yapısına doğru tamamen kaplanmıştır. Fibrin, ECM’nin mikroyapısını yeniden üretme yeteneğine sahiptir; bu hem hücre yapışmasını ve çoğalmasını kolaylaştırır hem de hücre yeniden formasyonunu ve yeni
doku. Ancak mekanik dayanımının düşük olması nedeniyle fibrin, yeterli mekanik dayanımı sağlayan diğer malzemelerle birlikte kullanılır (Lang et al., 2024). Fibrin sıkıştırmanın 3B yazdırılmış iskele yapısı boyunca kullanılması, yalnızca sızıntı önlemesini sağlamakla kalmamış, aynı zamanda yeterli hücre yapışmasını teşvik eden bir yüzey de elde edilmiştir; çünkü PCL, hidrofobik yüzey özellikleri nedeniyle tek başına yeterli hücre yapışmasını mümkün kılmaz (Lang et al., 2024). PCL, diğer çoğu polimer gibi, hemouyumluluğu destekleyen uygun hücre etkileşimlerini teşvik etmez. Bu nedenle, bir yüzey modifikasyonu,
ör.
., belirli bileşikleri hücre yapışmasını teşvik etmek için sabitlemek neredeyse her zaman gereklidir (Daum et al., 2020; Socci et al., 2023; Tang et al., 2023). Burada, taramalı elektron mikroskobu (SEM) görüntüleri, PCL liflerinin tüm iskelet yapısı boyunca fibrin ile ayrılıklar olmadan sıkıca gömülü olduğunu kanıtladı. Fibrinin homojen bir dağılımına ulaşıldı (Şekil 8). Fibrin ile güçlendirilmiş PCL iskelet yapılarının biyomekanik karakterizasyonu, sıkıştırma işleminin genel biyomekanik kararlılığı önemli ölçüde etkilemediğini ve yerel arterlerle yeterli mekanik uyumun hâlâ sağlandığını gösterdi (Şekil 7; Ek Şekil S3), yarıçap çekme mukavemetinde bir azalma hariç. Boylamaya yönelik çekme mukavemeti ve boylamaya yönelik Young modülü gibi diğer tüm parametreler, yerel arterlerininkine benzerdi. Dikkat çakan bir nokta olarak, fibrin ile güçlendirilmiş PCL iskeletleri, fizyolojik seviyelerin belirgin şekilde üzerinde bir patlama basıncı (PCL45 için 2.306 ± 336,8 mmHg, PCL80 için 1.600 ± 502,9 mmHg) ve ayrıca fizyolojik açıdan anlamlı bir dikiş tutma kuvveti (PCL80 için 1,6 ± 0,29 N ve PCL45 için 3,23 ± 1,48 N) gösterdi. Ayrıca, döner perfüzyon biyoreaktöründe fizyolojik açıdan anlamlı yüklemeler altında başarılı bir stres testi gerçekleştirdik. Endotellyalleştirilmiş fibrin PCL iskeletinin, dinamik ve atımlı kültürlenme sonrasında yeterli biyomekanik özellikler koruduğunu, yarıçap Young modülünün 3,03 MPa ve yarıçap çekme mukavemetinin 1,56 MPa olduğunu gösterdik. Fibrin ile güçlendirilmiş PCL iskeletlerinin oksijen difüzyon katsayısı, yerel arterlerininkine benzerdi ancak biraz daha düşüktü. Saf fibrin hidrogelleri için yapılan oksijen difüzyon ölçümleriyle karşılaştırıldığında, sonuçlar beklendiği gibi yaklaşık üçte bir daha düşüktür. Fibrin içinde gömülü olan PCL ağının etkisiyle, etkili difüzyon alanı toplam ölçüm alanının yalnızca üçte biri kadardır. Ayrıca, üretim sürecindeki sıkıştırmanın daha yoğun bir jele yol açması beklenmektedir. Bu nedenle, ölçülen değer gerçekçidir. Bu aynı zamanda
diğer hidrojeller için hücre kültüründe kullanılan ve bir damar duvarı yapısı olarak kullanılmaya uygun olabilecek ölçümler (Orimi et al., 2026).
Doku mühendisliği ile üretilmiş bir vasküler greftin endoteryalizasyonu kritik öneme sahiptir; kan akışının yarattığı kayma gerilimine dayanıklı, bitişik bir endoteryal monolayırın anti-trombojenik bir yüzeyi koruması, greftin başarı oranını artırır. Önceki çalışmalar, tek yönlü yüksek kayma geriliminin, örneğin akışa bağlı mekanotransduksiyon yoluyla trombomodülün ifadesini belirgin şekilde artırarak endoteryal hücrelerde anti-trombojenik bir fenotip teşvik ettiğini göstermiştir. Bu da platelet agregasyonunu ve trombus oluşumunu önler (Kraus ve ark., 2021). Bu çalışmada, dinamik ve atımlı koşullar altında 7 gün boyunca kültüre edilen fibrin PCL iskeletlerinin başarılı bir biçimde endoteryalizasyonu sağlanmıştır. Bu bulgu, dinamik kültüreme ve atımlı akış hızı ile 10 dyn*cm-2’ye kadar kayma gerilimi altında başarılı biçimde endoteryaliz edilen bir dekellülerize domuz karotid arteriyle ilgili önceki bir çalışmayla uyumludur (Heene ve ark., 2023). Burada sunulan çalışmada, uygulanan kayma gerilimini, yaklaşık 6 mm iç çaplı bir arter için fizyolojik açıdan uygun olan 20 dyn*cm-2 seviyesine çıkarmış ve akış yönüne karşılık gelen hücre hizalanmasıyla bitişik bir endoteryal monolayır elde etmişizdir (Şekil 9). Gözlemlenen hücre hizalanması, çoğunlukla aktin demetlerinin düzenlenmesinden kaynaklanır ve kritik öneme sahiptir; çünkü bu, hücrelerin akış altındaki mekanik uyumunu yansıtarak yüksek kayma gerilimine karşı artmış bir dayanıklılık ve koruyucu bir etki sağlar (Kraus ve ark., 2021). Bu bulgular, geliştirilen fibrin PCL iskeletinin umut verici özelliklerini ortaya koymakta ve daha ileri doğrulamadan sonra, doku mühendisliği ile üretilmiş bir vasküler greft olarak kullanım için aday olma potansiyelini desteklemektedir. Ancak yalnızca bir kavram kanıtı kültüremesi gerçekleştirildiği için daha ileri doğrulamaya ihtiyaç vardır. Ayrıca, tek yönlü yüksek kayma geriliminin endoteryal hücrelerde anti-trombojenik bir fenotip teşvik ederek platelet agregasyonunu ve trombus oluşumunu önlediği daha önce gösterilmiştir (Renzelmann ve ark., 2025). Yine de hemouyumluluk değerlendirmeleri yoluyla daha ileri doğrulamaya ihtiyaç vardır.
Bu çalışmanın sınırlamalarından biri, yalnızca fibrin ile güçlendirilen greft yapısının değil, aynı zamanda hücrelerin iskelet yapısına eklenerek hücresel düzeyde native damar bileşiminin modellenmesi durumunda ne olacağı ve bunların yeniden yapılanma sürecini nasıl etkilediği açısından uzun dönem yeniden yapılanma süreçlerinin analiz edilmemiş olmasıdır. Bu konunun özellikle önemli olması, burada öngörülen TEVG’in greft alanında, iskelet yapısının ardıl bozunması ile dengede olacak şekilde tamamen işlevsel bir dokunun geliştirilmesi ve geri kazandırılması olanakını sağlamasındandır. Bunun için iskelet yapısı, fizyolojik stres koşulları altında bile yapısal bütünlüğünü korurken, vücudun greft alanında yeni işlevsel bir dokuyu oluşturması için yeterli zamana sahip olması gerekir (Leal ve ark., 2020; Johnston ve Callanan, 2023). Helms ve arkadaşları, yağ dokusundan elde edilen kök hücreler ikincil sıkıştırma aşamasında fibrinojen çözeltisine eklendiğinde, ikinci katmanda biraz daha düşük fibrinojen yoğunluğu ile fibrin sıkıştırma tekniğinin hücre dağılımını veya hayatta kalmayı etkilemediğini göstermeyi başardılar. Ayrıca yazarlar, sıkıştırılmış fibrinin yeterli lümen endotelizezasyonunu olanak tanıyan bir yüzey sağladığını kanıtlamayı başardılar (Helms ve ark., 2021). Bu, hücrelerin (örneğin SMC’ler veya fibroblastlar) doğrudan sıkıştırma sürecine eklenerek native damarların yapısal katmanlı bileşimini andıran bir greft yapısı üretmeyi ve yeniden yapılanma süreçlerinin analizini sağlamayı mümkün kılan ardıl çalışmalar için kapı açmaktadır. Bu, MSC’lerin ve SMC’lerin saf PCL iskeletlerine ekilmesinin zamanla ECM üretimine yol açtığını göstermeyi başaran Weeks ve arkadaşlarının çalışması ile desteklenmektedir (Weekes ve ark., 2025).
Ayrıca, iskele yapısı boyunca yoğun fibrin tabakasının, örneğin hücre göçü yoluyla yeterli yeniden şekillenme süreçlerini sağlayıp sağlamadığı değerlendirilmelidir. Oksijen difüzyonu çalışmalarımız, fibrin ve PCL’den oluşan hibride iskelelerin sınırlayıcı bir difüzyon bariyeri olmadığını göstermektedir. Dolayısıyla, hücrelerle kültüre edildiği durumlarda bile bu iskelelerin oksijen difüzyonunu sınırlamayı bekliyoruz. Tüm bu bulgular, bu iskelelerin daha sonraki amaçlanan vasküler implant uygulaması için umut vericidir; çünkü greftin başarısı için konfluan bir lümen endotelyal hücre tabakasının gerekli olması, protein yapışması ve pıhtılaşma ile bakteriyel yatkınlık sonrası ortaya çıkan tromboz riskini ve en kötü durumda anastomoz yetmezliğine yol açan diğer riskleri büyük ölçüde azaltır (Fleischer ve ark., 2020). Hücre infiltrasyonu ve ECM üretimi sırasında kolajen oluşumu gibi uzun süreli yeniden şekillenme süreçlerini yakın takip etmeyi sağlayan, iskele yapısının uzun süreli stabilitesinin güvenilir bir değerlendirmesini sunan ve burada üretilen vasküler greftin klinik uygulamaya yönelik potansiyelinin ayrıntılı bir değerlendirmesini sağlayan gelecekteki çalışmalar, örneğin bypass girişimlerinde kullanılacaktır.
5 Sonuç
Bu çalışma kapsamında, 3B yazıcı ile doku mühendisliği yoluyla vasküler greft üretimi için bir çerçeve oluşturuldu. 3B yazıcı ile üretilen tübsel iskeletlerin sarım açısı, lif çapı ve lif aralığı gibi tasarım parametrelerinin optimize edilmesi, bu iskeletlerin doğal arterlerle mekanik uyumunun sağlanmasını mümkün kıldı. Buna ek olarak, MEW tekniği; baskı sürecinin ve dolayısıyla lif birikiminin son derece kontrol edilebilir ve bireyselleştirilebilir olması sayesinde, CAD tasarımı için BT taramaları kullanılarak nihai greft yapısının hastaya özel uyumlanmasına olanak tanıyor. Ayrıca, hastaya özgülük burada başlıca fibrinojen ve endotelyal hücreler gibi kullanılan biyolojik malzemeleri de kapsıyor; çünkü bunlar hastanın kan örneklerinden otolog olarak izole edilebiliyor. Tübsel iskeletlere fibrin sıkıştırma tekniğinin uygulanmasıyla, hücre tutunmasını ve çoğalmasını desteklemenin yanı sıra, kopmaya kadar fizyolojik seviyelerin belirgin üzerinde patlama basıncına dayanabilen sızıntısız vasküler greftler üretmek mümkün oldu. Son olarak, yüksek kayma gerilmesi altında dinamik ve atımlı kültürlenme sonrasında fibrin PCL iskeletinin başarılı endotelyalleşmesi gösterildi ve bu da klinik çeviriye doğru atılmış yeni bir adım anlamına geliyor. Buna karşılık, vasküler greftimizin arterlere benzerliği hâlâ temel olarak biyomekanik özelliklerin ve lümen yüzeyindeki endotelyal hücre tabakasının uyumlanmasıyla sınırlı; doğal arterlerin son derece karmaşık yapısını tam olarak yansıtmıyor.
Açıklamalar
Veri erişim açıklaması
Çalışmada sunulan özgün katkılar makaleye/Ek Malzeme’ye dahil edilmiştir; ayrıntılı başvurular ilgili yazar yapılabilir.
Etik açıklaması
Etik onay gerektirmeyen insanlarla yürütülen çalışmalar için, insan plazmasının Hannover Tıp Fakültesi kan bağışlama hizmetinde bilgilendirilmiş onay sonrasında artan malzeme olarak elde edildiği belirtilmiştir. Çalışmalar yerel mevzuat ve kurumsal gereksinimler doğrultusunda yürütülmüştür. Hayvan çalışması, Almanya’daki hayvanları korumaya yönelik yasal düzenlemelere ve 2010/63/EU sayılı Avrupa Birliği Direktifi’ne uygun olarak gerçekleştirilmiştir. Tüm deneyler Yerel Kurumsal Hayvan Bakımı ve Araştırması Danışma Kurulu tarafından onaylanmış ve yerel yetkili makamlar (Aşağı Saksonya Tüketici Koruma ve Gıda Güvenliği Devlet Dairesi, LAVES; AZ‐23/00493) tarafından izin verilmiştir.
Yazar katkıları
JK: Biçimsel Analiz, Özgün Metin Yazımı, Görselleştirme, Kavramsal Tasarım, Veri Yönetimi, Metodoloji, Araştırma. PS: Özgün Metin Yazımı, Araştırma, Veri Yönetimi, Metodoloji. AB: Metodoloji, Araştırma, Biçimsel Analiz, İnceleme ve Düzenleme Yazımı. FH: Biçimsel Analiz, İnceleme ve Düzenleme Yazımı, Metodoloji. SH: İnceleme ve Düzenleme Yazımı, Araştırma, Biçimsel Analiz, Özgün Metin Yazımı. JA: İnceleme ve Düzenleme Yazımı, Metodoloji, Biçimsel Analiz, Araştırma. JR: İnceleme ve Düzenleme Yazımı, Metodoloji, Biçimsel Analiz, Araştırma. MK: İnceleme ve Düzenleme Yazımı, Araştırma. MW: Finansman Sağlama, Yönetmenlik, Kaynaklar, İnceleme ve Düzenleme Yazımı, Kavram Tasarımı, Proje Yönetimi. CB: Finanslan Sağlama, Kaynaklar, Proje Yönetimi, Özgün Metin Yazımı, Yönetmenlik, Kavram Tasarımı.
Finansman
Yazar(lar), bu çalışma ve/veya yayımı için finansal destek alındığını bildirmiştir. Bu çalışma Alman Araştırma Birliği (Deutsche Forschungsgemeinschaft, DFG) tarafından, Grant Numarası: 388094931 ile desteklenmiştir.
Tesekkürler
Porcine karotid arterler ile arta kalan materyal olarak porcine kan örnekleri sağlayan Medimplant GmbH Hannover için teşekkür ederiz. Elektron mikroskopi verileri, Hannover Tıp Fakültesi’ndeki Research Core Unit Electron Microscopy kullanılarak elde edilmiştir. Ayrıca, burada sunulan iskelelerin elektron mikroskopi analizlerini gerçekleştirmek için gerekli bilgi ve becerileri sağladıkları için Hannover Tıp Fakültesi, İşlevsel ve Uygulamalı Anatomi Enstitüsü’nün Research Core Unit Electron Microscopy birimi adına Jan Hegermann’a; ayrıca baskı sürecinin şematik genel görünümünü tasarladığı için Benno Neuhaus’a teşekkür ederiz.
Çıkar çatışması
Yazar(lar), bu çalışmanın ticari veya olası bir çıkar çatışması olarak değerlendirilebilecek herhangi bir ticari ya da finansal ilişki olmadan yürütüldüğünü belirtmiştir.
Üretici yapay zeka beyanı
Yazar(lar), bu metnin oluşturulmasında üretici yapay zeka kullanılmadığını belirtmiştir.
Bu makaledeki figürlerle birlikte sağlanan alternatif metinler (alt text) Frontiers tarafından yapay zeka desteğiyle oluşturulmuş olup, yazarların mümkün olduğunca gözden geçirmesi de dahil olmak üzere doğruluğun sağlanması için makul çabalar gösterilmiştir. Herhangi bir sorun tespit etmeniz halinde lütfen bizimle iletişime geçin.
Yayıncı notu
Bu makalede ifade edilen tüm iddialar yalnızca yazarların görüşlerini yansıtır ve mutlaka ilgili kuruluşlarının, yayıncının, editörlerin veya hakemlerin görüşlerini temsil etmez. Bu makalede değerlendirilebilecek herhangi bir ürün veya üreticisinin yapabileceği herhangi bir iddia, yayıncı tarafından garanti edilmez veya desteklenmez.
Ekle malzeme
Bu makalenin Ekle Malzemesi’ne çevrimi olarak şu adresten ulaşılabilir: https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fbioe.2026.1963671/full#supplementary-material
-
AndreD. P.RuettenS.Rodríguez-CabelloJ. C.JockenhoevelS.Schmitz-RodeT.Fernández-ColinoA. (2025). Tekstil ile güçlendirilmiş elastin benzeri rekombinantlardan üretilmiş biyohibrid vasküler greft ve kurutma süreçleri ile muhafazası. Adv. Healthc. Mater14, e2500482. 10.1002/adhm.202500482
-
AperT.WilhelmiM.GebhardtC.HoefflerK.BeneckeN.HilfikerA.et al (2016). Yüksek derecede sıkıştırılmış fibrin matrisine dayanan doku mühendisliği vasküler greftlerinin oluşturulması için yeni yöntem. Acta Biomater.29, 21–32. 10.1016/j.actbio.2015.10.012
-
ArcherE.TorrettiM.MadboulyS. (2023). Biyoçözünür kaprolakton (PCL) esaslı polimer ve kompozitler. Phys. Sci. Rev.8, 4391–4414. 10.1515/psr-2020-0074
-
AthaideC. E.SpronckB.AuJ. S. (2022). Arter duvarının boyuna hareketinin fizyolojik temeli. Am. J. Physiol. Heart Circ. Physiol.322, H689–H701. 10.1152/ajpheart.00567.2021
-
BazgirM.ZhangW.ZhangX.EliesJ.SaeinasabM.CoatesP.et al (2021a). Vasküler doku mühendisliği için elektroıslaklıyla üretilmiş kaprolakton (PCL) ve polilaktik-glikolik asit (PLGA) iskelelerinin bozunması ve karakterizasyonu. Materials14, 4773. 10.3390/ma14174773
-
BazgirM.ZhangW.ZhangX.EliesJ.SaeinasabM.CoatesP.et al (2021b). Doku mühendisliği için PCL/PLGA koaksiyel ve çok katmanlı lifli iskelelerin imalatı ve karakterizasyonu. Materials14, 6295. 10.3390/ma14216295
-
Blume, C., Kraus, X., Heene, S., Loewner, S., Stanislawski, N., Cholewa, F. ve diğerleri (2022). Vasküler implantlar – in situ doku mühendisliği için yeni yaklaşımlar. Eng. Life Sci.22, 344–360. 10.1002/elsc.202100100
-
Camasão, D. B., Mantovani, D. (2021). Kan damarlarının ve onların yerine konan alternatiflerin mekanik karakterizasyonu: Fizyolojik açıdan anlamlı performans için süregelen arayış. Eleştirel bir derleme. Mater Today Bio10, 100106. 10.1016/j.mtbio.2021.100106
-
Daum, R., Visser, D., Wild, C., Kutuzova, L., Schneider, M., Lorenz, G. ve diğerleri (2020). Elektro ipliklenmiş sentetik vasküler graftlere fibronektin adsorpsiyonu, endotelik hücre öncü hücrelerini çeker ve dinamik in vitro kültürde endotelizezasyonu teşvik eder. Cells9. 10.3390/cells9030778
-
Di Francesco, D., Pigliafreddo, A., Casarella, S., Di Nunno, L., Mantovani, D., Boccafoschi, F. (2023). Doku mühendisliğiyle üretilmiş vasküler graftler için biyolojik malzemeler: Son gelişmelere dair bir genel bakış. Biomolecules13, 1389. 10.3390/biom13091389
-
Dokuchaeva, A. A., Mochalova, A. B., Timchenko, T. P., Podolskaya, K. S., Pashkovskaya, O. A., Karpova, E. V. ve diğerleri (2022). Sıçan abdominal aortasına implant edilen PCL vasküler graftlerin in vivo değerlendirmesi. Polym. (Basel)14, 3313. 10.3390/polym14163313
-
Ehsan, S. M., George, S. C. (2013). Mühendislikle üretilmiş dokuda durağansız oksijen taşıması: Tasarım için sonuçlar. Tissue Eng. Part A19, 1433–1442. 10.1089/ten.tea.2012.0587
-
Eyre K, Samper E, Haverich A, Hilfiker A, Andrée B. (2021). Yeniden endotellyezasyon: deterjan kullanılmadan hücreden arındırılmış domuz damarları. Artif. Organs45, E53–E64. 10.1111/aor.13836
-
Federici A, Garcia O, Kelly D. J, Hoey D. A. (2024a). Küçük çaplı kan damarlarının rejenerasyonunu taklit eden ve yönlendiren çoklu bileşenli eriterek iğne ile yazılmış damar grefti. Adv. Funct. Mater.34, 2409883. 10.1002/adfm.202409883
-
Federici A, Tornifoglio B, Lally C, Garcia O, Kelly D. J, Hoey D. A. (2024b). Doku mekaniklerini taklit eden ve yeni doku yönelimini yönlendiren eriterek iğne ile yazılmış iskelet mimarileri. J. Mech. Behav. Biomed. Mater150, 106292. 10.1016/j.jmbbm.2023.106292
-
Fleischer S, Tavakol D. N, Vunjak-Novakovic G. (2020). Atardamarlardan kılcal damarlara: insan vaskülatürünün mühendisliği yaklaşımları. Adv. Funct. Mater.30, 1910811. 10.1002/adfm.201910811
-
Glomb C, Wilhelmi M, Strauß S, Zippusch S, Klingenberg M, Aper T. et al. (2024). Örümcek ipeğiyle güçlendirilmiş fibrin temelli vascular protezin imalatı ve biyomekanik karakterizasyonu. J. Mech. Behav. Biomed. Mater152, 106433. 10.1016/j.jmbbm.2024.106433
-
Gong K, Wei S, Zhang X, Liu W. (2025). Sentetik ve doku mühendisliğiyle üretilmiş damar greftleri: mevcut durum, ortaya çıkan teknolojiler ve klinik perspektifler. Rev. Cardiovasc. Med.26, 45083. 10.31083/RCM45083
-
Größbacher G, Bartolf-Kopp M, Gergely C, Bernal P. N, Florczak S, Ruijter M. de et al (2023). Volumetric printing across melt electrowritten scaffolds fabricates multi-material living constructs with tunable architecture and mechanics. Adv. Mater. 35, e2300756. 10.1002/adma.202300756
-
Gupta P, Kumar M, Bhardwaj N, Kumar J. P, Krishnamurthy C. S, Nandi S. K et al (2016). Mimicking form and function of native small diameter vascular conduits using mulberry and non-mulberry patterned silk films. ACS Appl. Mater Interfaces 8, 15874–15888. 10.1021/acsami.6b00783
-
Heene S, Renzelmann J, Müller C, Stanislawski N, Cholewa F, Moosmann P et al (2023). A promising protocol for the endothelialization of vascular grafts in an instrumented rotating bioreactor towards clinical application. Biochem. Eng. J. 200, 109095. 10.1016/j.bej.2023.109095
-
Helms F, Haverich A, Böer U, Wilhelmi M. (2021). Transluminal compression increases mechanical stability, stiffness and endothelialization capacity of fibrin-based bioartificial blood vessels. J. Mech. Behav. Biomed. Mater 124, 104835. 10.1016/j.jmbbm.2021.104835
-
Hsu S, Chu J. S, Chen F. F, Wang A, Li S. (2011). Effects of fluid shear stress on a distinct population of vascular smooth muscle cells. Cel. Mol. Bioeng. 4, 627–636. 10.1007/s12195-011-0205-8
-
Hughes G. C., Post M. J., Simons M., Annex B. H. (2003). Translational physiology: porcine models of human coronary artery disease: implications for preclinical trials of therapeutic angiogenesis. J. Appl. Physiol. 94, 1689–1701. 10.1152/japplphysiol.00465.2002
-
Janarthanan G., Chand R., Vijayavenkataraman S. (2025). Recent advances in non-planar collectors for melt electrowriting (MEW): creating physiologically relevant scaffold structures for tissue engineering. Prog. Biomed. Eng. 7, 42002. 10.1088/2516-1091/adf78b
-
Johnston A., Callanan A. (2023). Recent methods for modifying mechanical properties of tissue-engineered scaffolds for clinical applications. Biomimetics 8, 205. 10.3390/biomimetics8020205
-
Jouda H., Larrea Murillo L., Wang T. (2022). Current progress in vascular engineering and its clinical applications. Cells 11, 493. 10.3390/cells11030493
-
Kim D. W., Kayumov M., Habimana R., Seong J., Jo Y., Cho H.-J. et al (2026). Engineered small-diameter vascular graft with tailored degradation profile transform into a living blood vessel after implantation in a murine model. Biomater. Adv. 180, 214533. 10.1016/j.bioadv.2025.214533
-
Kraus X., Pflaum M., Thoms S., Jonczyk R., Witt M., Scheper T. ve ark. (2021). Doku mühendisliği yapılarının endotelizasyonu için periferik kan kaynaklı endotel koloni oluşturucu hücrelerin ön koşullandırılma protokolü. Microvasc. Res.134, 104107. 10.1016/j.mvr.2020.104107
-
Lang Z., Chen T., Zhu S., Wu X., Wu Y., Miao X. ve ark. (2024). Doku mühendisliği iskelelerine dayalı vasküler greftlerin oluşturulması. Mater. Today Bio29, 101336. 10.1016/j.mtbio.2024.101336
-
Leal B. B. J., Wakabayashi N., Oyama K., Kamiya H., Braghirolli D. I., Pranke P. (2020). Vasküler doku mühendisliği: küçük çaplı vasküler greftler için polimerler ve metodolojiler. Front. Cardiovasc. Med.7, 592361. 10.3389/fcvm.2020.592361
-
Loewner S., Heene S., Baroth T., Heymann H., Cholewa F., Blume H. ve ark. (2022). Mikrogözenekli iskelelerin doku mühendisliği için 3D yazdırma amacıyla melt electrowriting alanındaki son gelişmeler. Front. Bioeng. Biotechnol.10, 896719. 10.3389/fbioe.2022.896719
-
Loewner S., Heene S., Cholewa F., Heymann H., Blume H., Blume C. (2023). Dinamik Koşullar Altında Melt Electrowriting Iskelelerinde Tunica Intima’yı Taklit Eden Başarılı Endotel Tek Katman Oluşumu X.
-
Lust S. T., Shanahan C. M., Shipley R. J., Lamata P., Gentleman E. (2021). Vasküler patolojileri çalışmak için 3D modellerin mühendisliğinde tasarım göz önünde bulundurmaları in vitro. Acta Biomater.132, 114–128. 10.1016/j.actbio.2021.02.031
-
LvQ.ZhangY.HeP. (2026). Doku mühendisliği damar greftlerinin üç boyutlu biyobaskısının güncel gelişmeleri ve gelecek perspektifleri. Biomed. Mater.21, 12007. 10.1088/1748-605X/ae3996
-
MartinS. S.AdayA. W.AllenN. B.AlmarzooqZ. I.AndersonC. A. M.AroraP.et al (2025). 2025 kalp hastalığı ve inme istatistikleri: Amerikan Kalp Derneğinden ABD ve küresel veri raporu.
-
NeuhausB.LoewnerS.HeymannH.WeberingF.SynofzikJ.BlumeH.et al (2025). Tüp iskeletlerin eritme elektro yazma yöntemiyle üretiminde fiber sapması ve optimize edilmiş araç yolu stratejileri. Mater. & Des.254, 114147. 10.1016/j.matdes.2025.114147
-
OlaussonM.PatilP. B.KunaV. K.ChouguleP.HernandezN.MetheK.et al (2012). Oto kök hücrelerle bio mühendisliği yapılmış allogenik ven transplantasyonu: kavram kanıtı çalışması. Lancet380, 230–237. 10.1016/S0140-6736(12)60633-3
-
OrimiH. E.ChampionK. S.GauvinL.BrassardJ. A.StrandB. L.LeaskR. L.et al (2026). Hücre yüklenmiş hidrogellerde oksijen difüzyonunu nicelendiren erişilebilir bir platform ve aljinat ile sabitlenmiş pankreas beta hücrelerine uygulaması. Biotechnol. Bioeng.123, 348–362. 10.1002/bit.70095
-
PickeringE.PaxtonN. C.BoA.O’ConnellB.KingM.WoodruffM. A. (2022). Kitlevi derecede özelleştirilebilir mekanik davranışa sahip 3D basılmış tüp iskeletler. Adv. Eng. Mater24, 2200479. 10.1002/adem.202200479
-
Renzelmann J, Heene S, Jonczyk R, Krüger J, Alnajjar S, Blume C. (2025). Shear stress koşullandırmanın endotelyal koloni oluşturucu hücrelerde insan aortik endotelyal hücrelerle karşılaştırılması ve doku mühendisliği damar greftleri için uygunluğunun ortaya konması. Microvasc. Res.157, 104746. 10.1016/j.mvr.2024.104746
-
Saidin S, Zubairi S. I, Ambreen J, Md Lazim N. A, Sadia M, Lim J. T. W. ve ark. (2026). Biomedikal ve doku mühendisliği uygulamaları için biyoyrulabilir sentetik polimerler: yıkım kinetiğinin doku rejenerasyonu zamanlamasıyla uyumlaştırılması. Biomed. Eng. Online25, 83. 10.1186/s12938-026-01550-5
-
Saidy N. T, Fernández‐Colino A, Heidari B. S, Kent R, Vernon M, Bas O. ve ark. (2022). Melt electrowriting kullanılarak in situ kalp kapağı doku mühendisliği için uzaysal olarak heterojen tüneli yapılar. Adv. Funct. Mater.32, 2110716. 10.1002/adfm.202110716
-
Sanz-Horta R, Matesanz A, Gallardo A, Reinecke H, Jorcano J. L, Acedo P. ve ark. (2023). Doku mühendisliğinde fibrin için teknolojik ilerlemeler. J. Tissue Eng.14, 20417314231190288. 10.1177/20417314231190288
-
Snow F, Doyle S. E, Liu E, Rauch D. de, Millett D, Wilding-Mcbride J. ve ark. (2025). Doku mühendisliği uygulamaları için melt electro-writing’e yönelik ayrıntılı bir rehber. Biofabrication17, 42004. 10.1088/1758-5090/adfbc4
-
Socci M, Rodríguez C, Oliva E, Fushimi S, Takabatake K, Nagatsuka H ve ark. (2023). Polymeric materials, advances and applications in tissue engineering: a review. Bioengineering10, 218. 10.3390/bioengineering10020218
-
Suzuki Y, Yeung A. C, Ikeno F. (2011). The representative porcine model for human cardiovascular disease. J. Biomed. Biotechnol.2011, 195483. 10.1155/2011/195483
-
Tang Y, Yin L, Gao S, Long X, Du Z, Zhou Y ve ark. (2023). A small-diameter vascular graft immobilized peptides for capturing endothelial colony-forming cells. Front. Bioeng. Biotechnol.11, 1154986. 10.3389/fbioe.2023.1154986
-
Wang D, Vahala L, Hao Z. (2018). Radial and longitudinal motion of the arterial wall: their relation to pulsatile pressure and flow in the artery. Phys. Rev. E98, 32402. 10.1103/PhysRevE.98.032402
-
Wang J, Xu M, Liu H, Wang D, Zhang H, Xu Z ve ark. (2025). Vascular grafts with a mimetic microenvironment extracted from extracellular matrix of adipocytes can promote endothelialization in vivo. Acta Biomater198, 49–62. 10.1016/j.actbio.2025.03.050
-
Weekes A, Bartnikowski N, Pinto N, Jenkins J, Meinert C, Klein T. J. (2022). Biofabrication of small diameter tissue-engineered vascular grafts. Acta Biomater.138, 92–111. 10.1016/j.actbio.2021.11.012
-
Weekes, A., Wehr, G., Pinto, N., Jenkins, J., Li, Z., Meinert, C. ve diğerleri (2023). Melt electrowriting (MEW) ile üretilen küçük çaplı doku mühendisliği damar greftleri (TEVG’ler) için yüksek uyumlu biyomimetik iskeletler. Biofabrication 16, 15017. 10.1088/1758-5090/ad0ee1
-
Weekes, A., Davern, J. W., Pinto, N., Jenkins, J., Li, Z., Meinert, C. ve diğerleri (2025). Nabızlı biyoreaktör kültürü ile doku mühendisliği damar greftlerinin uyumluluğunun ve hücredışı matris özelliklerinin artırılması. Biomater. Adv. 175, 214346. 10.1016/j.bioadv.2025.214346
-
Wilhelmi, M., Giere, B., Harder, M. (2012). Hücrelerin dekülerleştirilmiş biyolojik materyallerle etkileşimi. Adv. Biochem. Eng. Biotechnol. 126, 105–116. 10.1007/10_2011_109
-
Yin, Y., Yang, H., Han, W., Guo, C., Mu, Q., Yang, H. ve diğerleri (2025). Biyomimetik doku mühendisliği için melt electrowriting: iskelet tasarımı, materyaller ve çok işlevli uygulamalardaki gelişmeler. Polym. Adv. Techs 36, e70067. 10.1002/pat.70067
-
Zhang, F., Cao, K., Zaeri, A., Zgeib, R., Buckley, C., Ma, Y. ve diğerleri (2023). Melt electrowriting süreciyle tüpler iskeletlerin tasarımı, üretimi ve karakterizasyonu. Addit. Manuf. 62, 103383. 10.1016/j.addma.2022.103383
-
Zhang, A., van Genderen, A. M., Liu, B., Qian, J., Iamsamang, J., Wang, Z. ve diğerleri (2025). Melt electrowriting ile üretilmiş tüpler iskeletlerin yüzey biyomühendisliği: plazma daldırma iyon implantasyonu (PIII) yoluyla. Mater. Today Bio 33, 101923. 10.1016/j.mtbio.2025.101923
Özet
Anhtar kelimeler
3D baskı, ergimiş elektriksel yazma, PCL, doku mühendisliği, vasküler greftler
Atıf
Krueger J, Stadler P, Baudisch A, Helms F, Heene S, Ahrens J, Renzelmann J, Klingenberg M, Wilhelmi M ve Blume C (2026) Ergimiş elektriksel yazma ile üretilen mekanik olarak kararlı, endotelyezlenebilir vasküler greft iskeletleri. Front. Bioeng. Biotechnol. 14:1963671. doi: 10.3389/fbioe.2026.1963671
Müracaat tarihi
10 Ağustos 2026
Düzeltme tarihi
26 Ekim 2026
Kabul tarihi
31 Ekim 2026
Yayınlanma tarihi
13 Kasım 2026
Cilt
14 – 2026
Düzenleyen
Eliza Russu, George Emil Palade Tıp Üniversitesi, Romanya
Nirmalendu Biswas, Jadavpur Üniversitesi, Hindistan
Tien Dat Nguyen, Uluslararası Üniversitesi, Vietnam


Elisa Capuana, Ri.MED Vakfı, İtalya
© 2026 Krueger, Stadler, Baudisch, Helms, Heene, Ahrens, Renzelmann, Klingenberg, Wilhelmi ve Blume.
Bu, Creative Commons Atıf Lisansı (CC BY) koşulları altında dağıtılan açık erişimli bir makaledir. Orijinal yazar(lar)ın ve telif hakkı sahib(lar)ının itibar edildiği ve kabul edilen akademik uygulama doğrultusunda bu dergideki orijinal yayının atıf edildiği sürece, diğer platformlarda kullanım, dağıtım veya çoğaltma izinlidir. Bu koşullara uymayan herhangi bir kullanım, dağıtım veya çoğaltma izinlidir.
*İletişim: Jana Krueger, krueger@iftc.uni-hannover.de
†
Bu yazarlar ilk yazarlığı paylaşmaktadır
Bu makalede ifade edilen tüm iddialar yalnızca yazarlara aittir ve bağlı oldukları kuruluşların, ya da yayıncının, editörlerin ve değerlendirenlerin görüşlerini kesin olarak yansıtmaz. Bu makalede değerlendirilebilecek herhangi bir ürün veya üreticisinin yapabileceği herhangi bir iddia, yayıncı tarafından garanti edilmez veya desteklenmez.