GÜNCEL YAYIN Koruyucu Hekimlik, Yaşam Tarzı Tıbbı ve Hücresel Biyoloji
📅 15 Kasım 2026 · Bağımsız Editoryal Ağ
Klinik Rehber

Sanal Gerçeklik Terapisi Anksiyete ve Travma Sonrası Bozukluklarda Kanıtlı Etkili; Uygulama Öncelikleri Ortaya Çıktı

✍️ Editör Masası • 📅 15 Kasım 2026 • ⏱️ 44 dk okuma
Sanal Gerçeklik Terapisi Anksiyete ve Travma Sonrası Bozukluklarda Kanıtlı Etkili; Uygulama Öncelikleri Ortaya Çıktı

Derleme makalesi

Front. Digit. Health, 10 Kasım 2026

Dijital Mental Sağlık Bölümü

Cilt 8 – 2026 | https://doi.org/10.3389/fdgth.2026.1936673

  • GD

    Gopinath Devaraj 1

  • KS

    Kathiravan Srinivasan 2*

  • 1. VIT Tasarım Fakültesi, Vellore Teknoloji Enstitüsü, Vellore, Hindistan

  • 2. Vellore Teknoloji Enstitüsü, Bilgisayar Bilimi ve Mühendisliği Fakültesi, Vellore, Hindistan

Makale metrikleri

Görüntüleme

İndirme

Özet

Sanal gerçeklik maruz bırakma terapisi (VRET), korkulan uyaranlara maruz bırakmanın sunulduğu kontrollü bir ortam sağlar. Kanıtlar, belirli fobiler ve sosyal kaygı sunumlarında inaktif kontrol gruplarına göre fayda olduğunu desteklemekle birlikte, aktif tedaviden anlamlı olmayan farklar eşitliği kanıtlamaz. Bu kritik anlatısal derleme, sistematik derlemeleri, temsilci randomize çalışmalar, mekanistik çalışmalar ve ölçüm ile uygulama çerçevelerini birleştiriyor. Tanılı sosyal kaygı bozukluğunu, performans odaklı ve belirti seçili örneklemelerden ayırıyor ve maruz bırakmaya dayalı tiênatı, VR kaynaklı dikkat dağıtma veya rahatlama tedavisinden ayırıyor. Travma sonrası stres bozukluğu (PTSB) bulguları, askeri kohortların, travma uyaranlarının ve tedavi öykülerinin sivil klinik popülasyonları temsil etmeyebileceği için özellikle dikkatli değerlendirilmelidir. Davranışsal ve fizyolojik sinyaller dört düzeyde inceleniyor: teknik yakalama, deneysel ilişki, klinik geçerlilik ve klinikteki katkının artışı. Uygulanabilir kayıt ve uyarılma veya dikkatle ilişki, bir sinyinin terapötik öğrenmeyi ölçtüğü veya tedavi kararlarını iyileştirdiği anlamına gelmez. Klinik denetimli hassas VRET döngüsünü, klinik olarak doğrulanmış uyarlanabilir bir müdahale yerine, ileriye dönük değerlendirme gerektiren kavramsal bir çerçeve olarak öneriyoruz. Araştırma öncelikleri, uygun tasarlanmış karşılaştırmalı çalışmalar, açık tanısallık karakterizasyonu, standartlaştırılmış müdahale ve donanım raporu, amaca ölçü doğrulama, sistematik zarar değerlendirmesi, uzun takip ve uygulama ile ekonomik değerlendirmeyi içeriyor. VRET, hasta seçimi ve hesap verebilir klinik denetimle birlikte, belirli bir popülasyon ve bakım ortamı için tanımlanmış bir maruz bırakma müdahalesi olarak değerlendirilmelidir.

1. Giriş

Tişe bozuklukları yaygın, sürükleyici ve işlevsel yönden bozucudur. Bilişsel davranışçı terapi (BBT), maruz bırakma temelli yöntemleri de içeren, yerleşik birinci basamak psikolojik tedaviidir; ancak erişim, kabul edilebilirlik ve tamamlama düzeyi hâlâ eşit değildir. Maruz bırakma, yalnızca korkulan uyaranla tekrarlanan temas değildir. Korkulan öngörülerin sınanması, kaçınma ve güvence davranışlarının azaltılması ve bağlamlar arasında geri çağrılabilen öğrenme oluşturulması için yapılandırılmış bir fırsat sunar. Bu nedenle sunum biçimi önem taşır: hastanın biçimlendirilmesini hedeflemeyen, teknik açıdan canlı bir deneyim sürükleyici olabilir ancak terapötik olmayabilir.

Sanal gerçeklik (SR), maruz bırakma için bir sunum ortamı sunar. Kafa üzerine takılan bir gösterim ve izlenen etkileşim, yükseklikler, hayvanlar, sosyal izleyiciler, uçaklar veya travma ile ilişkili uyaranlar gibi unsurları, canlı ortamdaki gibi elde edilmesi zor bir kontrol düzeyinde sunabilir. SR maruz bırakması, aynı zamanda içsel algı egzersizleriyle birleştirilebilir. Senaryolar tekrarlanabilir, kademelendirilebilir, çeşitlendirilebilir ve klinikte ya da uygun koşullar altında evde sunulabilir. Bu olanaklar, süregelen klinik ilgiyi ve giderek büyüyen rastlantılı deney kümesini beslemiştir. Aynı zamanda belirgin dijital sağlık soruları da yaratır: yeterli dozun ne olduğu, hangi yazılım ve donanım özelliklerinin önemli olduğu, tedavinin sadakatini nasıl izledikleri, davranışsal telemetrinin klinik değer katıp katmadığı ve hassas hareket ve fizyolojik verilerin nasıl yönetilmesi gerektiği.

Literatür, VRET’nin kaygıyı azaltıp azaltamayacağı sorusunun ötesine geçmiştir. Kapsamlı ve koşula özgü sentezler, erken dönem incelemelere göre önemli ölçüde daha fazla randomize deneyi içermekte; bir sistematik inceleme, psikatrik bozukluklar alanında 41 randomize deney raporunu değerlendirmiştir (). Kaygı bozukluklarına dair bir inceleme 23 randomize kontrollü deneyi içerirken, diğer meta-incelemeler, tanı konmuş kaygı bozukluklarını prosedürel, perinatal, muayene veya subklinik kaygı ile bazen birleştiren daha geniş kümeleri birleştirmiştir (, ). Sadece maruz kalmaya odaklanan sentezler, genellikle inaktif kontrol gruplarına karşı fayda bildirmektedir; ancak yerleşik psikolojik tedavilerle yapılan bazı birleştirilmiş karşılaştırmalar istatistiksel olarak anlamlı değildir (–). Bununla birlikte, popülasyonlardaki, karşılaştırma gruplarındaki, müdahale içeriğindeki, terapist katılımındaki, sonuç zamanlamasındaki ve teknolojideki heterojenlik, birbirinin yerine kullanılabilirliğe dair basit iddiaları güvensiz kılmaktadır.

Bu inceleme, VRET kanıtlarının dijital bir mental sağlık müdahalesi olarak nasıl yorumlanması ve geliştirilmesi gerektiğini ele almaktadır. Koşula özgü karşılaştırmalı kanıtları, maruz kalma-öğrenme kuramı, amaca uygun ölçüm geçerliliği, güvenlik, eşitlik ve uygulama bilimle birleştirmektedir. Ampirik bulgular, klinikçilerin yönettiği uyarlama ve hizmet gelişimine yönelik yazarların önerdiği çerçeveden ayrılmaktadır. Bu çerçeve, uyumlu yerleştirme öncesinde gereken kanıtları belirtmektedir; klinik etkinliği henüz kurulmamıştır. Travma ve stresörle ilişkili bozukluklar olarak sınıflandırıldığı kabul edilirken, önemli bir VR maruz kalma literatürüne sahip olması ve maruz kalma mekanizmalarını paylaşması nedeniyle travma sonrası stres bozukluğu (TSB) incelemeye dahil edilmiştir.

2 Kapsam, literatür belirleme ve kavramsal sınırlar

2.1 Literatür belirleme ve sentez yaklaşımı

Bu makale, de novo bir sistematik derleme değil, eleştirel bir anlatısal derlemedir. Kanıt tabanı başlangıçta 30 Haziran 2026 tarihine kadar erişilebilir olan hakemli literatürden derlenmiş, revize sürecinde ise 2026 Eylül ayına kadar ulaşılabilir ek ilgili yayınları dahil etmek amacıyla güncellenmiştir. Son sistematik derlemeler ve meta-analizler (–) koşula özgü kaynakların temelini oluşturmuş, buna temsilî randomize kontrollü çalışmalar (RCT’ler), temel maruz kalma-öğrenme çalışmalar ve ölçüm ile uygulama yayınları eşlik etmiştir.

Bu derlemede PubMed ve PubMed Central, ScienceDirect ile Frontiers, JMIR Publications, Nature ve diğer dergi kaynaklarından yayınlar kullanılmıştır. Ana arama terimleri “virtual reality exposure therapy” veya “VRET” ifadesini “systematic review”, “meta-analysis” veya “randomized trial” terimleriyle; “specific phobia”, “social anxiety disorder”, “public speaking”, “panic disorder”, “agoraphobia”, “PTSD”, “children”, “adolescents” ve “generalized anxiety” terimleriyle birleştirmiştir. Odaklı aramalar “expectancy violation”, “fear reduction”, “physiological sensing”, “validation”, “V3”, “reporting guidelines”, “RATE-XR” ve “MCDA-XR” konularını kapsamıştır.

Analize dahil edilen çalışmalar; temassal VR ile ilgili, tanımlanmış nüfus ve karşılaştırıcı içeren temsilî RCT’ler, temassal öğrenme ile ilgili mekanistik çalışmalar ve ölçüm ile hizmet sunumu ile ilgili metodolojik ya da uygulama çerçeveleri; İngilizce dilinde, hakemli sistematiik derlemeler ya da meta-analizler olarak belirlendi. Deneyler, kapsamlı bir envanter oluşturmak yerine; tanı, karşılaştırıcı, terapist desteği, otomasi ya da tartışmalı bir yorum açısından taşıdıkları önem nedeniyle seçildi. Belirti seçimi ve performans kaygısı çalışmalarına, kendilerine özgü nüfusları ya mekanistik sorular nedeniyle dahil edildi ve otomatik olarak tanı konmuş bozukluklar için kanıt sayılmadı. Yalnızca dikkat dağıtma, gevşeme, pasif psikoeğitim ya da genel stres azaltma amacıyla kullanılan VR, bozukluğa özgü VRET etkinliği değerlendirmelerinden hariç tutuldu. Sonuç içermeyen protokoller ve hakemsiz kaynaklar klinik etkinliğin kanıtlanması için kullanılmadı.

2.2 Kavramsal sınırlar

VRET burada; açıkça terapötik öğrenme amacı taşıyan, korkutucu ya da kaçınılan uyaranlara, sürükleyici ya da yarı-sürükleyici bir sanal ortamda maruz bırakma olarak tanımlanır. Tıp işlemleri sırasında yalnızca dikkat dağıtma, maruz kalmasız gevşeme, genel stres azaltma ya da pasif psikoeğitim amacıyla kullanılan VR bu tanımdan dışarıdadır. Tanı durumu ve maruz kalma hedefi ayrı tanımlayıcılardır: halka açık konuşma görevi, tanı konmuş bir bozuklukla, sınırlı bir performans korkusu ya da belirti seçimi analitik örneği ile kullanılabilir. Bu nüfuslar bozulma düzeyi, eşlik eden bozukluklar ve tedavi ihtiyaçları bakımından farklılık gösterir. VR maruz kalması, daha kapsamlı BBT paketinin yalnızca bir bileşeni olduğunda, VR’nin katkısı izole edilmedikçe sonuçlar o pakete uygulanır.

Yorum kuralı. Aktif bir karşılaştırmaya göre anlamsız fark, eşitlik kanıtı değildir; bir sensör eşleşmesi geçerli bir biyomarker değildir; başlık içinde geçirilen süre maruz kalma dozu değildir.

3 Sanal ortamlar neden maruz kalma öğrenmesini destekleyebilir

Klasik duygusal-işlemsel yaklaşımlar, bir korku yapısının aktive edilmesini ardından düzeltici bilgilerin içselleştirilmesini vurgular. Güncel baskılayıcı-öğrenme modelleri ise yalnızca oturum içi alışmayı değil, beklenti ihlali, çeşitlilik, geri çağırma ipuçları ve güvenlik davranışlarına artan derecede bağımlılığın azalmasına daha büyük ağırlık verir. Her iki bakış açısı da terapötik birimin öğrenme olduğunu, öznel sıkıntının belirli bir seviyesi olmadığını ima eder. Bir hastanın kaçınmayı tekrar ederken yüksek uyanıklık yaşaması ya da klinik açıdan anlamlı bir hata yaparken mütevazı bir uyanıklık yaşaması mümkündür.

VR, ipuçlarını kontrol edilebilir ve tekrarlanabilir kılarak bağlamda sistematik çeşitlilik sağlayarak maruz kalma öğrenmesini destekleyebilir. Varlık hissi—sanal ortamdaki varoluş hissi—duygusal katılımı kolaylaştırabilir, ancak geçerli bir evrensel ara değişken ya da doz metriği değildir. Daha yüksek grafiksel gerçekçilik de her zaman daha iyi değildir: yeterli algısal ve sosyal tepkiselilik, fotogerçekçilikten daha önemli olabilir ve aşırı duyuşsal yük siber hastalığa yol açabilir ya da öğrenme hedefinden dikkati dağıtabilir. Beklenti ihlali ve oturum içi korku azalmasına dair deney bulguları hâlâ karışıktır. Bu nedenle yalnızca sıkıntı puanlarına veya otonom uyanıklığa dayalı ilerleme kuramları teorik açıdan dar kalır.

Genelleme, belirleyici klinik sınav olmaya devam eder. Meta-analitik bulgular, VR’da elde edilen kazanımların gerçek dünya davranışına aktarılabileceğini gösterse de, aktarım garanti değildir ve ipuçlarının benzerliği ve çeşitliliğine, in vivo alıştırma olanaklarına ve güvenlik davranışlarının kaldırılmasına bağlıdır. Güçlü bir protokol, bilinçli olarak sanal görevlerden günlük yaşam yaklaşma davranışına köprü kurar. Bu nedenle takip değerlendirmesi, yalnızca son VR seansından hemen sonra doldurulan semptom anketleri değil, davranışsal veya işlevsel sonuçları da içermelidir.

4 Duruma göre klinik kanıtlar

Kaygı ile ilişkili göstergeler genelinde en stabil bulgu, bekleme listesi veya minimal temastan üstünlüktür. 30 randomize çalışmanın meta-analizinde (n = 1.057), sanal gerçeklik maruz bırakma terapisinin (VRET) bekleme listesine karşı büyük, psikolojik placeboya karşı orta-büyük etkiler gösterdiği; in vivo maruz bırakma ile birikmiş farkın ise küçük ve istatistiksel olarak anlamlı olmadığı bulunmuştur (). Sosyal fobi alt grubunu öne çıkaran, doğrudan VRET–in vivo karşılaştırmalarına odaklanan bir meta-analiz de genel düzeyde anlamlı bir fark bulmamış, ancak sosyal fobi alt grubunda in vivo maruz bırakmanın lehine sonuçlar ortaya koymuştur (). Bu bulgular, VRET’i aktif bir maruz bırakma biçimi olarak destekler; denkliği kanıtlamaz. Denklik veya üstünlük olmama (non-inferiörlük), önceden belirlenmiş bir marj, yeterli güç, uygun amaçlanan tedavi (intention-to-treat) ve protokole göre (per-protocol) analizler ve bu marj ile uyumlu güven aralıkları gerektirir (). Yorumlama, her karşılaştırmanın önceden belirlenmiş tasarımı ve güven aralığına göre yapılmalıdır.

Son derlemeler kapsam bakımından farklılık gösterir. Cheng ve arkadaşları, spesifik foblar ve sosyal kaygı için özellikle tutarlı kanıtlar; genelleşmiş kaygı, agorafobi ve panik tabloları için ise daha az sağlam bulgular saptamıştır (). Zeng ve arkadaşları büyük bir birikmiş etki bildirmiş, ancak bozukluk odaklı terapi olmayan ortamları da içeren heterojen VR kullanımlarını dahil etmiştir; yüksek istatistiksel heterojenilik, bunu psikiyatrik tanılar için VRET etkinliğinin bir tahmini olarak yorumlamayı sınırlar (). Ghorayeb ve arkadaşları benzer şekilde, etkilerin tanıya, müdahale tasarımına ve karşılaştırıcıya göre değiştiği sonucuna varmıştır (). Bu nedenle durum düzeyinde yorumlama, tek bir bozukluk üstü tahminden daha bilgilendiricidir.

4.1 Spesifik foblar

Belirli fobiler, daralcak biçimde tanımlanmış korku uyaranıyla kontrol edilebilir sanal maruzurma arasında yakın bir uyum sağlar. Erken çalışmalar akrofobide iyileşme göstermiştir. Daha sonradan yapılan çalışmalar, seçili fobiler için otomatikleştirilmiş müdahaleleri desteklemektedir. Miloff ve arkadaşları, önceden belirlenmiş üstlüğün sağlanamadığını gösteren bir tasarımla otomatikleştirilmiş örümcek fobisi VRET ile tek seans in vivo tedavin karşılaştırmış; 3. ve 12. ay takip sonuçlarında bildirilen üstlüğün sağlandığına dair bulgular, tüm sonuç ölçütleri veya zaman noktaları için genellenmemelidir (). Freeman ve arkadaşları, yükseklik korkusu için sanal koç içeren otomatikleştirilmiş bir müdahalenin etkinliğini göstermiştir (). Bu iki çalışma da tanıların ötesinde etkinlik veya desteklenmeyen ev kullanımı için kısıtlamasız uygunluk kanıtlamamaktadır.

Bu, görece güçlü alanda bile sınırlamalar mevcuttur. Birçok çalışma küçüktür, motivasyonlu gönüllüler katılır, bozukluğa özgü tescilli ortamlar kullanır ve sonuçları tedaviden kısa bir süre sonra ölçer. Günlük yaşam davranışsal yaklaşımı, nüks ve birkaç ayı aşan dayanıklılık tutarsız biçimde değerlendirilmektedir. Kanıtlar, VRET’i seçili fobiler için makul bir seçenek olarak desteklemektedir; ancak sanal ile in vivo maruzurma arasındaki seçim, hasta tercihi, uyaranların erişilebilirliği, tedavi hedefleri, sanalsallık (cybersickness) riski ve kulaklığın ötesinde genelleme gerekliliğini yansıtmalıdır.

4.2 Sosyal anksiyete bozukluğu ve halka konuşma anksiyetisi

Tanı konulmuş sosyal anksiyete bozukluğunda kanıtlar, grup maruzurma tedavisi, in vivo maruzurma, bekleme listesi ve dikkat-yönlendirme güçlendirmesi ile rastlantısal karşılaştırmaları içermektedir (–). Derlemeler genellikle bekleme listesine karşı fayda, aktif müdahalelere karşı ise daha değişken sonuçlar bulmaktadır (, ). Bazı karşılaştırmalarda benzer ortalama sonuçlar, eşitliği kanıtlamaz ve CBT içinde yer alan VR’ye ilişkin bulgular sanal ortamın etkisini izole edemez. Bu çalışmalar, standartlaşmış sosyal maruzurmanın klinik önemini desteklerken, terapist desteğinin, etkileşim tasarımının ve bireysel tedavi bileşenlerinin katkısı hakkında belirsizliği korumaktadır.

Performans/sunum kaygısı bir tanıyı değil, maruz bırakılma hedefini tanımlar. Lindner ve arkadaşları ile Reeves ve arkadaşları, sunum korkusuna yönelik müdahaleleri değerlendirmiştir (, ). Lindner ve arkadaşları’ndaki rastgele karşılaştırmada terapist yönlendirmeli tedavi ile bekleme listesi karşılaştırılmış; kendiliğinden yürütülen müdahale, bekleme listesindeki gruba sonradan sunulduğu için bu tasarım kendiliğinden yürütülen yaklaşımın terapist yönlendirmeli sunuma üstünlüğünün (aşağılık değil) kanıtlanmasını sağlamaz (). Sunum çalışmalarının yorumu, tüm sosyal anksiyete bozukluğu hastalarını ya da tamamen klinik olmayan bir nüfusu temsil ettiği varsayımına dayanarak değil, asal tanısal değerlendirme ve katılımcı seçim kriterleri göz önüne alınarak yapılmalıdır.

Yaklaşık/klinik dışı örnekler ayrı bir yorum gerektirir. Örneğin Scheveneels ve arkadaşları, görüşme ile doğrulanmış sosyal anksiyete bozukluğu tanısı yerine, kendiliğinden bildirilen sunum kaygısı ve kaçınma eşikleri kullanarak 43 katılımcı seçmiştir (). Bu tür çalışmalar, bozukluk düzeyinde etkinlik kurmadan mekanizmaları ve belirti değişimini test edebilir. Buna karşılık, bir sunum görevi örneği klinik dışı yapmaz: Tanılı sosyal anksiyete çalışmalarında maruz bırakılma hedefi olarak sunum kullanılabilir (, ). Tablo 1 bu ayrılıkları açıkça ortaya koyar. Sosyal ajan tepkiselliği, konuşma bağlamsallığı, kültürel ipuçları ve terapist koçluğu; tanısal belirleme ile birlikte açıklanmalıdır. Küçük ölçekli kendiliğinden yürütülen ve bakış yönlendirmeli çalışmalar, rutin otonom tedavi ve nedensel mekanizma iddiaları için hâlâ ön çalışma niteliğindedir (, ).

Tablo 1

Durum veya katılımcı seçim temeli Empirik kanıt ve kapsam Ana sınır veya belirsizlik Önerilen araştırma önceliği
Belirli fobiler Aktivite olmayan kontrol grubuna üstünlük; örümcek fobisi için 3. ve 12. ay takibinde aşağılık değil üstünlük bildirilmiştir; otomatikleştirilmiş yükseklik korkusu etkinliği (–). Bulgu; protokole, uç nokta, zaman noktası ve seçilen örneğe bağlıdır. Gerçek dünya yaklaşımı, dayanıklılık, zararlar, tercih ve maliyet açısından çok merkezli çalışmalar.
Tanı konmuş sosyal anksiyete bozukluğu Tanı konmuş örneklemlerdeki çalışmalar, VR tabanlı tiênatı grup maruz bırakma, in vivo maruz bırakma veya bekleme listesi ile karşılaştırır (–); güçlendirme ve kendiliğinden yürütülen pilot çalışmalar ön kanıt sunar (, ). Tanı konmuş bir örnekleme konuşma yapma görevi ait olabilir. CBT paketleri ve anlamlı olmayan aktif tedavi farkları, VR etkilerini izole etmez veya eşdeğerliği kanıtlamaz. Tanısal değerlendirme, işlev bozukluğu, eşlik eden bozukluk, maruz bırakma hedefi ve insani destek bildir.
Performans/konuşma yapma anksiyetesi Performans odaklı çalışmalar, konuşma korkusunda azalma raporlar (, ). Lindner ve arkadaşlarının kendiliğinden yürütülen aşaması, rastgele atamalı bekleme listesi karşılaştırmasını izlemiştir (). Bir konuşma korkusu hedefi, tanısal durumu belirtmez. Dar bir performans hedefine dair kanıt, sosyal durumlarda etkililiği kurmaz. Tanısı hedeften ayrı olarak bildir; kurgulanmamış gerçek dünya konuşmasına aktarıma ölç.
Analog/yüksek belirti sosyal-ksiyete örneklemleri Belirti seçimli mekanistik çalışmalar, konuşma-ksiyeti ve kaçınma eşikleri kullanılarak katılımcıların 43’ü dahil edilmiştir (). Eşik temelli katılımcı seçimi, bozukluğun varlığını, yokluğunu veya klinik remisyonu doğrulamaz. Mekanistik çıkarım için kullan; klinik etkinliği uygun şekilde tanı konmuş örneklemlerde test et.
Panik bozukluğu ve agorafobi Tanımlı VR tabanlı tedavi paketleri, kontrollü çalışmalar ve RCT’lerde belirti iyileşmesi göstermiştir (, ). Daha küçük heterojen kanıt tabanı; içsel algı ve diğer CBT bileşenleri etkinliğin bir kısmını açıklayabilir. İçsel algı, sanal durumsal ve in vivo maruz bırakma bileşenlerini ayır.
PTSD Pasif kontrol gruplarına göre fayda sağlar; aktif travma odaklı terapilere üstünlük veya eşitlik kanıtlanmamıştır (, –). Militer kohortlar ve çatışma uyaranları genelleştirilebilirliği sınırlar; kroniklik, eşlik eden bozukluklar, dissosyasyon ve tedavi öyküsü karakterize edilmelidir. Uyarının seçimi, önceki tedavi, işlevsel çıktılar ve zararların raporlanmasını içeren travma açıdan çeşitli sivil deneyler.
Çocuklar ve ergenler Küçük ve heterojen bir kanıt tabanı kaygı ile ilişkili sunumları inceler (). Kuşanımlar ve tanımlar, gelişimsel aşamalar ve VR amaçları farklılık gösterir. Onam, bakıcı rolleri, erişilebilirlik ve tanı netliğini içeren gelişimsel olarak uygun deneyler.
Genelleştirilmiş kaygı bozukluğu Bir bozukluğa özgü VRET sonucuna varmak için yeterli kanıt yoktur (). Gevşeme veya dikkatin dağıtılması, endişe ile ilgili korkulan öngörülere maruz kalmayı göstermez. Maruz kalma hedefini tanımlayın ve belirlenmiş bir müdahaleyi uygun bir karşılaştırmaya karşı test edin.

Duruma ve popülasyona göre VRET için klinik kanıt manzarası.

Bunlar anlatısal yargılar olup, resmi kesinlik derecelendirmesi değildir. Durum tanısı ve maruz kalma hedefi ayrı tanımlayıcılardır: halka konuşma korkusu, tanımlanmış sosyal kaygı bozukluğunda veya semptom seçili örneklemlerde görülebilir. Üç sosyal kaygı satırı, yorumlanış temelini ayırt eder ve birbirini dışlayan tanı kategorileri değildir. Son sütunda önerilen araştırma öncelikleri yer alır. CBT, bilişsel davranışçı terapi; PTSD, travma sonrası stres bozukluğu; VRET, sanal gerçeklik maruz kalma terapisi.

4.3 Panik bozukluk ve agorofobi

VR; toplu taşıma, sürüş, tüneller, kalabalıklar, asansörler ve diğer agorofobik bağlamları simüle edebilir ve içsel uyarıma (interoseptif maruzurma) ile birleştirilebilir. Kontrollü çalışmalar ve randomize çalışmalar, tanımlanmış VR tabanlı tedavi paketleri için semptom iyileşmesi bildirmektedir (, ). Karşılaştırmaları ve tedavi bileşenleri farklı olduğu için iyileşme yalnızca sanal durumsal maruzurmaya atfedilemez. Kanıt tabanı, spesifik fobi veya sosyal kaygıya göre daha küçük ve daha tutarlı değildir. Panik tedavisi, beden duyumlarının felaketleştirilmiş yorumlarını durumsal kaçınmanın yanı sıra ele aldığı için protokoller, içsel uyarıma, sanal durumsal ve gerçek dünya maruzurmasını ayrı ayrı belirtmelidir.

4.4 Trav sonrası stres bozukluğu

TRST için VRET, travaya ilgili sanal uyaranları maruzurma temelli bir tedavi içinde yerleştirir. Çalışmalar; konuşma ile ilgili TRST’ye sahip aktif görevdeki askerleri, savaş gazilerini ve tedaviye dirençli TRST’ye sahip gazileri kapsamaktadır; bazıları farmakolojik veya çok modlu güçlendirmeyi de değerlendirmektedir (–). 11 VRET çalışmasının meta-analizi (n = 438), bekleme listesine karşı fayda ancak aktif karşılaştırmalara karşı istatistiksel olarak anlamlı bir üstünlük rapor etmiştir; metodolojik sınırlamalar ve heterojenlik kesinliği sınırlamaktadır (). Bu sonuçlar, travaya odaklanan psikoterapiyle eşdeğerliği ortaya koymaz ve birden fazla tedavi bileşeni farklıken VR’nin katkısını izole etmez.

Military PTSD bulgularının dış geçerliliği, yalnızca tanı benzerliğine dayanmaz. Muharibe senaryoları, kişiler arası şiddet, çocukluğunda istismar, yerinden edilme veya sivil afetlerle zayıf eşleşebilecek belirli bir duyusal ve bağlamsal uyarı kümesini yeniden üretir. Travma türü ve tekrarlayan maruz kalma, travmadan bu yana geçen süre ve semptomların kronikleşmesi, depresyon veya madde kullanımına eşlik eden hastalıklar, ayrışma (dissosiyasyon) semptomları ve önceki tedavi veya yanıt vermemiş olma, klinik biçimlendirmeyi ve belirli bir maruz kalma protokolünün uygulanabilirliğini değiştirebilir. Tedaviye dirençli deneyimli asker örnekleri () ve seçilmiş aktif görevdeki gruplar () bu nedenle seçilmemiş sivil hizmet kullanıcılarıyla yer değiştirilebilir gibi değerlendirilemez. Bunlar taşınabilirliği değerlendirme nedenidir; atıfta bulunulan deneyler, her özelliği VRET yanıtının bir düzenleyicisi olarak kanıtlamaz. Sivil etkinlik çalışmalarının bu özellikleri, travma uyarılarının seçimi, dışlama kriterleri, eşlik eden bakım ve sonuçları raporlaması ve mümkün olduğunca yeterli güce sahip düzenleyici analizleri önceden tanımlaması gerekir.

Kişiselleştirilmiş travma uyarıları, bireyselleştirilmiş, travmaya duyarlı biçimlendirmeye dayanarak, onay, tabanlandırma ve durdurma prosedürleri ile kötüleşme, ayrışma, intihar eğilimi, madde kullanımı ve uyku bozukluğuna yönelik izleme eşliğinde seçilmelidir. Daha fazla duyusal ayrıntı, her zaman daha uygun bir maruz kalma anlamına gelmez. Bir travmanın yeniden inşası ayrıca gizlilik risklerini ve içerik üretim taleplerini artırabilir; bu değerlendirmeler tedavi etkinliğinden ayrı olarak incelenmelidir.

4.5 Gençler, yaygın kaygı ve yeterince temsil edilmemiş popülasyonlar

Genç yaş grubu için mevcut literatür sınırlı kalmaya devam ediyor. Bir derleme, çocuk ve ergenlerde kaygı ile ilişkili sunumlar içeren küçük, heterojen bir çalışma kümesi belirlemiştir; bu durum belirli tanı konmuş bozukluklar hakkında sonuç çıkarmayı sınırlamaktadır (). Gelişimsel evre, genç kişinin rızası, bakıcı katılımı, başlık uyumu, duysal hassasiyet ve okul veya ev bağlamı açıkça değerlendirilmelidir. Genel kaygı bozukluğu için de kanıtlar, bozukluğa özgü bir VRET sonucuna varmak için yeterli değildir (). Kaygı sıkça yaygın ve sözel olduğu için bir VR müdahalesi, korkulan tahmini ve maruz bırakma görevini belirlemelidir; yalnızca rahatlama veya dikkat dağıtma, maruz bırakma tedavisini kurmaz. Tüm bozukluklarda, yaşlıların, engelli bireylerin, kültürel açıdan çeşitli nüfusların, kaynak açısından sınırlı ortamların ve yaygın eş tanılı bozuklukların temsil edilmesi bir kaygı kaynağı olarak kalmaktadır.

5 Tedavi mimarisi, doz ve insani destek

“VRET” özünde farklı müdahaleleri kapsar. Sistemler, sınırlı etkileşimli 360 derece videodan, izlenen eller, konuşma, sanal insanlar ve terapist panelleri içeren bilgisayar tarafından üretilmiş ortamlara kadar değişir. Klinik düzeyinde veya tüketici sınıfı başlıklar kullanabilirler, bir terapist tarafından sunulabilir, bir sanal koç tarafından yönlendirilebilir veya bağımsız olarak tamamlanabilir. Bazıları tek bir yoğun oturum sağlar; diğerleri ise tekrarlayan VR oturumlarını haftalık bir CBT programının içine yerleştirir. Bu farklar mekanizmayı, sadakati, personel gereksinimlerini, maliyeti ve riski etkiler. Donanım ve yazım dolaylı ekipman değil, müdahale tanımının aktif bileşenleridir.

Terapist desteğiyle sunulan tedavi, korkulan tahminleri bireyselleştirebilir, ince güvenlik davranışlarını belirleyebilir, teknik sorunları yönetebilir ve VR öğrenmesini günlük yaşanta bağlayabilir. Otomatikleştirilmiş veya kendiliğinden yürütülen müdahaleler, seçili fobiler, sosyal kaygu ve halk önünde konuşma örneklerinde fayda göstermiştir (, , , ); ancak bu çalışmalar tarama, personel erişilebilirliği ve ek destek açısından birbirinden farklıdır. Bulguları, tüm hastaların gözetimsiz VRET’yi güvenle kullanabileceğini kanıtlamaz. Hizmetin bireysel riski değerlendirdiği, hastayı yönlendirdiği, tırmanma yollarını tanımladığı, erken kullanımı izlediği ve bozulma, yan etkiler, kullanılmama veya teknik arıza durumunda zamanında insan desteği sağladığı kademeli bir destek modeli öneriyoruz. Bu hizmet modeli, ileriye dönük bir uygulama değerlendirmesi gerektirir.

Doz birkaç düzeyde tanımlanmalıdır: seans sayısı ve süresi; kulaklık süresi değil, aktif maruz kalma dakikası; senaryo sayısı ve değişkenliği; terapist teması; ev ödevi ve in vivo pratiği; ve tekrar veya ilerleme kuralları. Ayrılış oranı, kullanılabilirlik ve klinik uyum ile birlikte yorumlanmalıdır. Erken bir inceleme, VRET’deki ayrılışın in vivo maruz kalmasından tutarlı biçimde daha düşük olmadığını, teknolojik yeniliğin otomatik olarak uyumu iyileştirdiğine dair varsayımı geçersiz kıldığını bulmuştur (). Katılım ölçütleri, örneğin giriş sayısı veya kulaklıktaki süre, süreç göstergeleridir; terapötik maruz kalmanın veya sonucun yerini almaz.

Teknoloji, klinik deneylerden daha hızlı gelişir. Cihaz ağırlığı, görüş alanı, izleme doğruluğu, yenileme hızı, etkileşim yöntemi, ağ bağımlılığı ve yazılım sürümü, kayıtna sırasında değişebilir ve hem deneyimi hem de ölçümü etkileyebilir. Deney ve hizmetler sürüm kontrolü, geriye uyumluluk planları, cihaz bakımı ve nitelikli güncellemelerin kaydı gerektirir. Bu ayrıntılar olmadan, başarısızlıklar yanlış biçimde maruz kalma terapisine atfedilebilir ve başarıların tekrarlanması imkânsızlaşabilir.

Mevcut metodolojik rehberler, ayrı geliştirme ve raporlama işlevleri sağlar. Birckhead ve ark.’nın betimlediği Gerçeklik Virtual Reality (VR) Klinik Sonuç Araştırması Uzmanları (VR-CORE) çerçevesi, hastadan ve klinikisyenden bilgi alan içerik geliştirmeyi (VR1), erken dönem uygunluk, kabul edilebilirlik ve tolere edilebilirlik testlerini ön klinik değerlendirmuyla birlikte (VR2) ve rastlantısal etkililik testini (VR3) ayırır (). Genişletilmiş gerçeklik (XR) uygulamalarının erken dönem klinik değerlendirmesi için konsensüs temelli Raporlama Rehberleri (RATE-XR), bu yaklaşımı; klinik bağlam, teknik yapılandırma, insan faktörleri, güvenlik ve müdahaledeki değişimler dahil olmak üzere XR uygulamalarının erken dönem klinik değerlendirmesine ilişkin raporlamayı belirterek tamamlar (). Bu çerçevelerin, maruz bırakma içeriğini, donanım ve yazılım sürümünü, etkileşim ve terapist rollerini ve ilerleme kurallarını betimlemek için kullanılması önerilir. İşlevleri metodolojikdir: hiçbir çerçeve belirli bir VRET sistemi için etkililik ortaya koymaz.

6 Davranışsal algılama ve hassas VRET

Batırıcı sistemler kafa ve el izleklerini, göz takibinin mevcut olduğu durumlarda bakış yönünü, denetleyici girişlerini, sahne olaylarını ve konuşmayı kaydedebilir. Bu veriler yönlenme, yaklaşımesafesi, geri çekilme, görev tamamlanması, sabitlenme veya yanıt gecikmesini betimleyebilir. Taşınabilir cihazlar kalp hızı, kalp hızı değişkenliği (HRV), elektrodermal aktivite veya solunum ekleyebilir (, ). Kaydedilen bir özelliğin psikolojik anlamı, görev ve nüfus için geçerliliği kanıtlanana kadar bir varsayım olmaya devam eder: hareketsizlik zorunlu olarak savunmacı donma değildir, bakış yönü örtük dikkati kanıtlamaz ve otonom değişim korkuyu benzersiz biçimde tanımlamaz. Bu nedenle telemetriyi yorumlamak için oturum içi öz-raporlama ve klinik bağlam gereklidir.

Mevcut ölçümler ile kanıtlanmış fayda arasındaki ayrım esastır. Zaman damgası içeren uyaran ve etkileşim kayıtları, kayıt doğruluğu doğrulandığı sürece bir sistemin ne sunduğu ve bir kullanıcının ne yaptığı belgeleyebilir. Deneysel çalışmalar, bakış veya fizyolojik yanıtların sanal görevler sırasında değişebileceğini göstermektedir; örneğin, dikkat yönlendirmesiyle bakış davranışı değiştirilen küçük bir deney, güvenilir artan semptom faydası oluşturmamıştır. Bu gözlemler ölçüm yapılabilirliğini ve mekanistik incelemeyi destekler. Ancak çok modlu bir panelin klinik kararları iyileştirdiğini veya sensör temelli ilerlemenin sonuçları iyileştirdiğini kanıtlamaz.

6.1 Kanıt olgunluğu ve doğrulama

V3 çerçevesi, sensör doğrulaması, türetilmiş ölçümlerin analitik doğrulaması ve belirli bir kullanım bağlamı için klinik doğrulamayı ayırır (). Doğrulama, cihazın niyetiliği sinyali doğru ve güvenilir biçimde kaydedip kaydetmediğiyle ilgilidir. Analytik doğrulama, artefaktlara karşı dayanıklılık da dahil olmak üzere, işlemin uygun bir referansa göre doğru ve tekrarlanabilir ölçümler üretip üretmediğini değerlendirir. Klinik doğrulama, ölçümün niyetiliği nüfusta ve ortamda klinik açıdan anlamlı kavramı yansıtıp yansıtmadığıyla ilgilidir. Artan klinik yararlılık ayrı bir sorudur: bu ölçüme dayalı eylemin, sıradan bilgiler ötesinde kararları, sonuçları, güvenliği veya verimliliği iyileştirip iyileştirmediğini sorar. Yalnızca klinik ilişki veya tahmin, bu ek faydayı kurmaz.

Bu derlemede Tablo 2, dört düzey ayırt eder: L1, ilgili kurulumda belgelenmiş güvenilirlikle yakalanabilen bir sinyal; L2, deneysel bir davranışsal veya fizyolojik durumla ilişkili bir özellik; L3, amaçlanan hasta popülasyonunda ve bağlamda klinik açıdan anlamlı bir yapıyla geçerliliği sınanmış; L4 ise kullanımı, usual değerlendirme veya tedavinin ötesinde artan klinik yarar gösterir. Bu dört düzeylik şema, V3 ile bilgilendirilen anlatısal bir örgü çerçevesidir ve yeni geçerliliği sınanmış bir derecelendirme arac değildir. Bir düzeydeki kanıt, bir sonruncu kurmaz; VRET dışında yerleşik bir fizyolojik ölçüm, tek başına bir maruz-bırakma-öğrenme veya ilerleme ölçütünü geçerli kılmaz. Uygulanabilir bir kayıt yöntemi, güvenilirliği amaçlanan cihaz ve görev yapılandırmasında gösterilmedikçe L1’i karşılamaz.

Tablo 2

Sinyal veya ölçüt VRET kullanımında kanıt olgunluğu Aday kullanım ve temel tehditler Klinik kullanımdan önce önerilen gereksinimler
Kafa, el ve beden hareketi L1: kalibre edilmiş takiple uygulanabilir. L2: görev davranışı işlemlenebilir. L3: klinik kaçınma veya donma yorumları geçerliliği sınanmalı. L4: ek karar değeri belirlenmemiştir (, , ). Görev tamamama, yaklaşma, geri çekilme, yönelim; takip kaybı, kayma, lokomotör tasarım, engelli durum ve mide bulantısından etkilenir. Kalibre et ve zamanla senkronize et; takip güvenilirliğini ve sahne olaylarını kaydet; görev, cihaz ve alt grup sağlamlığını dene; tanımlanabilir izleri en aza indir.
Bakış ve göz takibi L1: kalibre edilmiş bakış kaydedilebilir. L2: küçük bir deneyde bakış değiştirilebilir. L3: tedavi mekanizması kanıtları ön çalışma düzeyindedir. L4: semptomlarda artış sağlayan ek fayda belirlenmemiştir (). Açık dikkat ve bakış kaçınması; kalibrasyon, gözlük kullanımı, oturuş, dikkat çekicilik ve görev yüklemesi tarafından etkilenir. Bakış, kapalı dikkati kanıtlamaz. Hata ve eksik veri bildirin; ilgi alanlarını önceden tanımlayın; yapıları ve ek faydayı bağımsız klinik örneklemelerde doğrulayın.
Kalp hızı ve HRV L1: kalp ölçümü kalite kontrolüyle belirlenmiştir. L2: otonom ilişkiler incelenmiştir. L3: VRET korku veya öğrenme yorumları doğrulama gerektirir. L4: ilerleme yararlılığı belirlenmemiştir (–). Otonom yanıt veya toparlanma; konuşma, duruş, hareket, ilaç, kafein, solunum ve fiziksel durum tarafından etkilenir. Uygun bir kalp referansına karşı doğrulayın; artefakt yönetimini, pencere uzunluğunu ve bağlamı belirtin; uyarılmayı öğrenmeyle eşleştirmeyin.
Elektrodermal aktivite L1: iletkenlik kaydedilebilir. L2: simpatik aktivasyon ölçülebilir. L3: yalnızca iletkenlik, klinik bir korku veya öğrenme yapısını belirlenmez. L4: ilerleme yararlılığı belirlenmemiştir (–). Olaya özgü aktivasyon; sıcaklık, hidrasyon, elektrot yerleşimi, hareket ve sürüklenme tarafından etkilenir. Yerleşimi standartlaştırın; olayları senkronize edin; kalite bayraklarını koruyun; amaçlanan yorumu ve ek karar değerini doğrulayın.
Solunum L1: solunum kaydedilebilir. L2: göreve özgü değişiklikler incelenebilir. L3: yorum, göreve ve tanıya özgü doğrulama gerektirir. L4: ek ilerleme faydası belirlenmemiştir (–). Kalp ölçümleri için solunum deseni ve bağlamı; konuşma, hareket, bilinçli kontrol ve sensör oturuşu tarafından etkilenir. Sensör oturuşunu ve sinyal kalitesini kontrol edin; otomatik solunum ile yönlendirilen solunumu ayırın; değişiklikleri görev olayları ve bildirilen semptomlarla ilişkilendirin.
Konuşma ve etkileşim kayıtları L1: olaylar ve gecikme kaydedilebilir. L2: katılım özellikleri incelenebilir. L3: klinik şiddet veya öğrenme ölçütleri burada kesinleştirilmemiştir. L4: ek yarar kesinleştirilmemiştir (, ). Yanıt gecikmesi, katılım ve görev tamamlanması; dil, aksan ve tanıma hataları ile tanık gizliliği yorumlamayı zorlaştırır. Zaman damgaları ve tanıma doğruluğunu doğrulayın; dil ve alt grup performansını test edin; türetilmiş özellikleri kullanın ve ham ses kaydını sınırlayın.
Oturum içi öz-rapor L1: derecelendirmeler kaydedilebilir. L2: rahatsızlık ve beklenti incelenebilir. L3: geçerlilik öge, yapı ve popülasyona bağlıdır. L4: derecelendirmeye dayalı uyarlamanın yararı kesinleştirilmemiştir (, , ). Rahatsızlık, korkulan tahminler, kontrol ve yan etkiler; talep etkileri, kesintiler ve güvenlik davranışı kullanımı yanıtları yanılatabilir. Tanımlanmış zamanlarda kısa ve amaca yönelik ögeler kullanın; geçerli ölçekleri ad hoc derecelendirmelerden ayırın; davranış ve klinik değerlendirmele birleştirin.

Ölçümü güçlendiren VRET için aday sinyaller ve bunların kanıt olgunluğu.

L1, kayıtlı güvenilirlikle teknik yakalama; L2, deneysel bir davranışsal veya fizyolojik durumla ilişki; L3, amaçlanan popülasyon ve bağlamda klinik açıdan anlamlı bir yapıyla geçerlilik; L4, usual değerlendirme veya tedavinin ötesinde artı klinik yarar. Bunlar, kullanımına özgü anlatı kategorileridir, resmi dereceler veya tüm bir sensör sınıfının özellikleri değildir. “Kesinleştirilmemiştir” ifadesi, burada göz önünde bulundurulan VRET karar kullanımını ifade eder ve hiçbir yarar olmadığı anlamına gelmez. Önerilen gereksinimler, tamamlanmış bir geçerliliği betimlemez. L1 olanaklılık ifadeleri, cihazlar veya görevler doğrulanmış güvenilirliği ima etmez.

Bağlam ve karıştırıcı faktörler yaygındır. Kafa hareketleri görsel taramayı, bulantıyı, başlığın kaymasını, fiziksel engeli, kültürel etkileşim tarzını veya bilinçli kaçınmayı yansıtabilir. Kalp atım hızı duruma, sohbete, ilaçlara, kafeine, solunuma veya oda sıcaklığına göre değişebilir. Göz izleme doğruluğu kalibrasyona, gözlüklere, kapağırdı anatomisine, makyaja ve başlık oturuşuna göre değişir. Eşzamanlılık hataları, uyaran, davranış ve fizyoloji arasındaki görünür zaman ilişkisini tersine çevirebilir. Bu nedenle temel uygulama, oturum öncesi kalibrasyon, zaman eşzamanlı olay işaretleri, ham veri kalite bayrakları, önceden belirlenmiş artefakt yönetimi, eksiklik raporları, cihaz ve yazılım tanımlayıcıları ve duyarlılık analizlerini içerir.

Sınıflandırılan örneklerin tümünde kanıtlar teknik ve deneysel düzeyde yoğunlaşmıştır. 21 katılımcılı dikkat yönlendirme deneyinde bakış ölçülebilir ve değiştirilebilir durumdaydı; ancak belirti ve aracılık tahminleri belirsizdi ve analiz varsayımlarına duyarlıydı (). Fizyölçümler otonom yanıtları betimleyebilir; ancak kavramsal biyofeedback ve uyumlu sistem yayınları, klinik VRET için geçerliliği kanıtlanmış bir korku-doz kuralı kurmamaktadır (). Bu kanıt kümesinde, sıralanan sinyallerin genel amaçlı herhangi bir birleşiminin maruz bırakma ilerlemesini yönlendirmede artı değer gösterdiği kanıtlanmamıştır. Hastanın bildirdiği sıkıntı veya beklenti, tek başına bir algoritmik eşik işlevi görmeden yine de klinik açıdan bilgilendirici olabilir.

İstenen karar, dijital bir özelliğin değerlendirilmesinden önce belirlenmelidir. Klinik validasyon, uygun referans ölçümleri, temsilci hastalar, önceden tanımlanmış analizler ve dış validasyon kullanmalıdır. Artan yarar, ardından hasta raporu, görev tamamlama, terapist gözlemi ve geçerli semptom ölçekleri kullanılarak bir karşılaştırmaya göre test edilmelidir. Sonuçlar; kötüleşme veya güvenlik davranışının tanınması, tedavi tamamlama, klinikçi iş yükü, kalıcı semptom iyileşmesi veya gerçek dünya işlevselliği içerebilir. Bir model bir karara destek olduğunda, değerlendirmeye kalibrasyon, eksik veri davranışı, alt grup performansı ve o kullanıma uygun karar veya yarar analizi dahil edilmelidir. Deneysel bir korku etiketinin iyi sınıflandırılması, klinik ilerleme kuralları için yeterli kanıt değildir.

6.2 Önerilen klinikçi yönetimi hassas VRET döngüsü

Şekil 1’de klinikçi yönetimi hassas VRET döngüsünü, değerlendirilmiş bir klinik sistem değil, kavramsal bir uygulama çerçevesi olarak öneriyoruz. Tedavi formülasyonunu, hasta tercihlerini, gözlemlenen davranışı, semptomları, yan etkileri ve sinyal kalitesi bilgisini bir araya getirir. Bir sistem; maruz kalmaya devam etme, tekrarlama, çeşitleme, aşama düşürme, duraklatma veya durdurma önerebilir; eylemi klinik inceleme ve açık güvenlik kuralları yönetir. Duyarlılık eşikleri, birleştirme kuralları ve uyarlama politikaları, her kullanım için belirlenmeyi ve validasyon edilmeyi beklemektedir. Düşük uyanıklık; kaçınma veya ayrışma dahil olmak üzere birden fazla süreci yansıtabilir, yüksek uyanıklık ise faydalı öğrenmeyle birlikte görülebilir; ikisi de ilerlemeyi otomatik olarak belirlememelidir. Önerilen değerlendirme dizisi, pasif gözlem, klinikçi karar desteği ve ancak ardından uygun sabit protokolle karşılaştırılan kısıtlı uyarlamadır.

Şekil 1

Telemetri aynı zamanda hassas veridir. Hareket izleri, yeniden tanımlamayı destekleyecek kadar özgün olabilir (). Bakış, konuşma ve fizyolojik kayıtlar, belirtilen tedavi amacının ötesinde hassas bilgiler içerebilir; bu da açık rıza ve yönetişim gerektirir (, ). Hizmetler, veri toplama işini tanımlanmış amaçlar için yapmalı ve saklama, erişim, aktarım, silme, ikincil kullanım ve olay müdahalesini belirtmelidir. Tedavi razısı, isteğe bağlı araştırma razısından ayrı olmalıdır. Ham video, ses, bakış veya hareket gerekli olmadığında, cihaz üzerinde işleme veya türetilmiş özellikler tercih edilmelidir (–).

7 Güvenlik, etik ve eşitlik

Maruz bırakma, beklenen geçici rahatsızlığa yol açabilir; bu, kalıcı semptom kötüleşmesi veya diğer zararlı olaylardan ayrılmalıdır. VR, siber hastalık, göz yorgunluğu, baş ağrısı, yön kaybı, denge kaybı, çarpışma ve başlık uyumundan kaynaklanan rahatsızlık risklerini ekler. Sistematik bir derleme, siber hastalıkla ilişkili içerik, lokomosiyon, ekran ve kullanıcı faktörlerini tutarsız raporlama ile birlikte ortaya koymuştur (). Bir retrospektif anket ayrıca VR kullanımıyla ilişkili dissosiatif deneyimleri rapor etmiştir (). Bu tasarım nedenselliği veya klinik VRET’te kalıcı zararın oluşum oranını belirleyemez, ancak bulgular riskin olmadığı varsayımı yerine açık değerlendirme ve izlemeyi desteklemektedir.

Güvenlik, başlığın takılmasından önce başlar. Hizmetler, epilepsi öyküsü ve ilgili nörolojik veya vestibüler durumlar, migren yatkınlığı, görme veya işitme gereksinimleri, hareket kabiliyeti ve denge, ilaç veya madde etkileri, travma tetikleyicileri, güncel mental durum riski ve önceki VR tepkilerini değerlendirmelidir. Fiziksel alan temizlenmeli, oturmalı veya destekli modlar sunulmalı, başlık uyumu bireyselleştirilmeli ve hızlı çıkış öğretilip test edilmelidir. Hastalar, bunu tedavi başarısızlığı olarak çerçevelemeden durdurabilmelidir. Maruz bırakma planları, bireyselleştirilmiş durdurma kriterleri ve oturum sonrası iyileşme ve takip prosedürü gerektirir.

Zararlı olaylar, düşüşlerle çıkarılmadan doğrudan ölçülmelidir. En azından çalışmalar, istenilen siber hastalık belirtileri, panik veya belirtilerin şiddetlenmesi, ayrışma, düşmeler veya düşme yakınları, baş ağrısı ve görme belirtileri, erken oturum sonlandırma, ciddi zararlı olaylar ve olayların VR’a, maruz kalmaya ya da ikisine de ait olup olmadığına dair değerlendirme gibi verileri rapor etmelidir. Sıklık, şiddet, süre, yönetim ve payda açıkça belirtilmelidir. Hastanın bildirdiği kabul edilebilirlik ve kontrol hissi, zarar verme verilerini tamamlar ancak yerine geçmez ().

Eşitlik hem tasarım hem de güvenlik konusudur. Başlıklar ve avatarlar bazı bedenlere, yüzlere, saçlara, gözlere, dillere ve kültürel örf adetlerine diğerlerinden daha iyi uyabilir. Sanal izleyiciler ve travma uyaranları ayrımcı kalıpları yeniden üretebilir veya azınlık hastalarının gözetim altında hissetmesine yol açabilir. Evde sunum, alan, bağlantı, teknik özgüven ve gizlilik varsayar. Hedef topluluklarla ortak tasarım, erişilebilirlik testleri, çevirinin ötesinde yerelleştirme, borç verme veya klinik erişim yolları ve alt grup raporlaması, ölçeklenebilir bir müdahalenin ayrımcılığı ölçeklendirmesini önlemek için gereklidir.

8 Uygulama ve ölçeklendirme

Klinik etkinlik, etkililiğinden daha fazlasına bağlıdır. Uygulama sonuçları; kabul edilebilirlik, benimseme, uygunluk, uygulanabilirlik, sadakat, maliyet, nüfuz ve sürdürülebilirliği içerir (). VRET için her biri hastalar, klinik uzmanlar, bilgi teknolojisi ekipleri, hizmet yöneticileri, tedarikçiler ve düzenleyiciler arasında dağılır. Bir başlık ucuz olabilir; ancak içerik lisanslama, oda hazırlığı, temizlik, eğitim, teknik destek, siber güvenlik, cihaz değişimi ve klinik uzman süresi sayıldıktan sonra hizmet pahalı olabilir.

Uygulama, bir cihazdan değil bir hizmet sorunundan başlamalıdır. Bir klinik, uzman erişiminde uzun bekleme süreleri, in vivo uyaranların düzenlenmesindeki zorluklar veya belirli bir maruz bırakma görevinin düşük tamamlanması gibi konulara odaklanabilir. Seçilen VRET yol haritası; tanımlanmış bir nüfus, bakımdaki yeri, sorumlu klinik uzman, yönlendirme ve hariç tutma kriterleri, başlatma süreci, doz, yanıt ve güvenlik izlemi, üst seviyeye çıkarma ve in vivo uygulamaya geçiş veya taburculuk içermelidir. Non-kabul, terk etme, ölçeklendirme, yayılma ve sürdürülebilirliği (NASSS) çerçevesi; durum, teknoloji, değer önerisi, benimseyenler, kuruluş, genişletilmiş sistem ve zaman içindeki değişim boyunca ortaya çıkabilecek karmaşıklığı öngörmede yararlıdır (). Maruz bırakma terapisi üzerine yapılan uygulama araştırmaları, klinik uzman inancını, yetkinliğini, eğitimini ve örgütsel bağlamı belirleyiciler olarak ortaya koymaktadır (); VR ise teknik güvenilirliği, maliyeti, siber güvenliği ve tedarikçi desteğini ekler ().

Genişletilmiş gerçeklik (XR) için çoklu kriter karar analizi (MCDA-XR), farklı bir karar verme düzeyine hitap eder: Bir kuruluşun bir XR hizmeti benimsemeye hazır olup olmadığı (). Karmaşık yöntemlerle yapılan geliştirme çalışması, insan, örgütsel ve teknik alanlar boyunca on kriteri düzenlemiş ve stratejik önemi örgütel hazırdan ayırmıştır. Çerçeve, ön geçerlilik açısından hâlâ doğrulamaya açıktır ve ağırlıklandırma ile birleştirme kuralları yerleşmiş karar eşikleri değildir. VRET için biz, bu ayrımı; satın alma veya genişlemeden önce klinik personel sayısı, iş akışı entegrasyonu, teknik destek ve güvenlik düzenlemeleri gibi hazırlık açıklarını incelemek amacıyla kullanmayı öneriyoruz. Bu, burada öne sürülen bir uygulamadır ve MCDA-XR rehberliğinde VRET benimsemenin sonuçları iyileştirdiğine dair bir kanıt değildir. Örgütel hazırlık değerlendirmesi, hastal düzeyinde değerlendirme ya da hassas VRET döngüsü için gerekli geçerliliği yerine de getirmez.

İşletilebilirlik dikkati hak eder. Bağımsız gösterge panelleri bakımı parçalayabilir ve belgelemeyi çoğaltabilir. Klinik açıdan anlamlı özetler—filtresiz telemetri değil—anlaşılı tanımlayıcılar, birimler, zaman damgaları ve köken kullanılarak sağlık kayıtlarına aktarılabilir. Rol temeli erişim, denetim kayıtları, yama yönetimi, açıklanabilir zafiyetler, çevrimdışı contingencies ve tedarikçi çıkış planları sözleşmesel gereklilik olmalıdır. Bir tedarikçi bir platformu desteklemeyi bıraktığında, hizmet klinik kayıtları korumalı ve tedavideki hastlar için güvenli bir yol sağlamalıdır.

Burada atıf edilen maliyet değerlendirmesi erken dönem savaş-PTSD sistemini ilgilendirir ve güncel VRET hizmetlerinin maliyet-etkinliğini ispatlayamaz. Gelecek değerlendirmeler müdahale-gelişimi ve tekrarlayan sunum maliyetlerini ayrı ayrı rapor etmeli, teknik destek ve değişimi içermeli ve kulaklık fiyatı yerine tüm bakım yolunu karşılaştırmalıdır. Sonuçlar yanıt veren veya remisyona giren başına maliyet, kalite-düzenlenmiş yaşam yılı, terapist süresi, yolculuk, bekleme süresi ve aşağı yönlü hizmet kullanımını içerebilir. Hassasiyet analizleri cihaz ömrünü, lisansı, kapasiteyi ve klinikçi müdahalesi gereken oranı modellemelidir.

Raporlama rehberleri çalışmanın amacı ve aşamasıyla uyumlu olmalıdır. VR-CORE ve RATE-XR müdahale gelişimini ve erken klinik değerlendirmeyi desteklerken, Müdahale Tanımı ve Tekrarlanması Şablonu (TIDieR) kontrol listesi ve CONSORT 2025 tekrarlanabilir müdahale tanımlarını ve rastlantısal deney raporlamasını kapsar. İnternet veya uygulama bileşenleri için CONSORT-EHEALTH da uygun olabilir. Yapay zeka müdahalenin bir parçasıysa, CONSORT-AI rastlantısal deneylere ve DECIDE-AI karar desteğinin erken klinik değerlendirmesine uygulanır. Bu rehberler şeffaflığı artırır; uyum kendiliğinden klinik geçerliliği veya etkinliği ispatlamaz.

9 Araştırma öncelikleri

Tablo 3’teki öneriler, uygulanan bir hassas VRET sisteminin gözlemlenen etkileri değil, önerilen bir araştırma gündemidir. Karşılaştırmalı etkinlik, ölçüm geçerliliği, uyarlanabilir tedavi ve hizmet uygulaması farklı soruları ele alır ve buna uygun çalışma tasarımları gerektirir. Tüm alanları kapsayan gereksinimler; ön kayıt, protokol ve yazılım sürümlemesi, uygun karşılaştırıcılar, hastalar ve halkın katılımı, açık zarar değerlendirmesi ve uygun olduğunda ve izin verildiğinde analiz kodlarının ve kimliği kaldırılmış türetilmiş verilerin paylaşılmasıdır.

Tablo 3

Öncelik Önerilen tasarım En az sonuçlar ve raporlama Çalışmanın olanak tanıması gereken karar
Karşılaştırmalı etkinlik Çok merkezli üstünlük RCT’si veya gerekçelendirilmiş marj, yeterli güç ve istenilen-kullanım ve protokole-göre analizlerle birlikte üstünlüksüzlük RCT’si Teşhis, aktif karşılaştırıcı sadakati, belirtiler, remisyon, davranışsal işlev, tercih, zararlar, 6-12 ay veya daha uzun takip, yazılım/yazılım sürümü VRET ne zaman canlı ortamda maruz bırakmanın yerini alabilir, tamamlayabilir veya önüne geçebilir
Mekanizma ve doz Rastgele parçalama veya faktöriyel çalışma; yoğun uzunlamasına ölçüm Endişe edilen tahminler, güvende davranış, beklenti değişimi, bağlam varyasyonu, aktif maruz bırakma dakikası, canlı ortamda aktarım Hangi bileşenlerin ve ilerleme kurallarının kalıcı öğrenmeyi iyileştirdiği
Sensor geçerliliği Temsili klinik kohort içine yerleştirilmiş önden ölçüm çalışması, ardından dışsal geçerlilik testi Sensor doğrulaması; analitik ve klinik geçerlilik; kalibrasyon, kayıplık, alt grup performansı ve dışsal geçerlilik testi Bir ölçütün belirli bir kullanım için geçerli olup olmadığı; eklenen karar yararı, ardından gelen bir yarar değerlendirmesi gerektirir
Uyarlanır VRBET Sampli değerlendirme: sessiz gözlem → klinik hekim karar desteği → sınırlı uyarlama → rastlantısal sonuç çalışması Model sürümü, önceden belirlenmiş girdiler ve eylemler, hatalar, geçersiz kılmalar, arıza modları, iş yükü, zararlar, kalibrasyon kayması, hasta anlayışı; sabit protokolle karşılaştırmaya eklenen kademeli katkı Uyarlamanın, sabit protokollerin ötesinde fayda, güvenlik, verimlilik veya eşitliği iyileştirip iyileştirmediği
Gençler ve eşitlik Alt temsili eksik grupların aşırı örnekleme ve erişilebilirlik testleriyle birlikte ortak tasarlanmış pratik çalışmalar Gelişimsel dönem, çocuk/veli onayı, veli rolü, engelli erişimi, başlık ayarının uyumu, dil/kültür, dijital erişim, alt grup etkileri Yol haritasının kimin için kabul edilebilir, erişilebilir ve güvenli olduğu
Uygulama ve ekonomi Mikro maliyetlendirme ve hizmet düzeyinde takiple karma etkinlik–uygulama çalışması Kabul, uygunluk, uygulanabilirlik, sadakat, maliyet, ulaşım, sürdürülebilirlik, teknik olaylar, eğitim, tedarikçi değişiklikleri Hizmetin VRET’i geniş ölçekte sürdürüp sürdüremeyeceği ve bunu nasıl başardığı
Güvenlik ve yönetim Çalışmalar ve hizmetler boyunca uzlaşılmış zarar modülü veya ileriye dönük zarar kaydı Olay tanımları, şiddet, süre, atama, payda, durdurma/kurtarma eylemleri, gizlilik olayları, hastanın bildirdiği kontrol Hangi izleme, hariç tutma ve üst düzeye çıkarma standartlarının orantılı olduğu

Clinik açıdan güvenilir ve ölçeklenebilir VRBET için öncelikli araştırma konuları.

Bu tablo, önerilen araştırma gündemini sunmaktadır. Önerilen tasarımlar ve sonuç ölçütleri, tamamlanmış bir uygulama çalışmalarından elde edilen buluşlar değildir. RCT, rastlantısal kontrollü çalışma; VRBET, gerçeklik içeren maruz bırakma terapisi.

10 Tartışma

Ampirik kanıtlar, VRET’i seçilmiş belirli fobiler ve sosyal kaygı sunumları için desteklemektedir; özellikle pasif kontrol gruplarına göre bu geçerliliğe sahiptir. Yorumlanması, tanı, karşılaştırma grubu, müdahale içeriği, insani destek ve sonuç ölçüm zamanlaması koşullarına bağlıdır. Performans kaygısı ve belirtilere göre seçilen örnekler, daha dar klinik veya mekanistik sorulara ışık tutabilir, ancak tanı konmuş bozukluklarla kavramsal olarak birleştirilmemelidir. Benzer şekilde, seçilmiş askeri kohortlardan elde edilen PTSD sonuçları, farklı travma öyküleri veya sivil hizmetlere genellenmeden önce doğrudan değerlendirilmelidir.

Önerilen çerçeve, otonom uyumdan önce ölçüm destekli, hekim denetiminde bakımı öne koymaktadır. Doğrulanmış olay kayıtları tedavi belgelendirmesini destekleyebilir; ancak bakış ve fizyolojik özellikler, her amaçlanan yapı ve kararlaştırma için doğrulamaya ihtiyaç sahiptir. Dört seviyeli olgunluk şeması bu ayrımı açıkça ortaya koymaktadır: bir sinyali kaydetmek, onu deneyimsel bir durumla ilişkilendirmek, klinik bir ölçümüulamayı doğrulamak ve ek klinik yararlılığı kanıtlamak ayrı başarılardır. İncelenen çalışmalar, maruz bırakma ilerlemesini yönlendiren, doğrulanmış, genel amaçlı çok modlu bir algoritma ortaya koymamaktadır.

VRET, maruz bırakma içeriğine, klinik sunuma ve sanal ortama bağlıdır. Dijital bileşenler tekrarlanabilirliği artırabilir ve ek ölçümleri mümkün kılabilir; ancak aynı zamanda teknik bağımlılıklar, gizlilik riskleri, erişilebilirlik engelleri ve arıza biçimlerini de beraberinde getirir. Gelişim ve raporlama çerçeveleri bu bileşenleri belirlemeye yardımcı olur; ancak karşılaştırmalı klinik kanıtın yerini tutamazlar.

Bu derleme birkaç sınırlamaya sahiptir. Amaçlı kaynak seçimi ve hedefli ek web araması, literatür kapsamının tamamlanmasını sağlayamaz ve seçim, dil ve erişilebilirlik yanlılıklarını ortaya çıkarabilir. Yinelemeli sistematik tarama, yeni çalışma düzeyinde risk-değerlendirmesi, resmi kesinlik derecelendirmesi veya güncellenmiş meta-analiz gerçekleştirilmedi. Donanım ve klinik protokoller dönemler arasında önemli ölçüde değişmektedir. Sinyil olgunluğu sınıflandırmaları, özelleşmiş kullanım için sözel yargılar olup standart derecelendirmeler değildir ve önerilen uyarlama ile uygulama çerçevesi proaktif olarak doğrulanmamıştır. Bu sınırlamalar, karşılaştırmalı etkinlik, sensör yararlılığı ve hizmet hazırlığı konularındaki iddiaları kısıtlar.

Gelecek çalışmalar, Tablo 3’te belirtilen kararları test etmelidir. Karşılaştırmalı çalışmalar, uygun aktif kontrol grupları, daha uzun takip süresi, gerçek dünya davranışsal çıktıları ve zarar bildirimleri gerektirir; üstün olmayanlık (noninferiority) çalışmaları ayrıca gerekçeli eşikler ve uygun analizler gerektirir. Yerleşik ölçüm çalışmaları, sinyal ile desteklenen kararların ek yarar sağlayıp sağlamadığını test etmeden önce klinik geçerliliği değerlendirmelidir. Hibrit etkinlik–uygulama tasarımları, iş akışlarını, erişimi, maliyeti ve sürdürülebilirliği değerlendirebilir. Uyarlanır tedaviye yönelik herhangi bir ilerleme, proaktif kanıtlara, tanımlanmış başarısızlık yönetimine ve insan müdahalesine bağlı kılınmalıdır.

11 Sonuç

VRET, belirli bir maruz bırakma müdahalesinin sunulması için bir araçtır. Kanıtlar, seçili fobiler ve sosyal kaygı sunumlarındaki kullanımını desteklemekle birlikte, diğer durumlar, uzun vadeli karşılaştırmalı sonuçlar ve popülasyonlar arası aktarım konusunda daha büyük belirsizlik bulunmaktadır. Tanısal durum, maruz bırakma hedefi, karşılaştırıcı ve insani destek, her etkinlik iddiasında açık şekilde belirtilmelidir. Davranışsal ve fizyolojik algılama, ölçülebilir aday girdiler sunar; ancak klinik geçerlilik ve klinik açıdan katma değer, ayrıca kanıtlanmalıdır. Önerilen hekim yönetimli döngü ve araştırma gündemi, ileri düzey testler için sorular sunmaktadır. Klinik kabul, amaçlanan popülasyon ve bakım yolu için kanıtlara, ayrıca hastanın seçimi, güvenlik, gizlilik, erişilebilirlik ve sürdürülebilir teslimat ile birlikte bağlı olmalıdır.

Açıklamalar

Yazar katkıları

GD: Kavramsal çerçeve, Araştırma, Metodoloji, Görselleştirme, Yazım – ilk taslak, Yazım – inceleme & düzenleme. KS: Kavramsal çerçeve, Metodoloji, Yönetim, Doğrulama, Yazım – inceleme & düzenleme.

Finansman

Yazar(lar), bu çalışma ve/veya yayını için finansal destek alındığını beyan etmiştir. Erişim open access finansmanı Vellore Teknoloji Enstitüsü tarafından sağlanmıştır.

Çıkar çatışması

Yazar(lar), bu çalışmanın, olası bir çıkar çatışması olarak değerlendirilebilecek herhangi bir ticari veya finansal ilişki olmadan yürütüldüğünü beyan etmiştir.

KS, gönderim sırasında Frontiers’ın editör kurulu üyesi olduğunu beyan etmiştir. Bunun hakem değerlendirme süreci ve nihai karar üzerinde herhangi bir etkisi yoktur.

Üretken yapay zeka açıklaması

Yazar(lar), bu metnin hazırlanmasında üretken yapay zeka kullanıldığını beyan etmiştir. Bu çalışmanın hazırlanması sırasında yazarlar, metnin yeniden yapılandırılması, dil düzenlemesi, atıf biçimlendirme kontrolleri ve belge biçimlendirmesine yardımcı olmak için OpenAI (GPT-5; OpenAI) kullanmıştır. Yazarlar tüm metni, atıfları, kaynakları ve içerik görsellerini eleştirel olarak gözden geçirmiş ve doğrulamış; yayılan çalışma için tam sorumluluğu üstlenmiştir.

Bu makalede yer alan tüm alternatif metinler (alt text), Frontiers tarafından yapay zekânın desteğiyle oluşturulmuş olup, mümkün olduğunca yazarların da katkısıyla doğruluğun sağlanması için makul çabalar gösterilmiştir. Herhangi bir sorunu tespit etmeniz halinde lütfen bizimle iletişime geçin.

Yayıncının notu

Bu makalede ifade edilen tüm görüşler yalnızca yazarların görüşüdür ve bağlı oldukları kuruluşların, yayıncının, editörlerin veya hakemlerin görüşlerini zorunlu olarak yansıtmaz. Bu makalede değerlendirilebilecek herhangi bir ürün veya üreticisinin yapabileceği herhangi bir iddia, yayıncı tarafından garanti edilmez veya desteklenmez.

Kısaltmalar

AI, yapay zekâ; CBT, bilişsel davranışçı terapi; HRV, kalp atım hızı değişkenliği; MCDA-XR, genişletilmiş gerçeklik için çok ölçütlü karar analizi; NASSS, benimsenmeme, terk etme, ölçeklendirme, yayılma ve sürdürülebilirlik; PTSD, travma sonrası stres bozukluğu; RATE-XR, genişletilmiş gerçeklik kullanan uygulamaların erken klinik değerlendirmesi için raporlama; RCT, rastgele kontrollü çalışma; V3, doğrulama, analitik doğrulama ve klinik doğrulama; VR, virtual reality; VR-CORE, Virtual Reality Clinical Outcomes Research Experts; VRET, virtual reality exposure therapy; XR, extended reality.

  • 1.

    Carpenter JK, Andrews LA, Witcraft SM, Powers MB, Smits JAJ, Hofmann SG. Cognitive behavioral therapy for anxiety and related disorders: a meta-analysis of randomized placebo-controlled trials. Depress Anxiety. (2018) 35:502–14. 10.1002/da.22728

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 2.

    van Dis EA, Van Veen SC, Hagenaars MA, Batelaan NM, Bockting CL, Van Den Heuvel R, et al. Long-term outcomes of cognitive behavioral therapy for anxiety-related disorders: a systematic review and meta-analysis. JAMA Psychiatry. (2020) 77:265–73. 10.1001/jamapsychiatry.2019.3986

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 3.

    Freeman D, Reeve S, Robinson A, Ehlers A, Clark D, Spanlang Bet al. Virtual reality in the assessment, understanding, and treatment of mental health disorders. Psychol Med. (2017) 47:2393–400. 10.1017/S003329171700040X

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 4.

    Boeldt D, McMahon E, McFaul M, Greenleaf W. Using virtual reality exposure therapy to enhance treatment of anxiety disorders: identifying areas of clinical adoption and potential obstacles. Front Psychiatry. (2019) 10:773. 10.3389/fpsyt.2019.00773

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 5.

    Maples-Keller JL, Bunnell BE, Kim SJ, Rothbaum BO. The use of virtual reality technology in the treatment of anxiety and other psychiatric disorders. Harv Rev Psychiatry. (2017) 25:103–13. 10.1097/HRP.0000000000000138

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
  • 6.

    Emmelkamp P, Meyerbröker K. Virtual reality therapy in mental health. Annu Rev Clin Psychol. (2021) 17:495–519. 10.1146/annurev-clinpsy-081219-115923

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 7.

    Ghorayeb J, Kalahasthi R, Hosseini-Kamkar N. Virtual reality in treatment of psychological disorders: a systematic review. Front Digit Health. (2026) 8:1736381. 10.3389/fdgth.2026.1736381

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 8.

    Cheng M H, Chan S W B, Yeung Y E, Wong L M, Cheung W H, Chu K K et al. A systematic review of randomized controlled trials on immersive virtual reality for treating anxiety disorders. Clin Simul Nurs. (2025) 109:101849. 10.1016/j.ecns.2025.101849

    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 9.

    Zeng W, Xu J, Yu J, Chu X. Sanal gerçeklik terapisinin ergenlerde ve yetişkinlerde kaygı bozukluklarının tedavisindeki etkinliği: rastlantısal kontrollü çalışmaların sistematik derlemesi ve meta-analizi. Front Psychiatry. (2025) 16:1553290. 10.3389/fpsyt.2025.1553290

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 10.

    Carl E, Stein A, Levihn-Coon A, Pogue JR, Rothbaum B, Emmelkamp P ve ark. Kaygı ve ilgili bozukluklar için sanal gerçeklik maruz bırakma terapisi: rastlantısal kontrollü çalışmaların meta-analizi. J Anxiety Disord. (2019) 61:27–36. 10.1016/j.janxdis.2018.08.003

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 11.

    Wechsler T, Kümpers F, Mühlberger A. Phobilerde aşırı aşağılık ya da üstünlük mü: Sanal gerçeklik maruz bırakma terapisinin agorafobi, spesifik fobi ve sosyal fobide altın standart canlı maruz bırakma ile etkinliğinin karşılaştırıldığı rastlantısal kontrollü çalışmaların sistematik derlemesi ve nicel meta-analizi. Front Psychol. (2019) 10:1758. 10.3389/fpsyg.2019.01758

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 12.

    Tan Y, Chang VYX, Ang WHD, Ang WW, Lau Y. Sosyal kaygı bozuklukları için sanal gerçeklik maruz bırakma terapisi: rastlantısal kontrollü çalışmaların meta-analizi ve meta-regresyonu. Anxiety Stress Coping. (2025) 38:141–60. 10.1080/10615806.2024.2392195

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 13.

    Shahid S, Nelson J, Saliba A. Sosyal kaygı bozukluğu için sanal gerçekliğin etkinliği ve kullanıcı deneyimi: sistematik derleme. JMIR Ment Health. (2024) 11:e48916. 10.2196/48916

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 14.

    Eshuis L, Van Gelderen M, Van Zuiden M, Nijdam M, Vermetten E, Olff M ve diğerleri. Sarmal PTSD tedavilerinin etkinliği: sanal ve artırılmış gerçeklik maruz bırakma terapisinin sistematik derlemesi ve sanal gerçeklik maruz bırakma terapisinin meta-analizi. J Psychiatr Res. (2021) 143:516–27. 10.1016/j.jpsychires.2020.11.030

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • Referansı makalede görüntüle
  • 15.

    Foa E, Kozak M. Korkunun duygusal işlenmesi: düzeltici bilgiye maruz bırakma. Psychol Bull. (1986) 99:20–35. 10.1037/0033-2909.99.1.20

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • Referansı makalede görüntüle
  • 16.

    Craske M, Treanor M, Conway C, Zbozinek T, Vervliet B. Maruz bırakma terapisini en üst düzeye çıkarmak: baskılayıcı öğrenme yaklaşımı. Behav Res Ther. (2014) 58:10–23. 10.1016/j.brat.2014.04.006

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • Referansı makalede görüntüle
  • 17.

    Diemer J, Alpers G, Peperkorn H, Shiban Y, Mühlberger A. Algı ve varoluşun duygusal tepkiler üzerindeki etkisi: sanal gerçeklik alanında araştırma derlemesi. Front Psychol. (2015) 6:26. 10.3389/fpsyg.2015.00026

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • Referansı makalede görüntüle
  • 18.

    Ling Y, Nefs H, Morina N, Heynderickx I, Brinkman W. Kaygı bozuklukları için sanal gerçeklik maruz bırakma terapisinde kendinden bildirilen varoluş ile kaygı arasındaki ilişkiye dair bir meta-analiz. PLoS One. (2014) 9:e96144. 10.1371/journal.pone.0096144

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
  • 19.

    Price M, Anderson P. Varoluşun sanal gerçeklik maruz bırakma terapindeki rolü. J Anxiety Disord. (2007) 21:742–51. 10.1016/j.janxdis.2006.11.002

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
  • 20.

    Price M, Mehta N, Tone EB, Anderson PL. Maruzuluk tedavisine katılım daha iyi sonuçlar verir mi? Sosyal fobi için sanal gerçeklik maruz bırakma terapisinde tedavi yanıtının öngörücüsü olarak varlık bileşenleri. J Anxiety Disord. (2011) 25:763–70. 10.1016/j.janxdis.2011.03.004

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • Referansı makalede görüntüle
  • 21.

    Scheveneels S, Boddez Y, Van Daele T, Hermans D. Beklenmedik sanal gerçeklik: halk önünde konuşma kaygısı için sanal gerçeklik maruz bırakmada beklenti ihlalinin rolü yok. Front Psychol. (2019) 10:2849. 10.3389/fpsyg.2019.02849

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • Referansı makalede görüntüle
  • 22.

    Roesmann K, Leehr E, Böhnlein J, Gathmann B, Herrmann M, Junghöfer M ve ark. Örümcek fobisinde sanal gerçeklik maruz bırakma tedavisinin altında yatan etki mekanizmaları: oturum içi korku azalmasının kritik rolü. J Anxiety Disord. (2023) 100:102790. 10.1016/j.janxdis.2023.102790

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • Referansı makalede görüntüle
  • 23.

    Morina N, Njntema H, Meyerbröker K, Emmelkamp PMG. Sanal gerçeklik maruz bırakma terapisi kazanımları gerçek hayata genellenebilir mi? Davranışsal değerlendirmeler uygulayan çalışmaların meta-analizi. Behav Res Ther. (2015) 74:18–24. 10.1016/j.brat.2015.08.010

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • Referansı makalede görüntüle
  • 24.

    Piaggio G, Elbourne DR, Pocock SJ, Evans SJW, Altman DG. CONSORT Grubu. Altınlıktan sapmayan ve denk rastgele deneylerin raporlanması: CONSORT 2010 ifadesinin genişletilmesi. JAMA. (2012) 308:2594–604. 10.1001/jama.2012.87802

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • Referansı makalede görüntüle
  • 25.

    Rothbaum B, Hodges L, Kooper R, Pdyke D, Williford J, North M. Bilgisayar tarafından üretilen (gerçeklik simülasyonu) kademeli maruz bırakmanın akrofobi tedavisindeki etkinliği. Am J Psychiatry. (1995) 152:626–8. 10.1176/ajp.152.4.626

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 26.

    Emmelkamp PMG, Krijn M, Hulsbosch A, De Vries S, Schuemie M, Van Der Mast CA, G. Gerçeklik simülasyonu ile tedavi versus canlı maruz bırakma: akrofobide karşılaştırmalı bir değerlendirme. Behav Res Ther. (2002) 40:509–16. 10.1016/S0005-7967(01)00023-7

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 27.

    Miloff A, Lindner P, Dafgård P, Deak S, Garke M, Hamilton W ve ark. Örümcek fobisi için otomatik gerçeklik simülasyonu maruz bırakma tedavisi versus canlı tek seans tedavisi: rastlantısal bir üstünlüksüz deneme. Behav Res Ther. (2019) 118:130–40. 10.1016/j.brat.2019.04.004

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 28.

    Freeman D, Haselton P, Freeman J, Spanlang B, Kishore S, Albery E ve ark. Yükseklik korkusunun tedavisi için sürükleyici gerçeklik simülasyonu kullanarak otomatik psikolojik tedavi: tek kör, paralel gruplu, rastlantısal kontrollü deneme. Lancet Psychiatry. (2018) 5:625–32. 10.1016/S2215-0366(18)30226-8

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 29.

    Anderson PL, Price M, Edwards S, Obasaju M, Schmertz S, Zimand E ve ark. Sosyal anksiyete bozukluğu için gerçeklik simülasyonu maruz bırakma tedavisi: rastlantısal kontrollü deneme. J Consult Clin Psychol. (2013) 81:751–60. 10.1037/a0033559

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 30.

    Bouchard S, Dumoulin S, Robillard G, Guitard T, Linger É, Forget H ve diğerleri. Sosyal kaygı bozukluğunun tedavisinde sanal gerçeklik ile canlı (in vivo) maruz bırakmanın karşılaştırılması: üç kollu randomize kontrollü çalışma. Br J Psychiatry. (2017) 210:276–83. 10.1192/bjp.bp.116.184234

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
  • 31.

    Kampmann IL, Lemelkamp PM, Hartanto D, Brinkman WP, Zijlstra BJH, Morina N. Sosyal kaygı bozukluğunun tedavisinde sanal sosyal etkileşimlere maruz bırakma: randomize kontrollü bir çalışma. Behav Res Ther. (2016) 77:147–56. 10.1016/j.brat.2015.12.016

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 32.

    Rubin M, Muller K, Hayhoe M, Telch MJ. Sosyal kaygı bozukluğunun tedavisinde sanal gerçeklik maruz bırakma terapisine dikkat yönlendirmenin eklenmesi: ön çalışma niteliğindeki randomize kontrollü bir çalışma. Cogn Behav Ther. (2022) 51:371–87. 10.1080/16506073.2022.2053882

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 33.

    Lindner P, Miloff A, Fagernäs S, Andersen J, Sigeman M, Andersson G ve diğerleri. Tüketici donanımı ve yazılımı ile terapist önderliğinde ve kendi kendine yürütülen tek oturumlu sanal gerçeklik maruz bırakma terapisinin topluluk önünde konuşma kaygısı için: randomize kontrollü bir çalışma. J Anxiety Disord. (2019) 61:45–54. 10.1016/j.janxdis.2018.07.003

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 34.

    Reeves R, Elliott A, Curran D, Dyer K, Hanna D. Topuluk önünde konuşma kaygısı için 360° video sanal gerçeklik maruz bırakma terapisi: randomize kontrollü bir çalışma. J Anxiety Disord. (2021) 83:102451. 10.1016/j.janxdis.2021.102451

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 35.

    Zainal NH, Chan WW, Saxena AP, Taylor CB, Newman MG. Sosyal kaygu bozukluğu için rehbersiz gerçeklik ortamı maruz bırakma terapisinin pilot rastgele kontrollü çalışması. Behav Res Ther. (2021) 147:103984. 10.1016/j.brat.2021.103984

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 36.

    Botella C, García-Palacios A, Villa H, Baños RM, Quero S, Alcañiz M ve ark. Panik bozukluk ve agorafobinin tedavisinde gerçeklik ortamı maruz bırakma: kontrollü bir çalışma. Clin Psychol Psychother. (2007) 14:164–75. 10.1002/cpp.524

    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 37.

    Shin B, Oh J, Kim B-H, Kim H-E, Kim H, Kim S ve ark. Panik bozukluğu için rehbersiz gerçeklik ortamı temelli bilişsel-davranışsal terapi etkinliği: rastgele kontrollü çalışma. JMIR Ment Health. (2021) 8:e30590. 10.2196/30590

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 38.

    Reger GM, Koenen-Woods P, Zetocha K, Smolenski DJ, Holloway KM, Rothbaum BO ve ark. Göreve ilişkin travma sonrası stres bozukluğu (PTSD) olan aktif görevdeki askerlerde hayali maruz bırakma ile karşılaştırılan gerçeklik ortamı maruz bırakma kullanarak uzun süreli maruz bırakma: rastgele kontrollü çalışma. J Consult Clin Psychol. (2016) 84:946–59. 10.1037/ccp0000134

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 39.

    Beidel DC, Frueh BC, Neer SM, Bowers C, Trachik B, Uhde TW ve ark. Muharipe ilişkin PTSD için gerçeklik ortamıyla zenginleştirilmiş maruz bırakma terapi ile travma yönetim terapi: rastgele kontrollü çalışma. J Anxiety Disord. (2019) 61:64–74. 10.1016/j.janxdis.2017.08.005

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
  • 40.

    Difede J, Rothbaum B, Rizzo A A, Wyka K, Spielman L, Reist C ve diğerleri. Travma sonrası stres bozukluğu (PTSD) için maruz bırakma terapisinin güçlendirilmesi: bilişsel güçlendirici ile sanal gerçeklik ve hayali maruz bırakma içeren rastgele kontrollü klinik deney. Transl Psychiatry. (2022) 12:299. 10.1038/s41398-022-02066-x

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
  • 41.

    Van Gelderen M J, Nijdam M J, Haagen J F G, Vermetten E. Tedaviye dirençli travma sonrası stres bozukluğu olan askerler için etkileşimli hareket destekli maruz bırakma terapisi: rastgele kontrollü deney. Psychother Psychosom. (2020) 89:215–27. 10.1159/000505977

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 42.

    Baschab J F, Moehler E, Hussong J. Sanal dünyalarda korkularla yüzleşmek: sosyal kaygu ve ilgili bozuklukları olan çocuk ve gençlerde sürükleyici VR terapisi üzerine sistematik derleme ve meta-analiz. Eur Child Adolesc Psychiatry. (2026) 35:1079–92. 10.1007/s00787-025-02945-w

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 43.

    Benbow A A, Anderson P L. Kayıp oranlarına ilişkin sanal gerçeklik maruz bırakma terapisinde kayıplar üzerine bir meta-tahlikeli inceleme. J Anxiety Disord. (2019) 61:18–26. 10.1016/j.janxdis.2018.06.006

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 44.

    Birckhead B K, Khalil C, Liu X, Conovitz S, Rizzo A, Danovitch I ve diğerleri. Sağlık hizmetlerinde sanal gerçeklinik deneylerinin metodolojisi için uluslararası çalışma grubu önerileri: yinelemeli çalışma. JMIR Ment Health. (2019) 6:e11973. 10.2196/11973

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 45.

    Van Bommel J, Riva G, Wiederhold B K, Cipresso P ve ark. Genişletilmiş gerçeklik kullanan uygulamaların erken faz klinik değerlendirmesi için raporlama yönergeleri: RATE-XR nitel çalışma yönergesi. J Med Internet Res. (2024) 26:e56790. 10.2196/56790

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 46.

    Kritikos J, Alevizopoulos G, Koutsouris D. Psikiyatrik ve nörolojik hastalıklar için kişiselleştirilmiş sanal gerçeklik insan-bilgisayar etkileşimi: elektrofizyolojik sinyal yanıtlarından gerçek zamanlı geri bildirimlere göre değişen dinamik uyumlu bir sanal gerçeklik ortamı. Front Hum Neurosci. (2021) 15:596980. 10.3389/fnhum.2021.596980

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 47.

    Weerdmeester J, Van Rooij M M J W, Engels R C M E, Granic I. Anksiyete düzenlemesi için biyofeedback müdahalelerinin etkinliği için bütüncül bir model: görüş. J Med Internet Res. (2020) 22:e14958. 10.2196/14958

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 48.

    Goldsack J C, Coravos A, Bakker J P, Bent B, Dowling A V, Fitzer-Attas C ve ark. Doğrulama, analitik doğrulama ve klinik doğrulama (V3): biyometrik izleme teknolojileri (BioMeTs) için amaca uygunluğun belirlenmesinin temeli. npj Digit Med. (2020) 3:55. 10.1038/s41746-020-0260-4

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 49.

    Miller M R, Herrera F, Jun H, Landay J A, Bailenson J N. 360 derecelik VR video izlemesi sırasında kullanıcı izleme verilerinin kişisel tanımlanabilirliği. Sci Rep. (2020) 10:17404. 10.1038/s41598-020-74486-y

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 50.

    Coravos AK, Khozin S, Mandl K. Güvenli ve etkili dijital biyomarkerlerin geliştirilmesi ve benimsenmesi: hastalardan alınan çıktının iyileştirilmesi. npj Digit Med. (2019) 2:14. 10.1038/s41746-019-0090-4

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 51.

    Martinez-Martin N, Insel TR, Dagum P, Greely H, Cho M K. Sağlık için veri madenciliği: dijital fenotipleştirmenin etik bölgesinde yol almak. npj Digit Med. (2018) 1:68. 10.1038/s41746-018-0075-8

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 52.

    Saredakis D, Szpak A, Birckhead B, Keage HAD, Rizzo A, Loetscher T. Başa takılan ekranlarda sanal gerçeklik hastalığı ile ilişkili faktörler: sistematik derleme ve meta-analiz. Front Hum Neurosci. (2020) 14:96. 10.3389/fnhum.2020.00096

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 53.

    Taveira M, De Sá J, Da Rosa MG. Sanal gerçeklik tarafından tetiklenen dissosiatif belirtiler: retrospektif bir çalışma. Games Health J. (2022) 11:262–7. 10.1089/g4h.2022.0009

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 54.

    Proctor E, Silmere H, Raghavan R, Hovmand P, Aarons G, Bunger A ve ark. Uygulama araştırmaları için çıktılar: kavramsal ayrım, ölçüm zorlukları ve araştırma gündemi. Adm Policy Ment Health. (2011) 38:65–76. 10.1007/s10488-010-0319-7

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 55.

    Greenhalgh T, Wherton J, Papoutsi C, Lynch J, Hughes G, A’Court C ve ark. Benimseme ötesinde: sağlık ve bakım teknolojilerinin benimsenmeme, terk etme ve ölçeklendirme, yayılma ve sürdürülebilirliğine yönelik zorlukları kuramsallaştıran ve değerlendiren yeni bir çerçeve. J Med Internet Res. (2017) 19:e367. 10.2196/jmir.8775

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 56.

    Racz J, Bialocerkowski A, Calteaux I, Farrell L J. Maruzaya dayalı terapinin kaygı, OCD ve PTSD tedavisinde klinik uygulamaya dahil edilmesini etkileyen faktörler: sistematik derleme. Clin Child Fam Psychol Rev. (2024) 27:317–41. 10.1007/s10567-024-00478-3

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 57.

    Ferrer Costa J, Armayones Ruiz M, Bourdin-Kreitz P. Sağlık hizmetlerinde benimseme için çok kriterli karar analizi (MCDA-XR) yönetim çerçevesi: karma yöntemlerle geliştirilen çalışma. J Med Internet Res. (2026) 28:e89801. 10.2196/89801

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 58.

    Wood Dennis Patrick J, Murphy Jennifer M, McLay Robert P, Koffman Robert L J, Spira James G, Obrecht Robert E ve ark. Fizyolojik izleme eşliğinde sanal gerçeklik ile kademeli maruzaya dayalı terapinin savaşla ilişkili travma sonrası stres bozukluğunun tedavisindeki maliyet etkinliği. Stud Health Technol Inform. (2009) 144:223–9. 10.3233/978-1-60750-017-9-223

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 59.

    Hoffmann T C, Glasziou P P, Boutron I, Milne R, Perera R, Moher D ve ark. Müdahalelerin daha iyi raporlanması: müdahale tanımı ve tekrar için şablon (TIDieR) kontrol listesi ve rehberi. Br Med J. (2014) 348:g1687. 10.1136/bmj.g1687

    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 60.

    Hopewell S, Chan A-W, Collins G S, Hróbjartsson A, Moher D, Schulz K F ve ark. CONSORT 2025 açıklaması: rastgele kontrollü çalışmaların raporlanması için güncellenmiş yol gösterici. Nat Med. (2025) 31:1776–83. 10.1038/s41591-025-03635-5

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 61.

    Eysenbach G. CONSORT-EHEALTH: web tabanlı ve mobil sağlık müdahalelerinin değerlendirme raporlarının iyileştirilmesi ve standartlaştırılması. J Med Internet Res. (2011) 13:e126. 10.2196/jmir.1923

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 62.

    Liu X, Cruz Rivera S, Moher D, Calvert MJ, Denniston A, Chan A-W ve ark. SPIRIT-AI ve CONSORT-AI Çalışma Grubu. Yapay zeka içeren müdahalelerin klinik deney raporları için raporlama yönergeleri: CONSORT-AI uzantısı. Nat Med. (2020) 26:1364–74. 10.1038/s41591-020-1034-x

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article
  • 63.

    Vasey B, Nagendran M, Campbell B, Clifton D, Collins GS, Denaxas S ve ark. Yapay zeka tarafından yönlendirilen karar destek sistemlerinin erken klinik değerlendirmesi için raporlama yönergesi: DECIDE-AI. Nat Med. (2022) 28:924–33. 10.1038/s41591-022-01772-9

    • Pubmed Abstract
    • CrossRef
    • Google Scholar
    • View reference in article

Özet

Anhtar Kelimeler

anksiyete bozuklukları, davranışsal algılama, dijital fenotipleme, maruz bırakma terapisi, uygulama bilimi, travma sonrası stres bozukluğu, hassas ruh sağlığı, virtual gerçeklik

Başvuru

Devaraj G ve Srinivasan K (2026) Anksiyete ve travma ilişkili bozukluklar için virtual gerçeklik maruz bırakma terapisi: klinik kanıt, davranışsal algılama ve uygulama öncelikleri. Front. Digit. Health 8:1936673. doi: 10.3389/fdgth.2026.1936673

Cep Tarihi

13 Temmuz 2026

Güncellenmiş

20 Ekim 2026

Kabul Edilmiş

21 Ekim 2026

Yayınlanmış

10 Kasım 2026

8 – 2026

Jindong Chang, Güneybatı Üniversitesi, Çin

Triton Ong, Doxy.me Inc., Amerika Birleşik Devletleri

Timothy John Pattiasina, Institut Informatika Indonesia, Endonezya

© 2026 Devaraj ve Srinivasan.

Bu erişime açık makale, Creative Commons Atıf Lisansı (CC BY) koşulları altında dağıtılmaktadır. Orijinal yazar(lar)ın ve telif hakkı sahib(lar)ının belirtildiği ve bu dergideki orijinal yayının atıf edildiği ölçüde, kabul görmüş akademik uygulayaya uygun olarak diğer platformlarda kullanım, dağıtım veya çoğaltma izinlidir. Bu koşullara uymayan herhangi bir kullanım, dağıtım veya çoğaltma izinlidir.

*İletişim: Kathiravan Srinivasan kathiravan.srinivasan@vit.ac.in

Bu makalede ifade edilen tüm iddialar yalnızca yazarlara aittir ve bağlı oldukları kuruluşların, ya da yayıncının, editörlerin ve hakemlerin görüşlerini kesinlikle yansıtmaz. Bu makalede değerlendirilebilecek herhangi bir ürün veya üreticisinin yapabileceği herhangi bir iddia, yayıncı tarafından garanti edilmez veya desteklenmez.

Frontiers | Virtual reality exposure therapy for anxiety and trauma-related disorders: clinical evidence, behavioral sensing, and implementa
Frontiers | Virtual reality exposure therapy for anxiety and trauma-related disorders: clinical evidence, behavioral sensing, and implementa
İlginizi Çekebilir: Sağlıklı Cinsel İlişkiden Sonra Karın İçinde Kanama: Sağ Uterin Bağ Etrafında Peritoneal Yırtıkla İlişkili Vaka Raporu →
Kaynak: Frontiersin ↗
BENZER İNCELEMELER

İlgili Diğer Rehberler